EN 12845 Pompa Emme Kosullari ve Pompa Odasi Yerlesimi

Positive suction head, NPSHa-NPSHr farki, pompa odasi yangin direnci ve sicaklik kontrolu — kavitasyona giden saha hatalarinin koku.

HHS-3 koruma yapan bir lojistik deposunda devreye almada pompa duty noktasinda 320 m³/saat verirken 3 dakika sonra 240'a dustu. Manometre titriyor, govdeden taslari calkalar gibi ses geliyordu. Su 12 C, tank doluydu, hesap kagit uzerinde tertemizdi. Sorun 9.3.5'teki A mesafesi ve emme kotuydu: tank cikisi pompa merkezinin sadece 80 cm altindaydi, vortex hava cektikce kavitasyon basliyordu. EN 12845'in pompa odasi ve emme kurallari tam olarak bu tip yanlislari onlemek icin yazilmistir; Madde 10.3 ve 10.6 birlikte okunmadikca tasarim eksik kalir.

Positive suction head zorunlulugu (Madde 10.6.1)

EN 12845 net konusur: "Wherever possible, horizontal centrifugal pumps shall be used, installed with a positive suction head." Tek tercih bu, digerleri istisna. Madde iki kosul birden ister:

• Emme tankinin etkin hacminin en az 2/3'u pompa merkez ekseninin uzerinde olacak,
• Pompa merkez ekseni, tankin dusuk su seviyesinin (X kotu, Madde 9.3.5) en fazla 2 m uzerinde olabilir.

Eger bu saglanamiyorsa standart suction lift veya dusey turbin pompaya izin verir ama hemen ardindan ekler: "Suction lift and submersible pump arrangements should be avoided and only used when it is not practicable." HHS, HHP-3 ve HHP-4 gibi yuksek riskte denetci/sigorta zaten suction lift kabul etmez; tasarima daha cizim asamasinda yer secimi olarak girilmesi gerekir.

NPSHa ve NPSHr — 1 m guvenlik payi

Madde 10.6.2.1 emme borusunu, valflerini ve fitting'lerini oyle boyutlandirmamizi ister ki maksimum beklenen su sicakliginda hesaplanan NPSHa, pompa katalogundan alinan NPSHr'yi maksimum debide en az 1 m asmali. Saha hesabi:

NPSHa = (P_atm - P_v)/(rho*g) + Z - h_f - h_eml

P_atm  = atmosfer basinci (deniz seviyesi 1,013 bar = 10,33 m)
P_v    = suyun buhar basinci (25 C: 0,032 bar = 0,33 m)
Z      = pozitif emme yuksekligi (tank su sev. - pompa eks., m)
h_f    = boru surtunme kaybi (Hazen-Williams, m)
h_eml  = lokal kayiplar (foot valve, dirsek, suzgec, m)

Sayisal ornek: HHS-2 icin 200 m³/saat duty, DN150 emme borusu, Z = +1,5 m (positive head), boru uzunlugu 8 m, foot valve yok (pozitif basta gerekli degil), 1 dirsek + 1 vana + emme suzgeci, su 30 C.

• P_atm/(rho*g) = 10,33 m
• P_v/(rho*g) (30 C) = 0,43 m
• Z = +1,5 m
• DN150'de v = 200/(3600*pi*0,075²) = 3,14 m/s — cok yuksek

Madde 10.6.2.2 positive head'de hizi 1,8 m/s ile sinirlar. DN200'e cikinca v = 1,77 m/s, h_f tipik 0,8 m, h_eml 0,6 m olur. NPSHa = 10,33 - 0,43 + 1,5 - 0,8 - 0,6 = 10,0 m. Pompa katalogundaki NPSHr 200 m³/saatte 4,5 m ise pay 5,5 m, fazlasiyla guvenli. Ama DN150'de birakilsaydi h_f 2,5 m'ye cikar, pay 1 m altina duser ve 10.6.2.1 ihlal edilirdi.

Suction borusu kurallari (Madde 10.6.2)

Parametre	Positive Head	Suction Lift
Min cap	DN65	DN80
Max hiz	1,8 m/s	1,5 m/s
Max statik fark	2 m (pompa ust)	3,2 m (pompa ust)
Foot valve	Gerekmez	Zorunlu
Otomatik priming	Hayir	Evet (10.6.2.4)
Pompa borulari arasi baglanti	Stop valfler ile evet	Yasak

Emme borusu ya yatay ya da pompaya dogru hafif yukselen surekli egim ile dosenir; geriye kalan her sey hava cebi yapar ve devreye almada onlarca litre hava sokmadan basinca cikilamaz. Pompa girisine takilan konik (taper) borunun ust yuzu yatay olur, acisi 20 dereceyi gecmez — boylece konik sirtindaki hava agziyla birikip emilemez.

Pompa odasi yangin direnci (Madde 10.3.1)

EN 12845 pompa odasi icin en az 60 dakika yangin direnci ister (yapi elemanlari REI 60). Tercih sirasi:

1. Ayri bir bina (en iyisi),
2. Sprinkler korumali binaya bitisik, disardan dogrudan girisli ayri kompartman,
3. Sprinkler korumali bina icinde, disardan dogrudan girisli kompartman.

Pratikte ayri bina lukstur. Cok katli sanayi binalarinda kompartman tercih edilir; ancak komsu hacimde yangin yuku 1200 MJ/m² civarindaysa veya korunan deger kritikse FM Global Datasheet 4-0 ve VdS CEA 4001 zaten REI 120 sart kosar. Sigortali isler icin REI 120 yazip zarfi koymak en saglikli yoldur. Duvar, tavan, kapi (yangin kapisi EI₂ 60-S₂₀₀) ve servis gecisleri (firestop) ayni dakika klasinda olmali; bir kapi 30 dakika ise duvar 120 olsun farketmez.

Sicaklik 4-25 C ve havalandirma

Madde 10.3.3 oda sicakligini netler:

• 4 C elektrikli motor pompa icin alt limit,
• 10 C dizel motor pompa icin alt limit (yag viskozitesi ve akumulator).

Ust limit Madde 10.3'te yok ama Madde 10.4 su sicakligini 40 C ile sinirlandiriyor. Pratikte oda 25 C ustune cikarsa elektrik panosu, akumulator ve dizel ECU sorun cikarmaya basliyor. Bu yuzden saha standardi 4-25 C bandidir. Dizel pompa varsa Madde 10.3.4 yeterli havalandirma ister; egzoz egzoz hattini disariya gondermek, taze hava panjurunu koymak ve hesapla dogrulamak gerek (tipik kural: motor BHP'si basina ~0,15 m³/s taze hava). Donma riski olan iklimlerde fanlar termostatla kontrollu, alt limit 8-10 C olacak sekilde ayarlanir.

Saha hatasi: pompa altta, tank ustte — vortex riski

"Tank pompanin uzerinde olsun, gravity ile gelsin, NPSH garanti" mantigi devreye alinda surpriz yapar. Tank cikis kotu pompa merkezine gore +5-6 m olsa bile, eger Madde 9.3.5 ve Tablo 12'deki A (boru altindan tank dibine) ve B (boru ekseninden duvara) mesafeleri saglanmamissa cikis agzinda vortex olusur. Tipik saha goruntusu:

• Tank cikis flansi tank dibine 50 mm yakin (oysa B = 1d ile sinirli),
• Cikis ile en yakin duvar arasi sadece 200 mm (A ≥ 0,5d istenir, ama yine emme cap mertebesinde),
• Anti-vortex plate (vortex breaker) yok,
• Pompa duty noktasinda; gerek paralel ikinci pompa ile flow 1,5 katina cikinca giris cevresi hizi 1,5 m/s'yi asar ve hava emer.

Cozum donanim degil geometri: emme borusu cikisini tank tabaninin 0,5d kadar uzerine kaldirmak, ust tarafa en az 2d capinda yatay plate kaynaklamak, tank dolu seviyesi cikis flansinin en az 600 mm uzerinde olacak sekilde dolum kotunu ayarlamak. Standartta acikca yazmasa da pratikte sumbi (sump) yapip Madde 9.3.5 Tablo 12'nin "with sump" satirini kullanmak en saglam yontemdir.

NFPA ile karsilastirma

NFPA 20 (2025) Madde 4.16 pompa odasi icin EN 12845 ile cok benzer kurallar getirir: 2 saat yangin direnci (REI 120 esdegeri), 4-40 C calisma sicakligi (NFPA daha genis bant verir, EN ise 4-25 C ile saha pratigine yakin), pozitif emme tercihli ve suction lift kacinilmali. NPSHr - NPSHa pay konusunda NFPA 20 acik bir 1 m kuralina sahip degildir, ancak Madde 4.27.7 valf veya bir vorteks plate gibi bilesenlerin NPSH testinden once kaldirilmamasini ister. EN 12845'in 1 m guvenlik payi sayisal olarak daha agirdir; Avrupa projelerinde tartismayi bitiren rakamdir.

Turkiye saha bagi

BYKHY Madde 95 yangin pompa odasini "yangina dayanikli olarak ayrilmis kompartman" diye genel tarifler, sayi vermez; pratikte EN 12845 veya NFPA 20 esas alinir. CTP yer ustu tanklarinda (panel water tank) cikis flansi ile taban arasi mesafe imalatci kataloguna birakilmistir; flansi tank dibine cok yakin koymak yaygin bir hatadir. CTP tankta cikisi 250-300 mm yukseltip vortex breaker eklemek hem garantiyi koruyup hem 9.3.5'i saglar. Dizel pompa odasinda yakit tanki — Madde 10.7'de gecer ama acilmis hali — motorun yakit pompasinin uzerinde sabitlenecek (positive head ile dizel beslemesi). Dizel egzoz hattini odadan disari cikarmak, susturucuyu binanin di duvarina monte etmek ses ve sicaklik acisindan zorunlu.

Saha checklist

• Tank etkin hacminin 2/3'u pompa eksen ustunde mi (10.6.1)?
• Pompa eksen, X kotunun en fazla 2 m ustunde mi?
• NPSHa - NPSHr ≥ 1 m saglandi mi (max sicaklik ile)?
• Emme borusu DN65/80 alt limit ve 1,8/1,5 m/s ust hiz icinde mi?
• Konik 20 derece, ust yuzu yatay; emme borusu yatay veya pompaya dogru hafif yukselen mi?
• Pompa odasi REI 60 (sigorta varsa REI 120) saglandi mi?
• Yangin kapisi EI₂ 60-S₂₀₀, gecisler firestop?
• Sicaklik 4-25 C bandinda; dizel icin 10 C alt limit?
• Tank cikisinda vortex breaker ve 0,5d yukseltme var mi?
• Sumbi geometrisi Madde 9.3.5 Tablo 12 ile dogrulandi mi?

Sik sorulanlar

EN 12845 pompa odasi icin minimum yangin direnci nedir?

Madde 10.3.1 en az 60 dakika ister (REI 60). Sigorta sartnameleri (FM Global, VdS) genelde REI 120'yi sart kosar; tasarimda 120 yazip kapi-duvar-firestop'u ayni klasta tutmak en garanti yaklasimdir.

NPSHa hesabinda hangi sicakligi kullanmaliyim?

Madde 10.6.2.1 acikca "maximum anticipated water temperature" der. Yer ustu tankinda yaz aylarinda 30-35 C beklenir; bu sicaklikla buhar basinci yukselir ve NPSHa 0,2-0,3 m kaybeder. Ihtiyatli olun.

Pompa altta tank ustte ise neden vortex riski olusur?

Tank cikis agzinda Madde 9.3.5 Tablo 12'deki A ve B mesafelerine uyulmazsa, su huzla emildiginde dogal donme olusur ve giriste hava cebi acilir. NPSHr asilir, kavitasyon ve flow dususu gorulur. Cozum: cikisi 0,5d yukseltmek, vortex breaker plate eklemek ve sumbi geometrisi kullanmak.

Pompa odasi sicakligi alt limit kac derece?

Madde 10.3.3: elektrikli pompalar icin 4 C, dizel pompalar icin 10 C. Ust limit acikca verilmez ama elektronik panolar ve dizel akumulatoru icin pratik tavan 25 C'dir.

Suction lift ile positive head arasindaki saha farki nedir?

Positive head: tankin etkin hacminin 2/3'u pompa merkez ekseni uzerinde, statik fark negatif degil. Suction lift: pompa tankin uzerinde, foot valve ve otomatik priming zorunlu (Madde 10.6.2.4). EN 12845 suction lift'ten kacinmamizi soyler; HHS gibi yuksek riskte sigorta kabul etmez.

SprinkCalc ile EN 12845 Hesabi

Pompa duty noktasi, NPSHa-NPSHr kontrolu, emme borusu hizi ve LH/OH/HHP/HHS yogunluk-alan kombinasyonlari icin SprinkCalc iOS uygulamasini App Store'dan indirebilirsiniz.

SprinkCalc'i App Store'dan indir