Single, superior single, duplicate ve combined kaynaklar — hangisi hangi tehlike sınıfında, sahada ne sorun çıkar.
İstanbul'da bir lojistik depo projesinde mimari grubun teklif ettiği "tek pompa + şebeke besleme" çözümünü görünce işveren memnundu, ben değildim. Tesis HHS-3 idi ve sigorta şirketinin denetçisi raporun ilk sayfasında "duplicate water supply yok" notunu düşmüştü. Aynı sahada bir gün önce ben de aynı notu almıştım. EN 12845 Madde 9.6 yazılı kuralları açıkça veriyor; ama hangi tehlike sınıfında hangi kaynak yapısının "yeterli" olduğunu okumadan çoğu projede bu kaynak yapı yanlış kuruluyor.
Bu yazıda Madde 9.6'nın dört alt başlığını sahada işe yarar şekilde anlatıyorum: single (tekli), superior single (yedeklemeli tekli), duplicate (ikiz) ve combined (kombine) kaynaklar. Sonunda hangi tehlike sınıfında hangisinin uygun olduğuna dair bir karar tablosu var.
EN 12845 Madde 9 — Su kaynağı türleri
Standart Madde 9.1 kaynak türlerini şöyle sıralar: şehir şebekesi (town main), basınç tankı (pressure tank), gravite tankı, depolama tankı + pompa grubu ve tükenmez kaynak (göl, deniz, dere, derin kuyu). Bunların her biri tek başına ya da kombinasyon halinde kullanılabilir; ama "kabul edilebilirlik" kriteri Madde 9.6'da belirleniyor. Yani kaynak türü tek başına yetmez; kaynağın topolojisi tehlike sınıfına uygun olmalıdır.
9.6.1 — Single water supply (tekli kaynak)
Tekli kaynak yedeklemesi olmayan tek bir besleme yoludur. EN 12845 şu yapıları tekli kaynak olarak kabul eder:
- Bir şehir şebekesi (town main)
- Booster pompası ile takviyeli şehir şebekesi
- Pressure tank (yalnızca LH ve OH-1)
- Gravite tankı
- Depolama tankı + bir veya daha fazla pompa
- Tükenmez kaynak + bir veya daha fazla pompa
Tekli kaynağın anlamı şu: tek pompa odası, tek emiş hattı, tek tank. Pompa arızalanır ya da tank bakıma alınırsa sistem savunmasız kalır. EN 12845 bunu kabul ediyor; ama sadece düşük tehlike sınıfları için pratikte makul.
9.6.2 — Superior single (yedeklemeli tekli)
Tek kaynak gibi görünür; ama içinde fiziksel yedekleme vardır. Üç biçim sayılır:
- İki uçtan beslenen şebeke: Her iki uç da sistemin debi ihtiyacını karşılayabiliyorsa, iki ayrı su kaynağına bağlıysa ve trunk main üzerinde tek bir noktada bağımlı değilse superior single sayılır. Yalnızca bir uç istenen basıncı veriyorsa tek booster pompası eklenir; ikisi de yetmiyorsa iki veya daha fazla booster pompası kurulur.
- Booster'sız gravite tankı veya iki+ pompalı depolama tankı: Tank tam kapasiteli olmalı, içine ışık ve yabancı madde girmemeli, temiz su kullanılmalı, korozyon koruması bakım periyodunu en az 10 yıla çıkarmalıdır.
- İki veya daha fazla pompalı tükenmez kaynak.
Saha gözlemim: superior single sahada en sık "pompa odasında iki pompa var → tamam" diye yorumlanıyor. Hayır. İki pompa ortak emiş hattından besleniyorsa tek arıza noktası vardır; bu superior single değildir. Standardın aradığı, kaynağın bağımsız bir yedeği bulunmasıdır.
9.6.3 — Duplicate (ikiz) kaynak
Madde 9.6.3 net: "Duplicate water supplies, biri diğerinden bağımsız iki single water supply'dan oluşur." Her iki kaynak da Madde 7'deki basınç-debi karakteristiğini tek başına karşılayabilmek zorundadır. Tek tarafı çekersiniz, sistem yine tasarım yoğunluğunu sağlar.
İki kısıtlama var:
- OH sistemlerde duplicate'in bir bacağı en fazla bir pressure tank olabilir.
- Duplicate içinde reduced capacity tipi en fazla bir storage tank kullanılabilir (Madde 9.3.4 referansı).
Sahada duplicate genellikle "iki pompalı paket" olarak satılır; doğrusu şudur: iki ayrı emiş hattı, iki ayrı tank (veya tek tankta iki bağımsız emiş kuyusu — Madde 9.4.8'e göre duplicate tedarik için "ayrı emiş ve çökeltme bölmeleri" zorunludur), iki ayrı pompa setidir. Madde 10.2 ayrıca şunu söyler: superior veya duplicate kaynakta birden fazla pompa kullanılırsa en fazla biri elektrik motorlu olabilir. Geri kalan(lar) dizel olmak zorunda. Bu, "iki elektrik pompa = duplicate" yanılgısının önündeki en sert kuraldır.
9.6.4 — Combined (kombine) kaynak: sprinkler + hidrant
Bir kaynak hem sprinkler hem hidrant/hortum sistemini besliyorsa Madde 9.6.4 devreye girer. Önce yapı şartı: combined kaynak superior single ya da duplicate olmak zorundadır. Sıradan tekli kaynak combined olarak kullanılamaz. Sonra dört şart:
- Sistemler tam hidrolik hesaplı (fully calculated) olacak — pre-calculated yöntem kabul edilmez.
- Kaynak, sistemlerin eş zamanlı maksimum hesaplanan debilerinin toplamını sağlayabilmeli; debiler en talepkar sistemin gerektirdiği basınca kadar düzeltilmeli.
- Süre, en talepkar sistemin gerektirdiği süreden az olamaz.
- Kaynak ile sistemler arasında duplicate (ikiz) boru bağlantıları kurulacak.
Madde 9.6.4'ün notu önemli: bazı ülkelerde sprinkler sisteminin hidrantla aynı kaynaktan beslenmesine izin verilmez. Türkiye'de BYKHY açıkça yasaklamasa da, sigortacılar ve büyük endüstriyel projelerde kaynakların ayrılması (sprinkler ayrı pompa odası, hidrant ayrı pompa odası) tercih edilir. Combined seçilirse de Madde 8.3 zorunluluğu unutulmamalı: sprinkler pompaları hidrant pompalarından ayrı olmalıdır; kombine kaynak izinli olduğunda bile pompa setleri ayrılır.
Tehlike sınıfına göre öneri
Standart "HHP'de mutlaka duplicate" demez; Madde 9.6 kaynak türlerini sayar ve seçimi tasarımcıya bırakır. Ama Annex E (saving stock'lu HHS sistemleri) Madde E.3.1'de şunu net söyler: "Sistemde en az bir superior single kaynak bulunmalıdır." Sigortacı eklentileri (FM Global, Allianz, Zurich data sheet'leri) HHP-2 ve üstü için duplicate'i sözleşme şartı haline getirir. Saha karar tablom:
| Tehlike | Minimum (EN 12845) | Pratikte tavsiye |
|---|---|---|
| LH | Single | Single yeterli; pressure tank kabul |
| OH-1 | Single | Single yeterli; pressure tank yalnızca OH-1 |
| OH-2 | Single | Superior single (iki pompa, biri dizel) |
| OH-3 | Single | Superior single zorunlu sayılmalı |
| OH-4 | Single | Superior single; sigortalıysa duplicate |
| HHP-1 | Single | Superior single; tercihen duplicate |
| HHP-2 / HHP-3 | Single (standart) | Duplicate (sigorta şartı) |
| HHS-1 ... HHS-4 | En az superior single (Annex E) | Duplicate |
Madde 9.7 — Kaynak izolasyonu
Kaynak seçimi tek başına yetmez; bağlantı topolojisi de Madde 9.7'ye uygun olmalı. Üç şart: (a) strainer, pompa seti, çekvalf, su sayacı gibi ana komponentlerin servisi mümkün olacak; (b) bir kaynaktaki arıza diğer kaynağın çalışmasını engellemeyecek; (c) bir kaynakta bakım yapılırken diğer kaynak çalışmaya devam edebilecek. Duplicate kurup ortak bir izolasyon vanasından geçirirseniz duplicate'in anlamı kalmaz.
Yaygın hatalar
- "İki elektrikli pompa = duplicate" yanılgısı. Madde 10.2: superior veya duplicate kaynakta birden fazla pompada en fazla biri elektrik motorlu. Geri kalanlar dizel.
- Ortak emiş hattı. İki pompa tek tanktan tek emiş borusuyla beslenirse duplicate olmaz. Madde 9.4.8: ayrı emiş ve çökeltme bölmeleri zorunlu.
- Combined kaynakta pre-calculated kullanmak. Madde 9.6.4(a) açıkça fully calculated diyor.
- Combined kaynakta debi toplamı atlamak. Sprinkler debisini hesaplayıp hidrant debisini eklemek değil; eş zamanlı maksimum debilerin toplamını alıp en yüksek basınca düzeltmek gerekir.
- Pressure tank'ı HHP/HHS bacağında kullanmak. Madde 9.6.1(c): pressure tank yalnızca LH ve OH-1.
- "Şebeke iki uçlu, superior single" iddiası. İki uç farklı su kaynaklarından gelmiyorsa veya trunk main üzerinde tek bağımlı nokta varsa superior single değildir.
NFPA 13 ile karşılaştırma
NFPA 13 (2025) Bölüm 24 "Water Supplies" tek/ikiz ayrımını EN 12845 kadar net yapmaz; bunun yerine "the water supply shall be reliable and shall be of adequate capacity, pressure, and duration" der ve güvenilirliği AHJ'ye (Authority Having Jurisdiction) bırakır. NFPA 20 ise pompa setinde "secondary supply" mantığını dizel + elektrikli kombinasyonu üzerinden çözer. EN 12845'in avantajı: bu kararı kişisel yorumdan çıkarıp tablodan okunabilir kurallara bağlar. Saha pratiğinde EN 12845 duplicate'i NFPA 13 + NFPA 20 + FM Global Data Sheet 3-7'nin özetine eşittir.
Türkiye bağı: BYKHY ve sigorta gerçeği
BYKHY 95. madde "yeterli kapasite ve güvenilirlik" diye genel ifade kullanır; kaynak topolojisini detaylandırmaz. Bu boşluğu doldurmak EN 12845'e ya da NFPA'ya düşer. Türkiye'de büyük lojistik, otomotiv ve kimya yatırımları çoğunlukla yabancı sigortacılarla (Allianz, AIG, Zurich, FM Global) çalıştığı için sözleşmede EN 12845 + sigortacı data sheet'i atıfta bulunulur. Bu durumda HHP-2 ve üstü için duplicate kaynak tartışmasız zorunlu olur. OSB içi orta ölçekli depo ve üretim tesislerinde ise OH-3 / OH-4 için superior single yaygın olarak kabul ediliyor.
Karar akışı
- Tehlike sınıfını netleştir (LH / OH-1...4 / HHP-1...3 / HHS-1...4).
- Sigortacı veya AHJ özel şart koyuyor mu, kontrol et. Şart varsa o öne geçer.
- Şehir şebekesi karakteristiğini ölç (iki uçtan mı, kaç bar, kaç L/dk?). Superior single yapısına dönüştürülebiliyorsa OH'da değerlendir.
- HHP/HHS ise duplicate planla: ayrı tank + ayrı emiş + ayrı pompa odası + en az bir dizel pompa.
- Hidrant ile sprinkler aynı kaynaktan besleniyorsa Madde 9.6.4'ün dört şartını projeye ekle (fully calculated, debi toplamı, en uzun süre, ikiz boru bağlantısı).
- Madde 9.7'ye göre vanalandırma yap; ortak izolasyon vanası bırakma.
Su kaynağı seçimi sprinkler tasarımının en pahalı kararı. Yanlış seçim sahada sökülmez; baştan duplicate planlamak, sonradan duplicate'e dönmekten her zaman ucuzdur.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabı
EN 12845 LH/OH/HHP/HHS yoğunluk-alan kombinasyonları, K-faktör seçimi ve hidrolik hesap için SprinkCalc iOS uygulamasını App Store'dan indirebilirsiniz. Kaynak debi-basınç doğrulaması ve süre hesabı da uygulama içinde.
SprinkCalc'i App Store'dan indir