Madde 11.3 cercevesinde sezonluk wet/dry cevrimi: gecis prosedürü, %25 buyutulmus tasarim alani ve sahada en sik karsilasilan "kisa yas kalmis tesisat" tuzaklari.
Bir Erzurum lojistik depo projesinde isveren "deposunun yarisi isitiliyor, yarisi degil" dedi. Klasik cozum: isitilmayan bolume tam kuru tesisat, isitilan bolume yas tesisat. Ama bina sahibi tek alarm valfi, tek kompresor, tek bakim hatti istedi. EN 12845 Madde 11.3'un alternate tesisati bu durum icin var. Yaz aylarinda klasik yas sistem gibi calisir; kis geldiginde ayni borular drene edilir, basincli havayla doldurulur ve kuru sisteme donusur. Tek tesisatta iki mevsim. Ama bu donusumun bedelleri ve saha tuzaklari net bilinmek zorunda.
Madde 11.3.1: Alternate'in tanimi
EN 12845 Madde 11.3.1 alternate tesisati soyle tanimlar: "Alternate tesisatlar ya bir alternate alarm valfi ya da bir wet alarm valfi ile bir dry alarm valfinden olusan kompozit set icerir. Kis aylarinda alarm valfinin altindaki tesisat boru sistemi basincli hava veya inert gazla, ust tarafindaki tesisat ise basincli su ile doludur. Yilin diger zamanlarinda tesisat yas tip tesisat olarak calisir."
Burada anahtar iki cumle var. Birincisi: kompozit set veya tek alternate valfi. Pratik fark, kompozit setin (wet + dry valfi yan yana) bakimini ayri ayri yapabiliyor olmaniz; alternate alarm valfi tek govdeli ve daha kompakttir ama servis parcalari valf imalatcisina baglidir. Ikincisi: "yilin diger zamanlarinda yas calisir" ifadesi tasarim alani konusunda kritik bir tartisma yaratir; standart kuru moddayken tasarim alaninin %25 buyutulmesini ister, cunku yangin yas moddayken degil kuru moddayken cikarsa diye guvenli tarafta kalir.
%25 alan artisi: nereden geliyor
Tablo 6 (pre-calculated LH ve OH icin akis-basinc) ile Tablo 9 (su deposu hacmi) yas ve kuru/alternate satirlarini ayri tutar. OH-3 ornegi:
| OH-3 senaryosu | Tasarim akisi | Maks talep akisi | Min su hacmi (h ≤ 15 m) |
|---|---|---|---|
| Yas / pre-action | 1100 L/dk @ 1,7+ps bar | 1350 L/dk @ 1,4+ps bar | 105 m³ |
| Kuru veya alternate | 1100 L/dk @ 1,7+ps bar | 1350 L/dk @ 1,4+ps bar | 160 m³ |
Tablo 6'da pompa basinci ayni gozukur, ama isletim alani (operation area) hesabinda OH-3 yas icin 216 m², kuru/alternate icin 270 m² kullanilir; %25 buyume tam buradan gelir. Sprinkler sayisi 12 m² basina bir kafa varsayarsak 18'den 23'e cikar, hidrolik hesap bu fazladan kafayla yapilir ve sonucta su deposu 105 m³'ten 160 m³'e firlar. Alternate dedigimiz andan itibaren tank hacmi yaklasik %50 artar — projenin ilk gununden depoyu buyuk planlamak zorundasiniz.
Yuksek tehlike depolama (HHS) icin ek bir not Madde 7.2.4'un altindadir: "Kuru ve alternate sistemler ozellikle daha yanici urunlerde HHS uygulamalarinda kullanilmamalidir. Buna ragmen mecbur kalinirsa isletim alani %25 buyutulmelidir." Yani standart, alternate'i HHS'te aktif olarak caydirir.
Tablo 18: 60 saniye kurali
Alternate tesisat kis modundayken kuru tesisat gibi davranir; ilk sprinkler patladiginda once boru icindeki hava bosalir, sonra su gelir. Bu gecikme yangina cevap suresine eklenir. Madde 11.2.2 ve Tablo 18 maksimum su teslim suresini sabitler:
| Tehlike sinifi | Maksimum su teslim suresi |
|---|---|
| LH | 90 saniye |
| OH ve HH | 60 saniye |
Bunu olcmek standart kabul testinin bir parcasi. En uzak ucta bulunan test valfi (TRV) acilir, alarm valfi tetiklenir ve TRV'den ilk surekli su cikisina kadar gecen sure kronometre ile saptanir. Standart not olarak ekler: "Hizlandirici (accelerator) ile birlikte LH veya OH icin 4 m³, HH icin 3 m³ uzeri boru hacmi 60/90 sn limitini saglamayabilir." Pratikte 4 m³ boru hacmi yaklasik 250 m yatay 100 mm boru demek; orta olcekli depoda kolayca asilir. Bu yuzden alternate tesisatlari subsidiary uzantilarla bolmek (Madde 11.5, maksimum 100 sprinkler/uzanti) standart yaklasimdir.
Kis gecisi: drene-pressurize prosedürü
Sahada hata burada baslar. Yas-tan kuruya gecis sirasi yanlis yapilirsa ya tesisat icinde su kalir ve donar, ya da basinclar dengelenmez ve alarm valfi yanlis tetiklenir. Tipik prosedür:
- Kontrol vana odasi sicakligi — 4 derecenin uzerinde oldugundan emin olun; degilse oda isitmasini ve termostati duzeltmeden gecise baslamayin.
- Yas tarafi izole et — alarm valfinin alt taraf izolasyon vanasini kapatip ust taraf basincini gozleyin.
- Tum drenajlari sirayla ac — ana drenaj, kollektor drenajlari, en alt nokta auxiliary drenajlari (Madde 16.3.5'teki 'cep' drenajlari). Su tamamen akana kadar bekleyin; donmus tek bir cep tum guzergahi mahveder.
- Kompresoru devreye al — boruyu yavas yavas hava ile sarj edin. Hedef basinc imalatcinin alarm valfi diferansiyeline gore tipik 2,5-3,5 bar arasi.
- Alarm valfini priming — wet/alternate kompozit setlerde priming chamber'a temiz su yukleyin; bu chamber'in seviyesi alarm valfinin kapali kalmasini saglar.
- Alt taraf izolasyonunu yavasca ac — basincli su alarm valfinin alt yuzunde, basincli hava ust yuzunde; valf kapali kalir.
- Test — TRV acip su teslim suresini olcun; Tablo 18 limitlerini gecmemeli. Olcumu yangin defterine yazin.
- Sertifika — bakim sirketi gecis tarihi, su teslim suresi ve hava basincini imzaladigi formla tutulmali.
Bahar gecisi (kuru → yas) sirasi tersine isler; once hava bosaltilir, dusuk noktadan su yavas yavas doldurulur, hava ceblerini temizlemek icin tum yan kollarda hava tahliye yapilir. Ozellikle yatay borularda kalan hava cepleri ilk yangin testinde basinc dalgalanmasi yarattigi icin alarm valfinde yanlis alarm verir.
En sik saha hatasi: kisa yas kalmis tesisat
Bir Konya soguk hava deposu projesinde alarm valfini Aralik ortasinda kontrole gittigimde valf hala wet modda calisiyordu, oysa di sicakligi -8 dereceydi ve tesisatin kuzeye bakan bolumu tahsisi disinda donmustu. Tesisat sahibi "her yil Kasim'da gecisi yapariz, bu yil unutmusuz" dedi. Iki sorun cikti: borunun bir bolumunde 12 m'lik bir kismin govdesi catlamis, valfin altindaki ana hatta su sutunu donup yarmis. Tamir, ek tank ve test maliyeti tum tesisatin %18'i oldu.
Bu hata sadece insan unutkanligi degil, sistemik bir aciklik. EN 12845 saha pratiginde uc savunma katmani vardir:
- Vana odasi dusuk-sicaklik alarmi — 5 derecenin altina inince BMS'e veya isveren cep telefonuna gidecek alarm. Madde 10.3.4 vana odasi sicakliginin 4 derecenin uzerinde tutulmasini sart kosar; bu alarm o sartin canli izlemesidir.
- Bakim takvimi sertifikasi — Madde 20.2.5 yillik bakimda alternate tesisatin gecis prosedürünün dogru zamanda yapildigi belgelenmek zorundadir. Bakim sirketi defter tutmuyorsa standart ihlali var.
- Boru izleme sicakligi — riskli noktalara (cati alti, dis duvar gecisi) yapistirilan termostat-trace heat tape (Madde 5.2 kapsami disi ama saha pratigi). Donmaya yaklasinca isiyi acar.
Saglikli alternate tesisatin kalbi, gecisi insana degil sisteme baglamis olmaktir. Termostat alarmi, BMS bildirimi ve takvim hatirlatmasi ucusu birden olmadan hicbir alternate tesisat "modern" sayilmaz.
Madde 11.5: subsidiary alternate uzantisi
Buyuk bir binanin tamaminin alternate olmasi nadir; cogunlukla sadece kucuk bir don riskli bolge (yukleme rampasi, dis depo, soguk koridor) yas ana tesisattan ayrilir ve subsidiary alternate uzanti olur. Madde 11.5.2 sinirlari:
- Bir subsidiary uzantida en fazla 100 sprinkler.
- Bir kontrol valfi setine bagli ikiden fazla subsidiary uzanti varsa, hepsindeki sprinkler toplami 250'yi gecmez.
Bu sinirlar tipik olarak 4 m³ boru hacmi tabaniyla parallel; standart bir subsidiary'nin 60 sn'lik su teslim suresini aksatmadan saglamasini garanti eder. Daha buyuk bir don bolgesi varsa onu ayri bir tam-kuru tesisat yapmak gerekir.
Galvanizleme ve korozyon notu
Madde 16.4 "kuru, alternate ve pre-action tesisatlarda galvanizli celik tercih edilmelidir" der. Alternate boru yaz boyunca su, kis boyunca nemli hava barindirir; bu wet-dry-wet dongusu ic korozyonu hizlandirir. Saha gozleminde 10 yillik kaplamasiz alternate tesisatta sprinkler agzinda kabuklasma ile %20'ye varan akis kaybi olabilir. Galvaniz boru veya nitrojen-jenerator (oksijensiz hava ile basinclama) bu kayba karsi savunmadir; yeni projelerde nitrojen jenerator (NFPA 13 2022 Annex Q'da onerilen) artik EN 12845 sahasinda da yayginlasmaktadir, standart bunu yasaklamaz.
NFPA 13 ile karsilastirma
NFPA 13 esdegeri "preaction" ve "antifreeze" sistemleridir; ama EN 12845 alternate'e en yakin sistem NFPA 13 Bolum 8.2'deki "wet pipe with antifreeze loop" veya cogunlukla ayri "dry pipe valve seasonal use"dir. NFPA tarafinda alan artisi yuzdesi farkli formulle: dry sistem icin "remote area increase" %30 (NFPA 13 23.4.4.1.1) — EN 12845'in %25'inden bir tik fazla. NFPA su teslim suresi limiti standart sistemde 60 sn (kucuk volumler), 1000 sprinkler ustu sistemlerde 50 sn olarak daha siki. EN 12845 LH icin 90 sn'ye kadar musamaha gosterir, NFPA bu kadar gevsek degildir.
Turkiye saha bagi
BYKHY (Binalarin Yangindan Korunmasi Hakkinda Yonetmelik) sprinkler tesisatlarinda dogrudan EN 12845'e refere eder. Don riskli bolgelerde "kuru veya alternatif sistem" ifadesi gecer ama hangi prosedürle gecisin yapilacagini detaylandirmaz; sahada donanim ve bakim akisi tamamen EN 12845 Madde 11.3 ve 20.2 kombinasyonuna baglidir. Ic Anadolu, Dogu Anadolu ve yuksek rakimli Karadeniz ilcelerinde alternate tesisat sertifikalandirma sirasinda mutlaka gecis prosedürü dokumani ve termal alarm matrisi istenmelidir; aksi halde sigorta tazminatinda "isletmeci hatasi" olarak reddedilir.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabi
Alternate tesisatin %25 buyutulmus tasarim alani, su deposu hacmi ve hidrolik hesabini SprinkCalc iOS uygulamasinda yas/kuru sekmeleriyle yan yana yapabilirsiniz. EN 12845 Tablo 6 ve Tablo 9 datasi gomulu.
SprinkCalc'i App Store'dan indir