Kuru sistem, alternate ıslak/kuru, glikol antifriz ve heat tracing. Don koruması yangın koruması ile bir yarış değildir; eksik koruma kışın patlayan bir flanştan başlar, hasar saatler içinde milyonlara çıkar.
Erzurum'da bir lojistik üs Şubat sabahı —18°C'ye düştüğünde, ısıtmasız sundurma altındaki ıslak boru flanşı patladı. Sprinkler değil, sadece bağlantı flanşı. 24 saatte 850 m³ su deponun zeminine yayıldı, 2 milyon TL emtia hasar gördü. Tasarımcı "sundurma kapalı, dondurmaz" demişti. EN 12845 Madde 7.4 don koruması bu varsayımları imkânsız kılar — 4°C altına düşme ihtimali olan her metre boru korumalı olmalı.
Madde 7.4 — Don koruması yöntemleri
7.4.1 Islak sistem sınırları
Ortam sıcaklığı sürekli olarak 4°C ile 70°C arasında ise ıslak sistem kullanılabilir. 4°C, 0°C'ye karşı güvenlik payı; binanın termal köprü, kapı açma, ısıtma kesintisi gibi geçici düşüşlerine karşı tedbir.
7.4.2 Kuru sistem (Dry pipe)
Boru hava ile dolu, basınçlı (genelde 2-4 bar). Sprinkler açıldığında hava boşalır, kuru valf açılır, su gelir. Donma riskli alanlarda standart çözüm. Kısıtlar:
- Maks. su geliş süresi en uzak sprinklere 60 saniye (Madde 7.5.1)
- Boru hacmi sınırı (genelde 1500 L üst limit pratik kural)
- Kuru valf, hava sıkıştırıcı, drenaj noktaları ısıtılmış mahalde
- Boru eğimi 0,4° pitched, low-point drain her 90 m'de
7.4.3 Alternate (Islak/kuru değişimli) sistem
Yıl boyu sıcak yerlerde ıslak, kış aylarında kuru çalışır. Mevsim geçişinde manuel dönüşüm. Eski tesislerde yaygın; yeni projelerde nadiren tercih edilir çünkü dönüşüm hatası riski yüksek.
7.4.4 Antifriz (Glikol) sistem
Küçük donma riskli branşlar için. Kısıtlar:
- Maks. 20 sprinkler veya 40 L glikol karışımı (hangisi az)
- Glikol konsantrasyonu en düşük beklenen sıcaklığa göre tablo değeri
- Propilen glikol gıda/içecek alanı, etilen glikol diğerleri
- Yıllık konsantrasyon ölçümü (refraktometre)
- Ana sistemden check valfli ayrılır; karışım geri akışı yasak
Heat tracing (elektrik ısıtma kablosu)
EN 12845 ana yöntem olarak kabul etmez; sadece destekleyici. Elektrik kesintisinde koruma yiter. Mutlaka süpervize alarm bağlantısı, çift devre yedeği, izolasyon koruması.
Glikol konsantrasyon-sıcaklık tablosu
| Hedef sıcaklık | Propilen glikol % (hacim) | Etilen glikol % (hacim) |
|---|---|---|
| -5°C | 20 | 15 |
| -10°C | 30 | 25 |
| -15°C | 35 | 30 |
| -20°C | 40 | 35 |
| -25°C | 45 | 40 |
| -30°C | 50 | 45 |
Glikol > %50 olduğunda yangın söndürme verimi düşer (yanıcı buhar riski); büyük branşlarda kuru sisteme geçilir.
Kuru sistem boyutlandırma — 60 saniye kuralı
Sprinkler açıldıktan sonra en uzak sprinkleri 60 saniye içinde su basmalı. Boru hacmi büyüdükçe gecikme artar. Pratik kontrol:
- Boru hacmi < 1500 L → genelde tek kuru valf yeterli
- 1500-3000 L → accelerator/exhauster ekle veya alanı bölün
- > 3000 L → birden çok kuru valf, alanı parçala
Test sırasında zaman ölçümü zorunlu (Madde 19.3). Üstüne çıkan sistemler yeniden boyutlandırılır.
Donma riskli tipik alanlar
- Soğuk hava deposu (kuru veya pre-action)
- Çatı altı ısıtmasız boşluk
- Kapalı otopark dış cephe yakını
- Sundurma, kanopi, geçit
- Loading dock kapı önü
- Yer altı dış geçiş (toprak donma çizgisinin üstü)
- İtfaiye bağlantı (FDC) — yer üstü kısım
- Su tankı dış vana takımı
Saha hatası — Glikol "konsantrasyon dolu" sanılırken seyrelmiş
Bir gıda fabrikasında glikol sistemi 5 yıl önce %35 propilen kuruldu. 5. yılda yıllık servisten önce konsantrasyon ölçülmedi — "kapalı sistem, ne olabilir ki" dendi. Kar yağışlı bir hafta sonu donma oldu, dört sprinkler çatladı. Ölçüldü: %18. Şikayet: tank doldurma hattında bir bağlantı sızıntı yapmış, su girmiş, glikol seyrelmiş. Madde 20.3.4 kapsamında yıllık konsantrasyon ölçümü atlandığında glikol koruması fonksiyonsuz hale gelir. Refraktometre 3 dakikalık iş.
Pre-action ve double-interlock — soğuk hava deposu
-20°C ve altı soğuk hava deposunda standart kuru sistem bile sınırda. Çözüm:
- Pre-action: Boru kuru, ek olarak yangın algılama (duman/ısı) açar. Yanlış açılma riski azalır.
- Double-interlock: Hem algılama hem sprinkler açılması gerekli. Veri merkezi, soğuk depo en yaygın.
- Valf, sıkıştırıcı, hava odası ısıtılmış mahalde tutulur; soğuk alana sadece galvaniz kuru boru girer.
NFPA 13 ile karşılaştırma
NFPA 13 antifreeze sistemini glikol konsantrasyonu için daha sıkı ele alıyor: 2010'dan beri saf propilen/etilen glikol değil, premixed (önceden karıştırılmış) ürün kullanımı zorunlu; hane uygulamalarında konsantrasyon %38 propilen üst sınır. EN 12845'te konsantrasyon tablosu serbest. Kuru sistem 60 sn kuralı NFPA 13 §16.3.2'de aynı; pre-action sistem tanımı paralel. NFPA 25 yıllık konsantrasyon ölçümünü açık şart koşar; EN 12845 Madde 20.3.4 kapsamında genel "kontrol" altında geçer ama uygulayan firma takvimine almalı.
BYKHY bağı
BYKHY don koruması başlığı yangın söndürme suyunun donmaya karşı korunmasını ister; pratikte EN 12845 ve NFPA 13 yöntemlerini referanslar. Türkiye'de iç ve doğu illeri (Erzurum, Kars, Ardahan, Sivas, Erzincan) sürekli don bölgesi; bu illerdeki sundurma ve dış mekan sprinklerleri kuru sistem zorunluluğu olarak değerlendirilmeli. Sigortacı bu konuda standart sözleşme şartı ekler. İç Anadolu'da bile gece -10°C'ye düştüğünde ıslak sistem riskli.
Hızlı kontrol listesi
- Tüm boru hattı sıcaklık haritası çıkarılmış (kış minimum).
- 4°C altı tüm bölge kuru, alternate, glikol veya pre-action.
- Glikol < 20 sprinkler / < 40 L sınırı.
- Kuru sistem 60 sn su geliş testi devreye almada kayıtlı.
- Heat tracing tek başına ana çözüm değil.
- Yıllık glikol konsantrasyon ölçümü takvime bağlı.
- Soğuk depo pre-action veya double-interlock.
- FDC ve dış vana takımı korumada.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabı
Kuru sistem boru hacmi, 60 sn su geliş simülasyonu ve EN 12845 LH/OH/HHP/HHS hidrolik hesabı için SprinkCalc iOS uygulamasını App Store'dan indirebilirsiniz.
SprinkCalc'i App Store'dan indir