Tam debide P-Q egrisi nasil cikarilir, hangi orifis caplari kullanilir, pitot ile manometre okumalari neden ayrisir; saha gozlemleriyle yillik test rutini.
Bir lojistik merkezinin OH-3 sprinkler tesisatinda yillik bakimi yapan ekibin gonderdigi raporu actigimizda statik basinc 8,4 bar, "tam debide" basinc 7,9 bar yaziyordu. Pompa plakasi nominal noktada 5,2 bar veriyordu; yani saha okumasi pompa egrisinin uzerinde gozukuyordu. Sebebi bir saatte bulundu: ekip drenaj-test vanasini sadece kismi acmis, debimetre 850 L/dk gorurken pompa nominal 2 100 L/dk'de calisiyor sanilmisti. EN 12845'in "tam yuk testi" sarti tam da bu saglamayi onlemek icin var.
EN 12845:2015+A1:2019 Madde 8.5 ve 8.6, her sprinkler tesisatinda kalici test cihazlarinin bulunmasini, Madde 20.3.4.2 ise bu cihazlarla yilda en az bir kez tam debili akis testi yapilmasini sart kosar. Bu yazida test odasinin nasil kurulu olmasi gerektigini, P-Q egrisinin nasil dogru cikarildigini ve sahada en sik gordugumuz "belirsiz pitot okumasi" hatasini anlatiyorum.
Test odasinda neler bulunmali (Madde 8.5)
EN 12845, su kaynaginin gercekten Madde 7'deki tehlike sinifina yetip yetmedigini olcebilmek icin tesisata kalici (permanent) test cihazlari koyma yukumlulugu getirir. Cihazlar pompa odasinda veya kontrol vana setinin uzerinde olmak uzere iki konfigurasyonda kurulur:
- Madde 8.5.2 — Pompa odasinda: Otomatik pompa tarafindan beslenen sistemlerde debimetre pompa odasina kalici olarak baglanir. Manometreler pompanin emis ve basma flanslarinda, duz boru parcasi uzerinde olmak zorunda. Birden fazla pompa parallelse, debimetre kapasitesi en buyuk pompaya gore secilebilir.
- Madde 8.5.3 — Kontrol vana setinde: Sehir hatti veya yer cazibesi gibi pompasiz beslemede debimetre vana setinin uzerinde sabit ya da tasinabilir olabilir. Hidrolik olarak en uzak set test edilir; iki sinif birarada ise daha yuksek debili sinif esas alinir.
Cihaz secimi icin uc kritik sinir vardir. Bunlari sahada cogu zaman atlanir:
- Debimetre dogrulugu: Maksimum debinin +-5 %'inden iyi olmali (Madde 8.5.1c). Tasinabilir cihaz nakliye sirasinda etkilenmis olabileceginden test oncesi kalibrasyon dogrulamasi yapilmadan veri kaydedilemez.
- Debimetre menzili: Hesaplanmis (fully calculated) sistemlerde menzil sistem talebinin hem en olumsuz hem de en olumlu alani ole bilmeli, ayrica maksimum talebin en az 140 %'sini olcebilmeli (Madde 8.5.1d).
- Manometre dogrulugu: P-Q egrisinin basinc verileri yalnizca +-1,6 %'lik kalibre test manometresinden alinabilir (Madde 8.5.1e). Vana setine vidali ucuz analog gosterge ile egri cikarmak standardin disindadir.
Test orifis ve drenaj-test hatti capi
Drenaj-test vanasi (drain and test valve) hem alarmin hem de pompanin tam yukte basladigini sahaya akis vererek dogrulamak icindir. Madde 8.5.3'te alt sinir verilir:
| Tehlike sinifi | Drenaj-test hat capi (min) | Tipik orifis se cimi |
|---|---|---|
| LH | 40 mm | 40-65 mm; LH alaninda yaklasik 380 L/dk yeterli |
| OH-1 / OH-2 | 50 mm | 50-65 mm; OH talebi 540-720 L/dk |
| OH-3 / OH-4 | 50 mm | 65 mm tipik; talep 1 100 L/dk uzeri |
| HHP / HHS | 50 mm (zorunlu min); pratikte 100 mm | 100 mm orifis veya cok agizli rosette; 2 700-9 000 L/dk araligi |
Sahada karsilastigimiz bir kural: test cikisi serbeste atilacaksa orifis caplari 65 mm ve 100 mm olarak iki ana boyutta tutulur. 65 mm orifis OH siniflarini, 100 mm orifis ise HHP/HHS pompalarini bogmadan tam debiye acabilir. Daha kucuk capla 1 800 L/dk'lik bir pompayi tam yuke zorlamak mumkun degildir; basinc dusmez, pompa adeta "kapali vana" gibi calisir ve egri yanli cikar.
Test suyu disariya dokulmuyorsa (sehir suyuna geri besleme veya yangin suyu deposuna donus), ayni capta bir geri-iletim hatti dusunulmeli. Madde 8.5.3 "test suyunun atilmasi icin tertibat saglanir" der; uygulamada en sik atlanan kalemdir.
Tam debide P-Q egrisi: dort nokta yontemi
Madde 8.5.1(f) en az uc P-Q noktasi ve sifir akistaki statik basinc okumasini ister. Sahada bunu dort nokta olarak yapinca egri okunur hale gelir:
- Statik nokta (Q = 0): Drenaj-test vanasi kapali. Manometreden churn (kapali vana) basincini kaydet. Bu ayni zamanda Madde 10.7.2.4'teki maksimum bati basinci kontrolu icin de kullanilir.
- Dusuk debi (Q ~ 0,5 x Qnom): Vana kismi acik. Pompanin asiri akima girmeden once egrinin sol kolu.
- Nominal debi (Q = Qnom): Plaka uzerinde yazan debi. Pompa burada en az plaka basincini saglamalidir. Bizim raporumuzdaki 7,9 bar gibi sapmalar burada yakalanir.
- Asiri debi (Q ~ 1,4 x Qnom): Madde 10.5'te EN pompasi icin tanimlanan calisma sartidir. Egrinin sag kolu coker; basinc orta noktanin %65'inin altina dusmemeli.
Her noktada en az 30 saniye akisin oturmasi beklenmeli. Manometre pulse veriyorsa snubber (basinc dampeneri) takarak okuma yapilmali; aksi halde +-1,6 %'lik manometre bile +-0,3 bar bandinda salinir.
Pitot tubu hangi durumda yardimci olur?
EN 12845 P-Q egrisi icin pitot tubunu zorunlu tutmaz; ana veri kaynaginin manometre + debimetre oldugunu vurgular. Pitot, yalnizca acik atisli orifisten cikan jeti olcerken yardimcidir. Ancak sahada pitot okumasi su nedenlerle "belirsiz" cikar:
- Jet kalitesi: Orifis kenari catlak veya pasli ise jet daginik akar. Pitot ucu basinc yerine turbulansi okur.
- Konum: Pitot, orifis capinin yarisi kadar mesafede ve tam eksende olmali. Eldivenli kismi temaslar 0,5 bar oynatir.
- Hava karisimi: Pompa ilk kalktiginda emis havasi atilmamissa jet beyaz, basinc hatali dusuk gozukur.
- Ruzgar: Disari atisli testlerde ruzgar pitot manometresini okuyamayacak kadar oynatabilir.
Pratik kuralimiz: P-Q egrisinin dogrulayicisi olarak pitot kullaniyorsak, pompa flansindaki manometre okumasini esas alip Q = K√P bagintisini sadece kontrol amacli kullaniyoruz. Pitot okumasi pompa basinciyla %10'dan fazla sapiyorsa testi durdurup orifis ve pitot konumunu yeniden kuruyoruz.
Yillik test akisi (Madde 20.3.4)
Madde 20.3.4 yillik rutini, su kaynagi pompasi olan ve olmayan tesisatlari ayri ele alir. Iki yontem de "tam yuk" sartiyla yapilir:
| Adim | Pompali sistem (20.3.4.2.1) | Pompasiz sistem (20.3.4.2.2) |
|---|---|---|
| 1 | Pompa cikis check vanasinin altindan baglanan test hatti acilir | Kontrol vana setinin uzerinden test hatti acilir |
| 2 | Statik basinc kaydedilir; sonra debimetre uzerinden tam debiye geclir | Drenaj-test vanasi tam acilir; ihtiyac debisine ulasilir |
| 3 | Pompa plaka P-Q degerleri ile karsilastirilir; sapma rapor edilir | 'C' manometresi Madde 7'deki minimum basinci sagliyor mu kontrol edilir |
| 4 | Boru ve vana surtunme kayiplari hesaba katilir | Su kaynagi ile vana seti arasi kayiplar hesaba katilir |
Ayni rutinin parcalari arasinda dizel pompasinin "fail-to-start" alarmi (20.3.4.3), depo flotor vanalari (20.3.4.4) ve emis filtreleri (20.3.4.5) de yer alir. Bunlar P-Q egrisinden bagimsiz ama ayni gun yapilan kontrolllerdir; rapor sablonunda hepsine yer ayrilmasinda fayda var.
Saha hatasi: belirsiz pitot okumasinin maskeledi gi gercek
Yazinin acilisindaki OH-3 lojistik tesisini hatirlayalim. Ekip pitot okumasi 1,2 bar verdigi icin debiyi K = 18,3 olan 65 mm orifisten Q = 18,3 x √1,2 ~ 2 005 L/dk olarak yorumlamis ve "tamam" demisti. Ama:
- Drenaj-test vanasi tam acilmadigindan jet asagiya degil, vananin govdesinden side spray yapiyordu. Pitot bu yuzden gercek dinamik basinci 1,2 bar olarak okudu; orifis cikisinda akis bunun %30'u kadardi.
- Debimetre ozaman sadece 850 L/dk gosteriyordu; ekip iki cihazi birlikte yorumlayip "biri yanlis" diye debimetreyi suclamisti.
- Madde 8.5.1(c) gerektirdigi sekilde debimetre kalibrasyonu yapildi; sapma %2 cikti. Sorun debimetrede degildi; vana acik degildi.
Vana tam acildiginda debimetre 2 080 L/dk, pompa cikis manometresi 5,3 bar verdi. Plaka degerini saglandi. Tek mudahale drenaj-test vanasinin spindle'inin temizlenmesiydi. Ekibin pitot okumasina ihtimam gostermesi sahada cok yaygin bir hata; ana okuma kaynagi her zaman pompa flansindaki kalibre manometre ve debimetre olmali.
NFPA 25 ile karsilastirma
NFPA 25 yillik pompa testinde de uc nokta (churn, rated, peak) zorunlu. Farklar:
- NFPA 25 pitot tubu ile cok agizli akis testini (hose stream) acikca tanimlar; EN 12845 ana yontem olarak debimetreyi koyar.
- NFPA 25 pompa egrisinin nominal noktada plakanin %95'inin altina dusmemesini ister; EN 12845 Madde 10.5 plaka degerini saglar diyerek %100'u esas alir.
- NFPA 25 testi haftalik churn (no-flow) calistirmayla destekler; EN 12845 Madde 20.3.2 cestelik rutinle ayni amaci karsilar.
Turkiye pratigi ve BYKHY
Binalarin Yangindan Korunmasi Hakkinda Yonetmelik (BYKHY) Madde 90, sprinkler tesislerinin yilda en az bir kez kontrolunu zorunlu tutar ama test prosedurunu ayrintilandirmaz. Bu yuzden sahada cogu kez "manometre okuyup imzaladim" raporlari uretiliyor. EN 12845 Madde 8.5-8.6-20.3.4 cercevesi, bu raporun hangi cihazlardan, hangi araliklardan ve hangi P-Q noktalarindan olusacagini tanimlayan en saglam basliktir. Ozellikle sigorta degerlendirmesinde EN 12845 referansi olan rapor kabul gormekte sorun yasamaz.
Pratik tavsiyem: yillik bakim formuna her zaman dort baslik koyun — (1) statik basinc, (2) en az uc P-Q noktasi (debi-basinc cifti), (3) debimetre ve manometrenin kalibrasyon tarihi, (4) drenaj-test vanasinin tam acildiginin teyidi (vana kolu fotograflanmis olarak). Bu dort kalem oldugunda hem standart hem de denetci memnun kalir.
Ozet
- EN 12845 Madde 8.5 her tesisat icin kalici test cihazi (debimetre, kalibre manometre) zorunlu kilar.
- P-Q egrisi en az uc nokta + statik okuma; manometre +-1,6 %, debimetre +-5 % dogrulukta olmali.
- Drenaj-test hat capi LH icin 40 mm, diger sinif lar icin 50 mm minimum; OH-3/HHP icin 65/100 mm orifis pratikte zorunlu.
- Madde 20.3.4 yillik tam debili test; pompali ve pompasiz sistem icin ayri prosedurleri var.
- Pitot okumasi yardimci, ana veri degil; belirsiz pitot okumasinin altinda sik sik "vana tam acik degil" hatasi yatar.
SSS
EN 12845 yillik testte tam debi sart mi?
Evet. Madde 20.3.4.2 her su kaynagi pompasinin yilda en az bir kez tam yuk (full load) sartinda, plaka degerini saglayacak sekilde test edilmesini ister. Sadece statik veya kismi debi yeterli degildir.
Pitot tubu yerine neden basinc gostergesi tercih edilir?
EN 12845 Madde 8.5.1(e) test egrisi icin yalnizca dogrulugu +-1,6 % olan kalibre test manometresi kullanilmasini sart kosar. Pitot okumasi nozul aksina, hava kabarciklarina ve gozlemciye gore ciddi sapar; bu yuzden P-Q egrisinin esas verisi pompa flansindaki manometrelerden ve debimetreden okunur.
Test debimetresinin hata payi ne olmali?
Madde 8.5.1(c) maksimum debinin +-5 % hatasini izin verir. Tasinabilir cihaz kullaniliyorsa, kullanilmadan once tekrar dogrulanmasi gerekir.
Pompasiz besleme (sehir hatti) icin test farkli mi?
Evet. Madde 20.3.4.2.2 kontrol vana setinin uzerine baglanan test hatti uzerinden tam yuk testi yapilmasini ister. Drenaj-test vanasi LH icin en az 40 mm, diger sinifclar icin en az 50 mm capli olmalidir (Madde 8.5.3).
Test sirasinda kac okuma alinmalidir?
Madde 8.5.1(f) en az uc P-Q noktasi artiBeleri sifir akista bir statik basinc okumasi ister. Pratikte dort nokta (statik, dusuk, nominal, %140) calistigimizda egri cok daha guvenilir olur.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabi
EN 12845 LH/OH/HHP/HHS yogunluk-alan kombinasyonlari, K-faktor secimi ve pompa P-Q noktalarinin saha verisiyle kiyaslanmasi icin SprinkCalc iOS uygulamasini App Store'dan indirebilirsiniz.
SprinkCalc'i App Store'dan indir