Madde 17.1 isiginda kaynak, yivli, disli, esnek ve bakir baglantilarin et kalinligi, C-faktor ve sertifikasyon kurallari.
Bir lojistik depo projesinin son tesisat denetiminde mufettis, OH3 alaninda yivli kaplinla birlestirilmis DN100 dagitim borusunu sokup baktigimizda gordu: boru ucu roll-grooved degil, sahada elle kesilip yiv acilmis. Et kalinligi noktasal olarak 2,8 mm'ye dusmus. EN 12845 Madde 17.1.2 bu noktada cok net konusur — yiv yontemi ile et kalinligi karari birbirine kilitlidir. O bir bagantiyi soktugumuzda butun kolonu degistirmek zorunda kaldik. Boru baglanti yontemi sadece bir montaj detayi degil, hidrolik hesabin ve standardin tutarliligini belirleyen bir karardir.
Standart referansi: Madde 17 ne diyor
EN 12845:2015+A1:2019 Madde 17.1 yer ustu boru tesisatini duzenler. Kontrol valfi mansabindaki boru malzemesi celik, bakir (Madde 17.1.9'a gore) veya kullanim yerinde gecerli sartnamelere uygun diger malzeme olabilir. Kuru, alternatif ve on-tepkili tesisatlarda galvanizli celik tercih edilir. Yer alti ise dokme demir, kuresel grafitli dokum, santrifuj cimento, takviyeli cam elyaf veya yuksek yogunluklu polietilen ile yapilabilir.
Madde 17 alti baslik ekosisteminin bel kemigi, et kalinligi-baglanti yontemi iliskisidir. Bu iliski karistirildiginda standart disi bir tesisat ortaya cikar.
Celik boru: dikissiz, dikisli ve et kalinligi
Madde 17.1.2 anahtar paragrafi soyle ozetlenir:
- Dis kesilmis, kesim-yivli (cut-grooved) veya talasli islenmis celik borular icin (DN ≤ 150) ISO 65 minimum et kalinligi gereklidir. Bunlar genelde standart agirlik (orta seri) borulardir.
- Et kalinligini onemli olcude azaltmadan uc isleme tabi tutulmus borular (orn. roll-grooved veya kaynak agzi acilmis) icin ISO 4200 range D et kalinligi yeter. Bu daha hafif bir seridir; roll-groove islemi malzemeyi sikistirir, kesmez.
- Mekanik baglantida (yivli kaplin) imalatci tavsiyesi de baglayicidir.
Sahada en yaygin hata: hafif seri boru alip uzerinde elle yiv kesmek. Bu, hem ISO 65 et kalinligini saglamaz, hem yivli kaplinin imalatci sertifikasini cigner. Tedarikci faturasinda "ISO 4200 range D" yazan boruya cut-groove uygularsaniz standart disi olursunuz.
Kaynak (welding) — kim, nasil, nerede
Madde 17.1.3 net cizgiler ceker:
- DN50 alti boru ve fittingler sahada kaynaklanmaz, tek istisna otomatik kaynak makinesi kullanilmasidir. Yani sahada DN40-25 borulari elektrod veya TIG ile birlestirmek standart disidir.
- Hicbir kosulda sahada (in situ) alev kesim, lehimleme veya sicak isleme yapilmaz. Bu kural saha kaynaginin atolyeye tasinmasini zorunlu kilar.
- Tum kaynaklar surekli (continuous) yapilir; kaynagin ic yuzeyi su akisini engellememeli; cap olusturulduktan sonra cap raspasi (deburring) ve curuf temizligi sarttir.
- Kaynakcilar EN ISO 9606-1'e gore onayli olmalidir. Sertifika sureli; her kaynakcinin sertifika tarihi proje dosyasinda bulunmali.
Saha pratigi: cogu projede kolon ve dagitim borulari atolyede kaynaklanip flansli/yivli olarak sahada birlestirilir. Sprinkler armatur cikislari ise neredeyse hep disli (DN15-DN25 R1/2"-R1") yapilir. Bu kombinasyon hem standardi karsilar hem montaj hizini korur.
Yivli (grooved/Victaulic tarzi) baglanti
Yivli kaplin son 20 yilda Avrupa sprinkler sahasinin en yaygin baglanti yontemi haline geldi. EN 12845 metninde "yivli kaplin" diye dogrudan bir sertifika sinifi adlandirilmaz; bunun yerine Madde 17.1.2 mekanik baglantilari malzeme ve et kalinligi ile, Madde 17.2 ise destek mesafesi ile sinirlandirir. Sahada gecerli olan onaylar genelde UL Listed, FM Approved veya LPCB sertifikali kaplin ve fittinglerdir.
Mekanik baglantili borularda iki ekstra Madde 17.2.2 kurali vardir:
- Her baglantinin 1 m yakininda en az bir destek bulunmali.
- Her boru parcasinda en az bir destek olmali.
Saha hatasi: kaplin civata sikma momenti uretici degerinin altinda kalinca contadan sizinti, ustunde kalinca ise kulak kirilmasi olur. Her uretici kendi torkunu (genelde 70-150 N·m araliginda boyutuna gore) verir; basinc testinden once tum kaplin civatalarinin tork anahtariyla bir kez geri kontrol edilmesi tavsiye edilir.
Disli (threaded) baglanti
Madde 17.1.2 disli borunun et kalinligini ISO 65 ile baglar. Disli baglanti pratikte DN50 ve altinda kullanilir; uzerinde diss bulunan duz boru sayilmaz, et kalinligi disss icine girince ciddi azalir. DN65 ve uzeri icin yivli veya flansli baglanti tercih edilir.
Disli baglantida sizdirmazlik PTFE band veya lifli sizdirmazlik ile saglanir. Galvanizli boruda diss kesildiginde Madde 17.1.7 kaplama hasarinin boyanmasini ister; aksi halde disss diplerinden yuzeyel pas baslar ve yillar icinde sizinti olur.
Esnek konektor (flexible drop)
Madde 17.1.4 esnek baglanti kurallarini sirasiyla soyle koyar:
- Kullanim yeri: rolatif hareketin beklendigi bolgeler — genlesme derzleri, hareketli raflar.
- Test basinci: kurulumdan once azami calisma basincinin 4 kati veya 40 bar hangisi buyukse onunla test edilmis olmali.
- Yangin sirasinda butunlugu bozacak parca icermemeli.
- Surekli basinc tutucu paslanmaz celik veya demir disi metal ic boru bulunmali.
- Tam gergin (acik) konumda takilmaz.
- Dagitim borusu ile ara seviye sprinkler besleme borulari arasindaki yanlis hizalamayi gidermek icin kullanilmaz.
Sahada en sik gordugumuz yanlis: tasinabilir tavanda armaturu yerine oturtmak icin esnek konektoru germek. Bu kullanim hem standardi hem urun garantisini bozar. Esnek konektor "yedek bosluk" ile takilmali; sprinkler kafasi tavan kasetinde gezerken konektor S sekli korumali.
Bakir boru — sinirli ama kullanisli
Madde 17.1.9 bakir icin ozel kurallar koyar:
- Sadece yas borulu sistemler.
- Sadece LH, OH1, OH2 ve OH3. HHP, HHS, OH4 icin yasak.
- Mutlaka celik borunun mansabinda.
- Boru standardi: EN 1057.
- Baglanti: mekanik veya sert lehim (hard soldering); fittingler EN 1254'e uygun olmali. Sert lehim sadece egitilmis personel tarafindan yapilmali.
- Bakir-celik gecisi flansli yapilir, civatalar paslanmaz celik.
- Sahada bukulemez; galvanik korozyon onlemi alinmali.
- Madde 17.2.1: bakir destekleri elektriksel direnci yeterli astar ile temas korozyonundan korunmali.
- Madde 17.2.2: bakir destek araliklari celikten farkli — celikte 4 m, bakirda 2 m. DN50 ustunde %50 artirilabilir (sartlar saglanirsa).
C-faktor farki: hidrolik hesabi nasil etkiler
Madde 13.2.1 surtunme kaybini Hazen-Williams ile verir; Tablo 22 ozet:
| Boru tipi | C degeri |
|---|---|
| Dokme demir | 100 |
| Kuresel grafitli dokum | 110 |
| Mild celik / Galvanizli celik | 120 |
| Cimento (santrifuj / cimento kapli) | 130 |
| Paslanmaz celik / Bakir / Cam elyaf | 140 |
Surtunme kaybi C^1,85 ile ters orantili oldugu icin C=120'den C=140'a gecmek surtunme kaybinin yaklasik %26-30 dusmesi demek. Bu, bakirin tesvik edilmesinin teknik nedenidir; dezavantaj maliyet ve sinirli kullanim alanidir. Hesabi celige gore yapip sonra borunun bir kismini bakirla degistirmek de yanlistir; uretim ciktisina hangi C degeriyle hesapladiginiz dusulmelidir.
CPVC ve diger plastik borular
EN 12845 plastik boruyu Madde 17.1.2'de "kullanim yerinde gecerli sartnamelere uygun diger malzeme" gozune sokarak tanir; isim olarak CPVC saymaz. Avrupa pratigi:
- CPVC genelde LH tesisatlarinda, tavan altinda gizlenmis (concealed) bolgelerde kullanilir.
- Sicaklik toleransi 70-90 °C araligindadir; mutfak, kazan dairesi gibi ortamlarda kullanilamaz.
- Esnek (alev sinifi) kablolar ve sicaklik kaynaklarindan uzaklik mesafe kurallari gerekir.
- Urun mutlaka UL/FM/LPCB sertifikali olmali ve uretici tasarim klavuzu ile birlikte hesaplanmali (kendi C degeri vardir, genelde 150 civari).
OH ve uzerinde, depolama altinda CPVC kullanmak EN 12845 ruhuna aykiridir; mufettis cogu zaman kabul etmez.
Saha hatalari — uc tipik vaka
- Yivli kaplin tork hatasi: elle sikilmis civatalar, basinc testinde 6-8 bar arasi sizinti yapar. Cozum: tork anahtariyla uretici degerine gore ikinci kontrol.
- DN50 alti sahada elektrod kaynagi: Madde 17.1.3 ihlali. Tek cozum kesip atip disli baglantiya cevirmek.
- Bakir-celik dogrudan disli baglanti: galvanik korozyon 2-3 yil icinde sizinti yaratir. Madde 17.1.9 flansli ve paslanmaz civatali gecis ister.
NFPA 13 ile karsilastirma
NFPA 13 (2025 baski) Bolum 7.2 boru malzemelerini Tablo 7.3.1.1'de listeler. Onemli farklar:
- NFPA 13, kaynakli boru icin AWS B2.1 / NFPA 51B kaynakci sertifikasi ister; EN 12845 ise EN ISO 9606-1. Iki sertifika denkdir; uluslararasi projede mutlaka hangisinin gecerli oldugunu belirleyin.
- NFPA 13, ozel listed CPVC borulari Light Hazard ve belirli Ordinary Hazard alanlarinda actikca tanir; EN 12845 plastigi ismen saymaz, "yerel sartname" demekle yetinir.
- NFPA 13 Hazen-Williams icin Schedule 40 celikte C=120, listed CPVC icin C=150 kullanir; EN 12845 Tablo 22 sadece malzeme ile listeler, schedule farki yapmaz.
- Yivli kaplin hem NFPA hem EN'de kabul gorur; her ikisi de listed/approved urun ister.
Turkiye baglami: BYKHY ve TS EN 12845
Binalarin Yangindan Korunmasi Hakkinda Yonetmelik (BYKHY) Madde 96, sprinkler tesisatinda TS EN 12845'i referans alir. Pratikte Turkiye'de sahanin %90'i:
- DN50 ve uzeri kolonlarda roll-grooved galvanizli celik + UL/FM kaplin,
- DN50 ve alti dagitim/sprinkler armatur baglantisinda disli galvanizli,
- Genlesme bolgesi ve sokulebilir tavanda listelenmis esnek konektor
kullanir. Bakir saha pratiginde nadir; yuksek maliyet ve bukum yasagi nedeniyle. Itfaiye kabulunde mufettisin ilk sordugu uc belge: kaynakci EN ISO 9606-1 sertifikasi, kaplin UL/FM raporu ve esnek konektor LPCB/UL listingi. Bu uc evraki dosyada hazir tutarsaniz baglanti kismi sorunsuz gecer.
Ozetin ozeti
EN 12845 boru baglantisinda uc karari birlestirir: malzeme + et kalinligi + baglanti yontemi. Et kalinligi seciminizi yiv yontemine, yiv yonteminizi ise mekanik baglantinin imalatci tavsiyesine baglarsaniz hesabiniz ve sahaniz birbirini tutar. Bakir hidrolikte avantajlidir ama LH/OH1-3 sinirinda kalir. Esnek konektor sadece beklenen rolatif hareket icin var; "yedek pay" icin degil. Kaynak ise atolyeye ait — saha kaynagi DN50 alti yasak, DN50 ustu ise sertifikali kaynakcidan bagimsiz dusunulemez.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabi
EN 12845 LH/OH/HHP/HHS yogunluk-alan kombinasyonlari, K-faktor secimi, Hazen-Williams C=120 ve C=140 karsilastirmali boru kaybi hesabi icin SprinkCalc iOS uygulamasini App Store'dan indirebilirsiniz.
SprinkCalc'i App Store'dan indir