Otel lobi, AVM, hastane, ofis: mimar gizli sprinkler ister, tasarimcinin yogunluk-K-faktor matematigi sikisir. Dort ana tipi karistirmadan secmenin saha rehberi.
Bes yildizli bir otel lobisinin alci tavanina concealed sprinkler donerken biri "kapaklar RAL'a uymadi, ressama soyleyelim spreyleyiversin" derse — durmaniz gerekir. Bu cumle, sahanin EN 12845 Madde 14.2.2 ile EN 12259-1 onayini birakip kendi yorumuna gectigi yerdir. Bu yazi ayni masada flush, recessed ve concealed kelimeleri ucusurken kimin nereye uydugunu, hangi K-faktore kadar gidebileceginizi ve hangi mimari ortamda hangi tipin secildigini topluyor.
Tanimlar (EN 12845 Madde 3.55-3.57, 3.65)
EN 12845 dort temel pendent geometrisini ayri ayri tanimlar; Turkce literaturde hepsine "gizli sprinkler" denmesi en buyuk karisikligin kaynagi:
- Pendent (sarkık) standart spray — Madde 3.65: nozulu asagi yonelten klasik sprinkler. Govde tamamen tavanin altinda, deflektor genelde tavandan 75-150 mm asagida (Madde 12.4.2).
- Ceiling / Flush sprinkler — Madde 3.55: govdesi kismen tavanin uzerinde olan, ancak isi-duyarli elemani tavan duzleminin altinda kalan pendent. Alci tavandan minimum metal cikis.
- Recessed sprinkler — Madde 3.66: isi-duyarli elemanin tamami ya da bir kismi tavan duzleminin uzerinde. Iki parcali rozet (escutcheon) ile gizlenir; ampul ve deflektor disardan gorunur.
- Concealed sprinkler — Madde 3.56: isi ile devreden cikan kapakli (cover plate) recessed sprinkler. Disardan sadece dairesel beyaz/renkli kapak gorunur — ampul, deflektor, govde tamamen gizli.
Madde 12.4 ne diyor: deflektor konumu
Madde 12.4.2 cogunlukla goz ardi edilir. Genel kural sudur: sprinkler deflektoru tavanin 0,075 m ile 0,15 m arasinda bulunmalidir; "ceiling, flush veya recessed sprinkler kullanildigi durumlar haric". Yani standart pendent icin 75-150 mm pencere zorunlu, ancak flush/recessed/concealed tipler icin ureticinin onaylanmis montaj sablonu gecerli — cogunlukla deflektor tavanin altinda 0-30 mm bandinda kalir. Alt sinirlar Madde 12.4.2 ile sabittir: sprinkler yanici tavandan 0,3 m'den, A1/A2 (yanmaz) tavandan 0,45 m'den daha asagiya cekilemez.
Madde 12.1.2 ise deflektorun altinda birakilmasi gereken serbest hacmi tanimlar: LH/OH icin flat spray sprinklerde 0,3 m, diger tiplerde 0,5 m; HHP/HHS icin 1,0 m. Concealed kapagi acildiginda deflektor asagi indigi (drop-down) icin uretici teknik dokumaninda "operating position" hizasini esas alacaksiniz, kapak hizasini degil.
Madde 14.2.2 — kim nerede yasak
EN 12845 sprinkler tipi secimini tek bir cumlede ozetler: "Ceiling, flush, recessed and concealed sprinklers shall not be installed in OH4, HHP or HHS areas." Yani:
| Tehlike sinifi | Pendent | Flush | Recessed | Concealed |
|---|---|---|---|---|
| LH (otel oda, ofis kat, kutuphane) | OK | OK | OK | OK |
| OH1-OH3 (AVM kat magaza, hastane, restoran) | OK | OK | OK | OK |
| OH4 (matbaa, tekstil) | OK | YASAK | YASAK | YASAK |
| HHP (kimya, plastik proses) | OK | YASAK | YASAK | YASAK |
| HHS (depolama) | OK (uretim K160+) | YASAK | YASAK | YASAK |
Madde 14.2.2 ek olarak deflektoru saklanan (drop-down) tipler — yani concealed kapaklilar — icin uc ek yasak getirir: tavan egimi 45°'yi gectiginde, atmosfer korozif veya yuksek tozlu oldugunda ve raflarda ya da raf altlarinda kullanilamaz. Atolye tavanindaki concealed sprinkler patikalik bir noksandir; soguk hava deposu kanali ustundeki concealed kapagi kotu fikirdir.
K-faktor ve yogunluk-tip uyumu (Tablo 37a)
EN 12845 Tablo 37a tehlike sinifina gore izinli K-faktorleri sabitler. Kritik kisim: flush/recessed/concealed govdeli urunlerin pratik K araligi sinirlidir.
| Tehlike | Tasarim yogunlugu (mm/dk) | Izinli K (EN) | Concealed pratik |
|---|---|---|---|
| LH | 2,25 | K57 | K57 ureticide standart |
| OH1-OH3 | 5,0 | K80 veya K115 | K80 ve K115 mevcut |
| OH4 | 5,0 | K80 veya K115 | 14.2.2 ile yasak |
| HHP/HHS (≤10 mm/dk) | ≤10 | K80, K115 veya K160 | Tip yasak — pendent zorunlu |
Saha sonucu: 5,0 mm/dk yogunluk + 12 m² ortalama alan + K115 sprinkler ile 0,75 bar civarinda akis hesabiniz cikar. Aynisi K80 ile yapildiginda yaklasik 1,5 bar gerekir; bu da pompa egrisini yukari iter ve borulamaya yansir. Mimar "ince kapakli concealed olsun" derken aslinda K80 ile sinirlandigi icin sistem basincini katlayan bir karar verir. Bu pazarligi tasarim ofisi yaratmali, sahaya birakmamali.
Concealed kapak sicakligi mantigi
Concealed sprinkler iki kademeli aktivasyon ile calisir:
- Kapak (cover plate) belirli sicaklikta lehim ile govdeden ayrilir. Tipik kapak nominal degeri 57 °C (135 °F) — turuncu cam ampul karsiligindan biraz daha dusuk seviyede.
- Kapak dustukten sonra deflektor egzersiz pozisyonuna acilir; ana cam ampul normal yangin sicakliginda (genelde 68 °C kirmizi veya 74 °C sari) patlar.
Madde 14.4 sprinkler ampul nominalini ortam sicakliginin en cok 30 °C ustune cikarmamaniz gerektigini soyler; standart ortam icin 68 °C veya 74 °C onerir. Concealed kapagi her zaman ana ampulden daha dusuk dereceli olmali — aksi halde sprinkler kapak yerinde sabitken patlamaya calisir, basinc kapagi atar ama spray patterni bozulur. Bu nedenle 100 °C amplulle 57 °C kapak tipik eslestirmedir.
Mimari ortam karari — hangi tip nereye
| Mekan | Tehlike | Onerilen tip | Gerekce |
|---|---|---|---|
| Otel oda, koridor, lobi | LH | Concealed (RAL kapak) | Tasarim odakli, alci tavanda gorunmesin |
| Otel mutfak servis alani | OH3 | Pendent veya recessed | Yag-buhar concealed kapagini kirler |
| AVM kat magaza | OH3 (icerige gore) | Recessed veya concealed | Mimari talep, K115 ile yogunluk korunur |
| AVM ortak alan, atrium tavani | OH2 | Pendent (tavan acik beton) | Tavan goruluyor, gizleme gereksiz |
| Hastane hasta odasi, koridor | OH1 | Concealed (kapak temizlenebilir) | Hijyen, gorsel, infeksiyon kontrol |
| Hastane laboratuvar / sterilizasyon | OH2 | Recessed | Buhar/temizlik concealed lehimini gevsetir |
| Ofis acik plan | LH | Concealed veya flush | Mimari, dusuk tehlike |
| Ofis arsiv / IT depo | OH3 | Pendent | K115+ ihtiyaci, kapakli tip dar gelir |
| Otopark, teknik kat | OH2 | Pendent (tavan acik) | Estetik kaygi yok, mekanik darbe riski |
| Cami, muze, tarihi yapi | LH | Concealed (saglanabilirse) | Gorsel hassasiyet |
Test ve onay: EN 12259-1, FM, UL
EN 12845 Madde 14 sprinklerin EN 12259-1 (Fixed firefighting systems — Components for sprinkler and water spray systems — Part 1: Sprinklers) standardina uygun olmasini sart kosar. EN 12259-1, sprinkler govdesi, ampul/lehim, deflektor, K-faktoru, sicaklik dayanimi ve K-faktor toleransini kapsar; concealed kapagi ise EN 12259-1 Annex'i ve uretici ozel onayi (LPCB, VdS, FM, UL) altindadir.
Saha kontrolu icin sprinkler govdesi/yoke uzerinde uc isaret aranir: K-faktor (orn. K115), nominal sicaklik (renk kodu — Tablo 37b: 68 °C kirmizi, 74 °C sari, 100 °C yesil) ve onay markasi (CE + LPCB / VdS / FM / UL). Concealed kapaginda ayri bir nominal sicaklik (genelde "57" veya "68" damgasi) yer alir. Iki uretici karisimi (sprinkler X marka, kapak Y marka) onayi gecersiz kilar — sistem tek setlenmis kombinasyon olarak listede olmali.
En sik gorulen saha hatalari
- Concealed kapagi boyatma. Mimar tavan rengiyle tutturmak icin ressama "bir geziver" der; ek boya tabakasi 57 °C lehimi yalitir, kapak yangin sirasinda dusmez, sprinkler aktive olmaz. Cozum: fabrika boyali (RAL 9010 / 9016 / ozel kod) kapak siparisi.
- Concealed sprinklerin OH4 / depo / mutfak gibi yasak alana yerlestirilmesi. Madde 14.2.2 acik yasak; LPCB/VdS denetimi bu noktada uygulamayi geri cevirir.
- Yanlis kapak sicakligi. Saha 100 °C ampulle 100 °C kapak ister; sprinkler kapak henuz dusmeden patlar, su kapagi cember halinde sicraitir, yanlis pattern.
- Recessed sprinklerin rozetinin (escutcheon) yanlis derinlikte oturtulmasi. Uretici sablonunun disinda kalan kurulum K-faktor onayini gecersizler — alci sıvasinin uzerine ekleme rozet yapistirilmasi tipik bir hatadir.
- Concealed sprinklerin tavan egimi 45°'yi gecen catiya konmasi. Drop-down deflektoru egimde duzgun pozisyon alamaz, Madde 14.2.2 yasaklar.
- Yanici tavanin altinda 0,3 m'den daha derine giren concealed kavite. Madde 12.4.2 sinirini gecer; alev ile sprinkler arasinda gecikme kaciilmaz olur.
- Tavan demontaji sirasinda kapagin "bir kontrol edelim" diye sokulmesi. Lehim disengage edildikten sonra ayni kapak tekrar takilamaz; uretici tek kullanimliktir.
NFPA 13 ile karsilastirma
NFPA 13 ayni dort tipi tanimlar (NFPA 13 Madde 3.6.4): standard pendent, flush, recessed, concealed. Iki standart arasindaki sayisal farklar:
- EN 12845 OH4/HHP/HHS yasagi NFPA 13'te dogrudan yoktur; NFPA 13 listed olduktan sonra uygulamaya izin verir, ancak storage tipinde ESFR ve CMSA gibi yuksek K (K200, K360) tipleri zaten concealed govdede uretilmez — yasak fiilen ayni sonuca varir.
- EN 12845 deflektor yuksekligi 75-150 mm; NFPA 13 sprinkler deflektoru tavandan 1-12 inch (25-305 mm) bandinda — NFPA daha esnek, EN daha sıkı.
- NFPA 13 Madde 8.3.4.7 kapak sicakligi onayini ureticiye birakir; tipik 135 °F (57 °C) ile 165 °F (74 °C) seceneklidir. EN 12845 + EN 12259-1 ayni mantiga sahiptir.
- NFPA 13 concealed sprinkler kapak boyamasini acikca yasaklar (Madde 6.2.7); EN serisinde dogrudan cumle olmasa da EN 12259-1 onayi otomatik olarak gecersiz kilar.
Turkiye bagi — BYKHY
Binalarin Yangindan Korunmasi Hakkinda Yonetmelik (BYKHY) Madde 96-97 sprinkler sistemini "TS EN 12845 veya esdegerine gore" tasarlanmis sayar; sprinkler bilesenleri icin TS EN 12259 serisi (yani EN 12259-1) kabul edilir. Yani Turkiye projelerinde concealed/flush/recessed sprinkler kullaniyorsaniz urun listesinde:
- CE isareti + EN 12259-1 uyumluluk beyani,
- LPCB, VdS, FM veya UL gibi taninan onay markalarindan en az biri,
- Kapak ile sprinkler govdesinin ayni uretici listesinde eslestirilmis seti,
- Kapak nominal sicakligi belgesi (genelde 57 °C),
aranacak. Itfaiye yangin onay denetimi sirasinda ozellikle alci tavandaki concealed kapaklarin RAL kodu ve uretici etiketi sorulur — saha boyamasi tespit edilirse kabul gecmez. Hastane projelerinde Saglik Bakanligi denetcileri ek olarak temizlenebilirlik (silinebilir kapak yuzeyi) sorgular.
Kisa karar matrisi
- Mimar gizlemek istiyor + tehlike LH veya OH1-3: Concealed (kapak nominali sprinkler ampulunden dusuk).
- Tavan acik beton, mimari kaygi yok: Standard pendent — en ucuz, en az is, en az hata.
- Mutfak / nemli ortam / korozif atmosfer: Recessed veya pendent (concealed degil).
- Depo, OH4, agir proses: Madde 14.2.2 ile flush/recessed/concealed yasak — pendent veya upright (kuru sistem).
- Yuksek yogunluk + dusuk K dayatildi: Hidrolik hesabi yeniden cikarin; pompa egrisi degisecek.
Sik sorulanlar
EN 12845'te concealed sprinkler nerede yasak?
Madde 14.2.2: ceiling, flush, recessed ve concealed sprinklerler OH4, HHP ve HHS alanlarina kurulamaz. Ek olarak deflektoru saklanan tipler tavan egimi 45°'den fazla ise, korozif veya tozlu ortamda ve raf araligi/raf alti uygulamalarinda kullanilamaz.
Concealed sprinkler kapagi hangi sicaklikta dusuyor?
Tipik concealed kapak 57 °C (135 °F) nominal lehimle disengage olur; kapak dustukten sonra ana cam ampul (genelde 68 °C kirmizi veya 74 °C sari) actuate eder. Kapak nominali her zaman ana ampulden dusuk olmali.
Concealed sprinkler kapagini boyatabilir miyim?
Hayir. Saha boyamasi en yaygin saha hatasidir; ek boya tabakasi lehimi yalitir, kapak dusmez, sprinkler hic acilmaz. Concealed kapaklar fabrika boyali (RAL 9010 vb.) tedarik edilir; saha boyamasi onayi gecersiz kilar.
Flush, recessed ve concealed farki nedir?
Flush'ta sprinkler govdesi tavan ustunde, isi-duyarli elemani tavan altinda. Recessed'de isi-duyarli elemanin tamami veya bir kismi tavan duzleminin uzerinde, ek rozet plakali. Concealed ise recessed bir sprinkler ile isi ile dusen kapaktan olusur — disardan hicbir metal aksam gorunmez.
Bu sprinkler tipleri ile maksimum hangi K-faktorde calisilir?
Tablo 37a: LH icin K57, OH1-OH3 icin K80 veya K115 izinli. Madde 14.2.2 zaten OH4/HHP/HHS'i yasakladigi icin K160+ pratikte kapakli govdede bulunmaz. Yuksek yogunluk icin dusuk profil isteniyorsa K-faktor sinirlanir, hidrolik hesap basinci yukari cikarir.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabi
EN 12845 LH/OH yogunluk-alan kombinasyonlari, K-faktor secimi (concealed govdede K57/K80/K115 sinirlamasi dahil) ve hidrolik hesap icin SprinkCalc iOS uygulamasini App Store'dan indirebilirsiniz.
SprinkCalc'i App Store'dan indir