Pelton carki donmuyorsa proje teslim olmaz: water motor gong, gecikme odasi, pressure switch ve saha hatalari.
Bir lojistik deposunda devreye alma sirasinda yas alarm valfini actik, deluge benzeri ses bekledik — gongdan tek bir tikirti bile cikmadi. Pano LED'i yandi, BMS sinyali geldi, ama disarida duvardaki dokme demir gong sessizdi. Soktuk, pelton carkinin nozulunda kireclenmis bir tikac ve carkin kanatcigina yapismis kuru bir ari yuvasi cikti. EN 12845 Madde 16.1 tam da bu sahneyi onlemek icin yazilmis: elektrik kesik olsa, pano arizali olsa, BMS dussa bile su akinca disaridan duyulan bir alarm calmak zorunda.
EN 12845 Madde 16.1 ne diyor
Standart bunu uc alt madde ile sikistirir:
- 16.1.1 Genel: Her control valve set icin EN 12259-4 uyumlu bir water motor alarm ve uzaktan alarm icin elektriksel bir cihaz; ikisi de alarm valfine mumkun oldugunca yakin. Ayni vana odasindaki birden fazla yas alarm valfi tek bir gong ile paylasabilir, fakat her valfte hangi installation'in caldigini gosteren bir indikator olmak zorunda.
- 16.1.2 Water motor ve gong: Gong dis duvarda olacak; merkez ekseni alarm valfi baglanti noktasindan en fazla 6 m yukarida. Alarm valfi cikisi ile motor nozulu arasina temizlik icin sokulebilir bir suzgec (strainer). Su cikisi gozle gorulebilir bicimde duzenlenir.
- 16.1.3 Gong borusu: 20 mm galvaniz celik veya non-ferrous metal. Esdeger uzunluk en fazla 25 m, her yon degisikligi 2 m olarak hesaplanir. Hat uzerinde bina icinde bir stop valf, ucta paslanmaz/non-ferrous 3 mm capindan kucuk bir orifis ile kalici drenaj.
Gongun uzerine kurulduğu installation numarasi okunakli sekilde yazilir — cok valfli vana odasinda hangi sistemin caldigini bilmek bunu gerektirir.
Pelton tipi gongun calisma prensibi
Mekanigi ortaokul fizigi: alarm valfi acilinca clapper kalkar, sehir basincindaki su 20 mm'lik boru uzerinden disaridaki motor govdesinin nozuluna gider. Nozul, suyu Pelton tipi (kasikli) bir carka teget olarak fiskirtir. Cark doner, mile bagli cekic gong campanasinin ic yuzune carpar. Tek hareketli parca, tek besleme: yangin aninda elektrik panosuna, akuye, sebeke geriliminine bagli degil. EN 12845'in pressure switch yaninda gongu de zorunlu tutmasi bu otonomi yuzunden.
Tipik nozul capi 3-4 mm civarindadir; akis 25-40 L/dk araligindadir ve bu su pelton carkindan sonra disariya gozle gorulur sekilde dokulur. Madde 16.1.2'nin "su cikisi gozle gorulebilir" sarti hem testi kolaylastirir hem de tikac olusumunu erken belli eder.
Konum: cephe, gorunurluk, 6 m kurali
Gongu vana odasinin icine asip "duyulur zaten" deme egilimi sahada cok yaygin. EN 12845 buna izin vermez:
- Gong daima dis cephe duvarinda, yagmur korumasi olacak sekilde monte edilir.
- Itfaiye/site personelinin acikca duyabilecegi, gorebilecegi noktada olmali. Ic avlulara veya sagir cephelere konursa standart ihlali sayilir.
- Alarm valfi baglanti noktasi ile gong merkezi arasi dusey 6 m: bu sinir pelton carkinin gerekli torku uretebilmesi icin yeterli akis basincini garanti eder. 6 m'yi astiginiz anda carki dondurmek icin gereken jet enerjisi dusebilir.
- Hat uzerindeki stop valf bina icinde kalmali ki disaridan vandalizm/yanlislikla kapatilamasin.
Borulama: 20 mm, 25 m esdeger, drenaj orifisi
Madde 16.1.3 hidrolik dengeyi koruyan kurallari koyar:
| Parametre | EN 12845 degeri | Saha notu |
|---|---|---|
| Boru capi | 20 mm | Galvaniz veya non-ferrous; karbon celik korozyondan dolayi tikar |
| Maks. esdeger uzunluk | 25 m | Her dirsek 2 m esdeger; iki 90° dirsek + 18 m duz boru sınırdadır |
| Stop valf | Bina ici, gong hattinda | Bakim icin gerekli; muhurlu/etiketli acik tutulur |
| Kalici drenaj orifisi | ≤ 3 mm, paslanmaz/non-ferrous | Test sonrasi gong borusunu bosaltir, donma onler |
| Strainer | Nozul-valf arasi | Yilda iki kez sokup yikamak gerek |
| Yukseklik | Maks. 6 m alarm valfi uzeri | Asilmasi pelton torkunu dusurur |
3 mm'lik orifis kucuk gibi gorunur ama gong borusunda surekli bir sizinti yaratir: bu sizinti hem boruda donma riskini dusurur hem de hattin gercekten basincli oldugunu sahada gozle teyit ettirir. Orifisi karbon celik plakadan yapip korozyonla buyumesine izin vermek ise alarm valfinin agzindan yanlis sinyal alinmasina ve gongun "kendi kendine" calmasina sebep olur — bu yuzden standart paslanmaz/non-ferrous sart kosar.
Pressure switch: alternatif degil, tamamlayici
Madde 16.1.1 acikca "and" der: water motor gong ve elektriksel uzaktan alarm cihazi. Madde 16.2.2 elektriksel cihazi iki ayri tipte kabul eder:
- Water flow switch (paddle): Sadece yas (wet) sistemlerde. Boru icine sokulmus paddle akisi hisseder; alarm panosuna kontak gonderir. Test icin alt akista smaller bir test valfi olmak zorunda — en kucuk sprinkler nominal capina esdeger flow yaratacak orifisli.
- Pressure switch: Alarm valfi alarm porttan basinc artisini hisseder; kuru/alternate/pre-action sistemlerin tek elektriksel secenegi.
Pratik kurulumda yas alarm valfinin alarm port cikisina once retard chamber, sonra pressure switch baglanir; ayni hattan gong borusu da besler. Gong mekanik, pressure switch elektriksel: biri arizalansa diger sinyal gider.
Alarm gecikme valfi (retard chamber): 5-90 saniye
EN 12845 metninde "retard chamber" terimi dogrudan zorunlu degildir; ancak yas alarm valfi ureticileri (Viking, Tyco, Reliable, Globe) bu odayi sehir suyu basincinin ani dalgalanmalarinin yarattigi sahte alarmlari filtrelemek icin standart sunar. Calisma mantigi:
- Alarm port acilinca su retard chamber'i doldurmaya baslar.
- Oda dolma suresi (5-90 sn arasi ayarlanabilir) gercek bir akis ise dolar, taskin port'tan gong hattina basinc verir.
- Anlik basinc spike'i ise oda altindaki kucuk drenaj deligi (kalibre) suyu bosaltir, gong calmaz.
Sehir suyu basincinin gun icinde ust 1 bar oynadigi semt depolarinda retard yoksa haftada bir gece yarisi gong calar; itfaiye false alarm cezasi keser. Ayar suresini cok uzun (60+ sn) tutmak ise gercek yangini geciktirir; tasarimci 20-30 sn'yi tercih eder. Pre-action ve dry valflerde gecikme zaten valf icindeki accelerator/exhauster mekanizmasinda yer alir, ayri retard kullanilmaz.
Saha hatalari
Devreye alma raporlarimda en sik gordugum dort hata:
- Gong icinde ari yuvasi. Cikis agzi ag ile kapatilmazsa esek arisi cocugu klasiktir. Yillik testte cark donmez ya da bogazlanir. Cozum: paslanmaz tel kafes (5 mm gozenek) cikis agzina monte.
- Strainer hic temizlenmemis. Sehir suyundaki kireclenme nozulu kismen tikar; gong calar ama zayif. EN 12845 strainer'i "readily accessible for cleaning" olarak tanimlar — bu yuzden flansli ya da union'lu monte edilir, her test sonrasi sokulur.
- Drenaj orifisi karbon celik ve buyumus. 3 mm icin agilen plaka 6-7 mm'ye korozyonla acilirsa hat surekli bos olur, gercek alarmda gong susar. Yillik bakimda cap mihengiyle olculur.
- 20 mm yerine 15 mm boru. Tesisatci galvanizden 1/2″ daha ekonomik diye 15 mm cektiginde 20 m'lik bir hatta gong gucsuz calar veya hic calmaz; standart sarti net: 20 mm sabit.
12 bar uzeri sistemler: Annex E.2.5
Yuksek kat binalarinda alarm valfi onunde basinc 12 bar'i gectiginde standart pelton carki ve nozulu erken asinir. Annex E.2.5 iki cozum onerir: (a) gong hattina bir basinc dusurucu valf koymak, (b) gongu sehir suyundan ayri beslemek — bu durumda alarm valfi alarm port'una bir diyafram valf baglanir, diyafram acilinca sehir suyu hattindan gong beslenir. Ikinci cozum daha yaygindir cunku basinc dusurucu valfin de bakimini birakir.
NFPA 13 ile karsilastirma
Iki standardin water motor alarmda neredeyse ayni hardware'i tarif etmesi tesadüf değildir — pelton tipi gong 19. yuzyildan beri ortak Atlantic mirasidir. Saha-onemli farklar:
| Konu | EN 12845 Madde 16.1 | NFPA 13 (2022) 16.13 |
|---|---|---|
| Boru capi | 20 mm sabit | 3/4″ (~20 mm) min |
| Maks. uzunluk | 25 m esdeger | 75 ft (~22,8 m) bircok turevde |
| Maks. yukseklik | 6 m | 20 ft (~6,1 m) |
| Drenaj orifisi | ≤ 3 mm | Maks. 1/8″ (~3,2 mm) |
| Strainer | Zorunlu, sokulebilir | Zorunlu |
| Elektriksel alarm | Her zaman ek (zorunlu) | Her zaman ek (zorunlu) |
| Gecikme | Uretici/saha tercihi | Retard chamber 60-90 sn yas sistemde standart |
Sayisal sinirlar pratik olarak ayni; tasarim yapan biri icin iki standart arasinda gong donanimi degistirmeden gecis yapilabilir.
Turkiye bagi: BYKHY ve TS EN 12845
Binalarin Yangindan Korunmasi Hakkinda Yonetmelik (BYKHY) Madde 96/2 sprinkler sistemi tasariminin TS EN 12845'e gore yapilmasini sart kosar; alarm valfi ve uzantilari da bu kapsama girer. Pratikte yapilan iki yanlis vardir:
- "Pano sinyal aliyor, gong gerek yok" yaklasimi. BYKHY ve EN 12845 ikisini birlikte ister; pressure switch tek basina yetmez. Yapi denetim raporlarinda gong eksikligi sik bir red sebebidir.
- Gongun icerdeki vana odasina monte edilmesi. Itfaiye gelis senaryosunda disaridan duyulmasi gerekir. Vana odasi bodrum katindaysa kesinlikle dis cephe duvarina cekilmelidir; aksi halde devreye alma kabul edilmez.
Yillik bakim formuna gong testi (alarm test valfi acilarak su pelton carkina yonlendirilir, gong sesi sahada teyit edilir, drenaj orifisinden tahliye gozle gorulur) ayri bir madde olarak yazilmali; sadece "alarm valfi test edildi" satiri yetmez.
Sik sorulanlar
Water motor gong elektrik gerektirir mi?
Hayir. Pelton tipi su carki tamamen mekanik calisir; su akisi tek basina cani dondurur. Elektrik kesintisinde bile alarmin duyulmasi bu yuzden zorunlu kilinmistir.
Gong ile alarm valfi arasi mesafe sinirsiz mi?
Hayir. EN 12845 Madde 16.1.2 gongun merkez ekseninin alarm valfi baglanti noktasindan en fazla 6 m yukarida olmasini, 16.1.3 ise galvaniz/non-ferrous 20 mm boruda her yon degisikligi 2 m esdeger uzunluk sayilmak uzere toplam esdeger uzunlugun 25 m'yi gecmemesini sart kosar.
Alarm gecikme valfi (retard chamber) zorunlu mu?
EN 12845 metninde dogrudan retard chamber sart kosulmaz; ama sehir suyu basinc dalgalanmalarinin yalanci alarm yarattigi tesislerde yas alarm valfi uretici manueli ile birlikte gecikme odasi (5-90 sn) eklenir. Pre-action ve dry sistemlerde gecikme zaten valf icindedir.
Pressure switch gongun yerine gecer mi?
Gecmez. Madde 16.1.1 her control valve set icin hem water motor gong hem de elektriksel uzaktan alarm cihazinin alarm valfine mumkun oldugunca yakin konumlandirilmasini ister. Ikisi birbirinin yedegidir.
12 bar uzeri sistemlerde gong nasil korunur?
Annex E.2.5 12 bar ustu basinclarda gongun bir basinc dusurucu valf araciligiyla ya da sehir suyundan diyafram valfle ayri beslenmesini onerir; aksi halde pelton carki ve nozul asilir.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabi
EN 12845 LH/OH/HHP/HHS yogunluk-alan kombinasyonlari, K-faktor secimi ve hidrolik hesap icin SprinkCalc iOS uygulamasini App Store'dan indirebilirsiniz.
SprinkCalc'i App Store'dan indir