Madde 9.3 cercevesinde tank turu, etkin hacim, 36 saatlik doldurma kurali, anti-vortex plaka ve emme bilezigi mesafelerinin saha pratigi.
Bir lojistik deposunun mekanik kabulunde tank etiketinde "200 m³" yaziyordu, ama emme borusu cikis seviyesi taban betonundan 35 cm yukaridaydi. O 35 cm'lik su, sprinkler hesaplarinda hicbir ise yaramiyor; pompa onu cekemez. Etkin hacim 200 degil, tabandan emme bilezigine kadar olan kayip dusulduginde yaklasik 188 m³ cikti. Iste EN 12845'in Madde 9.3 boyunca kapida tuttugu kavram tam olarak budur: kagit uzerindeki hacim degil, pompanin gercekten cekebildigi etkin hacim.
Bu yazida EN 12845:2015+A1:2019 Madde 9.3'un alt baslarini saha gozuyle gecip Tablo 9-12 ile pratik karar matrisini, doldurma sureleri, anti-vortex plakasi ve bir HHS3 hacim hesabi orneklerini birlikte calisacagiz.
Tank turleri ve genel kosullar (Madde 9.3.1)
Standart depolama tankini uc kategoride taniyor: pump suction tank (pompa emme tanki), gravity tank (yuksek kotta yer cekimli depo) ve reservoir (acik rezervuar). Iclerinden hangisini secersek secelim Madde 9.3.2.1 sart kosuyor: ya full capacity tank (tum talebi tek basina karsilayan) olacak ya da reduced capacity tank (azaltilmis hacim + sehir suyu otomatik infill kombinasyonu).
Don riski olan tanklarda normal su seviyesi en az 1,0 m yukseltilmeli ve buz tahliye delikleri saglanmali. Kapali tanklarda kolay erisim sart; acik rezervuar disinda tum tanklarda disaridan okunabilir su seviye gostergesi bulunmali. Bunu cogu sahada "iste levha asili" diye gecistiriyorlar; standart "externally readable" diyor, yani disardan tetkik eden mufettisin gorebilecegi bir gosterge gerekli.
Etkin hacim nedir? (Madde 9.3.2.1 ve 9.3.5)
Etkin hacim (effective capacity), normal su seviyesi N ile dusuk su seviyesi X arasindaki hacim olarak tanimlanir. Saha dilinde: tank dolu iken yukaridan baslayip, pompa hava kapmadan cekebilecegi son seviyeye kadar inen hacim. Bu seviyenin altinda kalan su (emme borusunun altindaki kalinti) sayilmaz; cunku o suya ulasildiginda vortex olusur, hava karisir ve pompa basislari coker.
EN 12845'in pratikteki en cok kacirilan kismi su: bes mil yapilan tank icin teklif edilen "geometrik hacim" (Vgeom) ile standardin sordugu "etkin hacim" (Veff) esit degildir. Veff = Vgeom − (taban sutunu olu hacim) − (don payi icin yukselttiginiz 1,0 m hacmi yoksa). Sahaya tank istetirken her zaman "etkin hacim" yazin, "geometrik" yazmayin.
Pre-calculated sistemler icin minimum hacim (Madde 9.3.2.2, Tablo 9 ve Tablo 10)
Hidrolik hesap yapmadigimiz pre-calculated sistemlerde tablo bizi bagliyor:
| Tehlike sinifi | h ≤ 15 m | 15 < h ≤ 30 m | 30 < h ≤ 45 m |
|---|---|---|---|
| LH (yas/pre-action) | 9 m³ | 10 m³ | 11 m³ |
| OH1 yas/pre-action | 55 | 70 | 80 |
| OH2 yas/pre-action | 105 | 125 | 140 |
| OH3 yas/pre-action | 135 | 160 | 185 |
| OH4 yas/pre-action | 160 | 185 | 200 |
HHP ve HHS icin Tablo 10 yogunluga gore okur: 7,5 mm/dk → 225 m³ (yas) / 280 m³ (kuru); 12,5 mm/dk → 350 / 440; 30 mm/dk → 875 / 1090. Kuru sistemler suyu hatta dolduragana kadar zamandan yedigi icin standart, kuru sistem hacmini her bant icin yaklasik %25 buyutuyor — saha planlamasinda tank odasi olcusunu burada bir defa kontrol etmek gerek.
Calculated sistemde formul (Madde 9.3.2.3) ve HHS3 ornegi
Tam hidrolik hesap yapilan calculated sistemde formul tek satir:
Veff = Qmax × t
Burada Qmax hidrolik en uzak nokta hesabindan cikan maksimum sistem debisi, t Madde 8.1.1'den gelen surekli su saglama suresi. Operasyon ornegi: HHS3 sinifi bir lojistik koridoru tasarliyoruz; hidrolik hesap Qmax = 1750 L/dk verdi; HHS icin standart sure 90 dakika.
Veff = 1750 L/dk × 90 dk = 157 500 L = 157,5 m³
Pre-calculated tablo ayni HHS3 (12,5 mm/dk) icin 350 m³ isterken calculated yol 157,5 m³'e dustu. Aradaki 192,5 m³'lik fark dogrudan tank odasi alani, civar duvar yuku ve maliyettir. Bu yuzden HHS projelerinde calculated sistemin emege degmedigini soyleyenleri ciddiye almayin; tank tarafinda geri kazandiginiz alan cogu zaman hidrolik hesabin saatini fazlasiyla amorti eder.
Doldurma sureleri (Madde 9.3.3) ve reduced capacity (Madde 9.3.4)
Full capacity tankta su kaynaginin (sehir suyu, kuyu vb.) tanki en fazla 36 saatte tamamen doldurabiliyor olmasi gerekir. Bu kural infill kapasitesini sinirlandirir: 200 m³ bir tank icin saatlik infill = 200/36 ≈ 5,56 m³/saat (~93 L/dk). Sehir suyu hatti bu debiyi sutunda saglayamiyorsa, reduced capacity yoluna gecmek bile zorlasir.
Reduced capacity tankta sartlar daha sikidir (Madde 9.3.4):
- Infill sehir suyundan olacak ve otomatik calisacak (en az iki mekanik float valfi).
- Tek bir float valfin arizasi gerekli infill debisini bozmamali.
- Etkin hacim Tablo 11'deki minimumdan asagi inmeyecek (HHP ve HHS icin 70 m³, ama hicbir kosulda full kapasitenin %10'undan az olmayacak).
- Infill debisinin saha kabulunde olculebilir olmasi sart; "olcer cihaz yok" mazereti gecmez.
- Infill duzeneginin denetim icin erisilebilir olmasi gerekiyor.
Madde 9.3.3 ayrica besleme borusu cikisinin emme borusu girisinden en az 2,0 m yatay mesafede olmasini istiyor. Bunu unutup besleme ve emmeyi yan yana acan projelerde infill suyu yuzeyde turbulansa girip emme borusuna hava karistiriyor.
Anti-vortex plaka ve emme bilezigi (Madde 9.3.5, Tablo 12)
Etkin hacmin alttan sinirini "X" dusuk su seviyesi belirler. X'in nereye yerlestigi ise emme borusu capina ve vortex inhibitor (anti-vortex plaka) kullanip kullanmadigimiza bagli. Tablo 12'den birkac satir:
| Emme borusu d (mm) | B min (m) | A min — vortex plakasiz (m) | A min — vortex plakali (m) |
|---|---|---|---|
| 65 | 0,08 | 0,25 | 0,10 |
| 100 | 0,10 | 0,37 | 0,10 |
| 150 | 0,10 | 0,50 | 0,10 |
| 200 | 0,15 | 0,62 | 0,10 |
| 300 | 0,20 | 0,90 | 0,10 |
| 500 | 0,35 | 1,20 | 0,10 |
A — emme borusu uzerinden dusuk su seviyesine kadar kalan minimum yukseklik. Plakasiz cozumde DN300 boru icin 0,90 m suyu olu hacim olarak yazmak zorundayiz; plaka takarsak ayni borunun A degeri 0,10 m'ye duser. Bir HHS deposunda DN200 emme borusu vortex plakasiz iken yaklasik 0,62 m, plakali iken 0,10 m olu kotta su birakir. 100 m² tabanli bir tank icin bu fark yaklasik 52 m³ etkin hacim demek — aynen tank kapasitesini bedavaya buyutmek.
Saha pratigi: anti-vortex plakasini paslanmaz veya en azindan galvaniz olarak yaptirin, plaka altina sump (cukur) ekleyerek dusuk su seviyesini daha asagi cekebilirsiniz (Madde 9.3.5 not). Plaka olcusu Tablo 12'deki "minimum dimension of vortex inhibitor" sutununa uymak zorunda; cogu yerli imalat plakasini "yeterli buyukte" diye gozle kesip kaynatiyor, kabul mufettisi bunu kabul etmez.
Tank malzemesi ve strainer (Madde 9.3.6)
Standart bir malzeme zorunlulugu getirmez; saha pratiginde uc gelenek vardir:
- Galvaniz cevikleyen panelli celik (modular bolted): hizli kurulum, kucuk-orta hacim, ic kaplama (epoksi veya membran) sart.
- Betonarme yangin deposu: yapinin parcasi, 200-1000 m³ arasinda ekonomik; ic suzdurmazlik membran veya epoksi astarli.
- GRP (cam elyafi takviyeli polyester): korozyon yok, az toprak issi yutar; ama UV maruziyetinde dis yapi cantasi gerek, yer ustunde ise govdesi gulgolge boyali.
Hangi malzeme olursa olsun strainer (suzgec) Madde 9.3.6'ya gore: emme bos basincindaki pompalarda foot valf onunde, pozitif basincli tanklarda emme borusunun tank disinda; kesit alani boru nominal alanin en az 1,5 kati, gozenek 5 mm capli kuredan kucuk. Strainer tank bosaltilmadan temizlenebilir takilmali — uzerine bir kapama valfi koymadan strainer tasarlamayin.
NFPA ile karsilastirma
NFPA 13/22 tank gereksinimi yapi olarak benzer (NFPA 22 ozel tank standardi), ama iki onemli fark var: NFPA 22 doldurma suresi 8 saat ister (EN 12845'in 36 saatinin yaklasik dortte biri), bu da Avrupa projelerinde sehir suyu ihtiyacini ciddi azaltiyor. Diger fark: NFPA emme bilezigi mesafelerini hemen hemen ayni Hazen-Williams tabanli tablo ile verir, ama vortex plakasi indirimi daha mutevazidir. Karma NFPA + EN proje calisirken hangisi daha sert ise onu uygulayin (genellikle FM Global veya yerel sigortacinin sart kosulu belirler).
Turkiye bagi: BYKHY ve sehir suyu kistliligi
Binalarin Yangindan Korunmasi Hakkinda Yonetmelik (BYKHY) sprinkler tankini "tasarim debisi × sure" mantigina baglar ve EN 12845'i referans gosterir. Pratikte Turkiye'de tank tarafindaki en buyuk darbogaz sehir suyu hat capi ve basinci: bircok organize sanayide hat 2 inc'ten ibaret ve gece bile 4 m³/saat akmiyor. Bu kosulda reduced capacity tank degil, full capacity tank zorunlu kalir; cunku 36 saat doldurma sartini bile sehir suyu karsilamiyor. Cozum yolu: ya kuyu + ara depo, ya hat itso/iski hatti kapasite arttirmak, ya da pre-calculated yerine calculated giderek hacmi nominal olarak dusurmek.
Sik yapilan hatalar
- Tank etiketine "geometrik hacim" yazip etkin hacim diye sunmak. Kabulde mufettis emme bilezigi kotunu cetvelle olcer.
- Anti-vortex plakayi siparis etmemek; sonra emme borusu altinda 50-200 m³ "olu" su birakmak.
- Besleme borusunu emme borusunun yanina koyup 2,0 m kuralini ihlal etmek.
- Reduced capacity tankta tek float valf koymak (standart en az ikisini ister, biri arizalansa diger calismali).
- Strainer'i tankin icine montajlayip "tank bosaltmadan temizlenemez" duruma getirmek.
- Don bolgesinde normal su seviyesini 1,0 m yukseltmemek — donda etkin hacmin yarisi buz olarak askida kalir.
- HHS'de pre-calculated tabloyu sorgusuz uygulayip 350 m³ tank kondurmak. Calculated yol cogu zaman %50 daha kucuk hacim verir.
Kontrol listesi
- Tank turunu sec: full capacity / reduced capacity / pressure tank?
- Etkin hacim hesabi: pre-calculated icin Tablo 9 veya 10; calculated icin Qmax × t.
- Don payi 1,0 m eklendi mi? Buz tahliye delikleri var mi?
- Disaridan okunabilir su seviye gostergesi monteli mi?
- Doldurma debisi: full kapasite icin tank/36 saat, reduced icin Madde 9.3.4 sartlari.
- Besleme borusu cikisi emme borusundan en az 2,0 m yatay mesafede mi?
- Anti-vortex plaka boyutu Tablo 12 minimumlarina uyuyor mu?
- Emme borusu — X (dusuk su seviyesi) arasi A mesafesi tabloyu sagliyor mu?
- Strainer kesit alani boru alaninin 1,5 kati mi, 5 mm gozenek mi?
- Strainer tank bosaltmadan temizlenebilir mi?
Sik sorulan sorular
EN 12845 etkin hacim ne demek?
Etkin hacim, normal su seviyesi (N) ile dusuk su seviyesi (X) arasindaki kullanilabilir hacimdir. Emme borusunun altinda kalan su sayilmaz, cunku pompaya beslenemez. Madde 9.3.2.1 ve 9.3.5'te tanimlanir.
Full capacity tank kac saatte dolmali?
Madde 9.3.3'e gore tam hacim deposunun su kaynagi tarafindan en fazla 36 saatte yeniden doldurulmasi gerekir. Reduced capacity icin Madde 9.3.4 ek sartlar koyar; pressure tank icin Madde 9.5.5 ise 8 saatlik tam dolma suresini emreder.
Anti-vortex plaka ne ise yarar?
Vortex inhibitor (anti-vortex plaka) emme borusu girisinde olusan girdabi keserek hava emisini engeller. Tablo 12'ye gore plaka kullanildiginda emme borusu ile dusuk su seviyesi arasindaki A mesafesi 0,10 m'ye kadar dusurulebilir; plakasiz cozumde 100 mm boruda 0,37 m gerekir.
HHS icin minimum hacim ne kadar?
Pre-calculated HHP/HHS icin Tablo 10 belirleyicidir; ornegin 12,5 mm/dk yogunlukta yas sistemde 350 m³, kuruda 440 m³. Calculated sistemde Madde 9.3.2.3'e gore Qmax × t formuluyle gercek talep hesaplanir; cogu HHS senaryosunda bu deger pre-calculated tablodan dusuk cikar.
Reduced capacity tank kosullari nedir?
Madde 9.3.4: infill sehir suyundan ve otomatik olmali, en az iki bagimsiz mekanik float valfi bulunmali, tek valf arizasi infill debisini bozmamali, etkin hacim Tablo 11'deki minimumun altina dusmemeli ve infill debisi olculebilir olmali.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabi
EN 12845 LH/OH/HHP/HHS yogunluk-alan kombinasyonlari, tank etkin hacim ve doldurma debisi kontrolleri, K-faktor secimi ve hidrolik hesap icin SprinkCalc iOS uygulamasini App Store'dan indirebilirsiniz.
SprinkCalc'i App Store'dan indir