Eşdeğer uzunluk yöntemi, Tablo 23 değerleri, alarm valf ve backflow eklemesi, en sık görülen tee sayım hatası ve uçtan uca bir hesap örneği.
Bir lojistik deposunun OH-3 sprinkler hidrolik raporunu kontrol ediyoruz. Hesap dosyasında pompa çıkışındaki gerekli basınç 6,1 bar görünüyor; ama biz bağımsız doğrulamada 6,9 bar buluyoruz. Aradaki 0,8 bar farkın tek kaynağı vardı: müteahhidin proje yazılımı sadece düz boru sürtünmesini hesaplamış, fittings ve valfleri girmeyi unutmuş. Bu yazıda EN 12845 Madde 13.2.4 ve Tablo 23 üzerinden eşdeğer uzunluk yöntemini, sahada sıkça atlanan kalemleri ve tipik bir hesap örneğini paylaşıyorum.
Eşdeğer uzunluk yöntemi nedir?
EN 12845 Madde 13.2.1 boru sürtünme kaybını Hazen-Williams formülü ile hesaplatır; formüldeki L, sadece düz boru değil, "boru artı fittings'in eşdeğer uzunluğu"dur. Madde 13.2.4 bu noktayı şöyle netleştirir: akış yönü 45° veya daha fazla değişen her fitting ile her valf sürtünme kaybı oluşturur ve hesaba dahil edilmek zorundadır. Yani 22,5°'lik hafif bir sapma fitting kaybı oluşturmaz; ama 45° dirsek, 90° dirsek, tee'nin dal kolu, kelebek vana, alarm valf — hepsi sayılır.
Eşdeğer uzunluk değeri iki yerden alınır:
- (a) Üretici verisi — birincil kaynaktır. Backflow preventer, strainer, debi indikatörü gibi özel cihazlarda mecburdir.
- (b) Tablo 23 — üretici verisi yoksa kullanılır. C=120 çelik boru için kalibre edilmiştir.
Tablo 23 — sahada en çok kullanılan değerler
Aşağıda EN 12845 Tablo 23'ten DN20–DN200 aralığındaki temel kalemleri çıkardım. Tüm değerler metre cinsinden ve C=120 için geçerli; örneğin galvaniz boru gibi farklı C değerine sahip hatlar için tabloda dipnot ile belirtilen çarpanı uygulamak gerekir.
| Fitting / Valf | DN25 | DN50 | DN80 | DN100 | DN150 | DN200 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 90° vidalı dirsek (standart) | 0,77 | 1,5 | 2,4 | 3,0 | 4,3 | 5,7 |
| 90° kaynaklı dirsek (r/d=1,5) | 0,36 | 0,69 | 1,1 | 1,4 | 2,0 | 2,6 |
| 45° vidalı dirsek | 0,40 | 0,76 | 1,3 | 1,6 | 2,3 | 3,1 |
| Standart tee/cross (dal kolu akış) | 1,5 | 2,9 | 4,8 | 6,1 | 8,6 | 11,0 |
| Gate (sürgülü) vana — düz geçiş | — | 0,38 | 0,63 | 0,81 | 1,1 | 1,5 |
| Alarm/check valf — swing tip | — | 2,4 | 3,9 | 5,1 | 7,2 | 9,4 |
| Alarm/check valf — mushroom tip | — | 12,0 | 19,7 | 25,0 | 35,0 | 47,0 |
| Kelebek vana | — | 2,2 | 3,6 | 4,6 | 6,4 | 8,6 |
| Globe vana | — | 16,0 | 26,0 | 34,0 | 48,0 | 64,0 |
Birkaç pratik gözlem:
- Vidalı dirsek vs. kaynaklı uzun radyus dirsek — DN100'de 3,0 m'ye karşı 1,4 m, yarıdan az. Risers ve büyük çaplı kollarda kaynaklı seçim hidroliği belirgin rahatlatır.
- Mushroom check valf cezası — DN100'de 25,0 m. Tek bir valf, 25 metrelik düz boru gibi davranır. Pompa yakınında ardışık iki tane varsa anlık 50 m'lik fantom boru ekliyorsunuz demektir.
- Globe vana — DN50'de 16,0 m. Sprinkler hattında globe vanaya saha pratiğinde rastlanmaz; rastlarsanız önce neden konulduğunu sorgulayın.
Aynı noktada hem yön hem çap değişiyorsa
EN 12845 Madde 13.2.4 net bir kural koyar: dirsek, tee veya cross noktasında aynı anda akış yönü ve boru çapı değişiyorsa, eşdeğer uzunluk ve basınç kaybı küçük çap üzerinden hesaplanır. Yani DN100'den DN80'e geçişin tam üstünde duran 90° dirsek için DN80 değerini (kaynaklı için 1,1 m) kullanırsınız, DN100 değerini değil. Bu küçük detay büyük çap geçişlerinde hesabın yönünü değiştirir.
Backflow preventer, alarm valf ve özel cihazlar
Tablo 23'te yer almayan kalemler için Madde 13.2.4(a) gereği üretici verisi kullanılır. Yaygın eklemeler:
- Backflow preventer (RPZ/DC tip) — üretici katalogda nominal akıştaki basınç kaybını veya Kv değerini verir. DN100 RPZ tipinde 6 m³/saat civarında 0,5–0,9 bar kayıp tipiktir; bu doğrudan toplam kayba eklenir, eşdeğer uzunluğa çevrilmesi gerekmez.
- Alarm valf (ıslak) — Tablo 23'teki swing tip değerleri (DN100 için 5,1 m) baz alınabilir; ancak çoğu sertifikalı alarm valf üreticisi LPCB/VdS dosyasında kendi değerini bildirir, onu kullanın.
- Akış indikatörü (paddle tip) — düşük katkı, üretici 0,1–0,3 bar arası verir. Tablo 23'te yok; üretici değeri bağlayıcı.
- Strainer (Y-tip pislik tutucu) — temizken çok düşük kayba sahip, ama temizlenmemiş bir strainer 1 bar ve üzerine çıkabilir. Hesaba üretici "temiz" değeri girilir; bakım periyodu raporda not edilir.
Yaygın hata: tee'yi yanlış saymak
En çok rastladığım üç hata:
- Tee'yi her iki kolda da saymak. Standart tee'nin 'flow through branch' eşdeğeri sadece dal kolundaki hesaba eklenir. Düz geçen ana kolun hesabında tee fitting katkısı yoktur (yön değişmiyor). Bazen de tam tersi yapılır — dal kolda hiç eklenmez. Doğrusu: dal kola ekle, düz kola ekleme.
- Aynı tee'yi iki ayrı kolda da branch olarak saymak. Bir tee suyu bölüyorsa (orn. ring loop'ta sembolik kollara ayrılma), her kolda branch katkısı eklenmez; tee'nin geometrisi ne ise o uygulanır. Branch hattı tek bir koldur.
- Reducer ve düz coupling'i fitting saymak. Madde 13.2.4 sadece 45° ve üzeri yön değişimini sayar; düz reducer ve coupling kaybı pratikte ihmal edilir (üretici aksini söylemediyse). Hesaba eklemek konservatif değil, hatalıdır.
Hesap örneği — DN100 dağıtım hattı
Bir OH-3 sahasında, alarm valften en uzaktaki dağıtım hattının iki katına çıkıyoruz. Konfigürasyon:
- Düz boru: 42,0 m DN100 çelik (C=120)
- Fittings: 4 adet 90° kaynaklı dirsek (r/d=1,5), 1 adet tee dal akış (yukarı çıkış), 1 adet DN100 gate valf, 1 adet swing alarm valf
- Backflow preventer: üreticinin 1.500 L/dk debide bildirdiği kayıp 0,42 bar
- Tasarım debisi: 1.500 L/dk
Eşdeğer uzunluk toplamı:
| Kalem | Adet | Birim Le (m) | Toplam (m) |
|---|---|---|---|
| Düz boru DN100 | — | — | 42,00 |
| 90° kaynaklı dirsek DN100 | 4 | 1,40 | 5,60 |
| Tee DN100 (dal akış) | 1 | 6,10 | 6,10 |
| Gate valf DN100 | 1 | 0,81 | 0,81 |
| Swing alarm valf DN100 | 1 | 5,10 | 5,10 |
| Eşdeğer L toplam | 59,61 |
Düz boru 42 m idi; eşdeğer uzunluk 59,61 m oldu. Hidrolik hesapta kullanacağımız L değeri %42 daha büyük. Hazen-Williams sürtünme kaybı L ile doğru orantılı olduğundan, bu farkı atlamak fitting'siz sahte bir basınç eğrisi üretir. Üzerine backflow preventer'ın 0,42 bar sabit kaybı doğrudan toplam basınç dengesine eklenir.
Yaklaşık değerlendirme: 1.500 L/dk akışta DN100 C=120 için Hazen-Williams birim kayıp 0,041 bar/m mertebesindedir. 59,61 m × 0,041 ≈ 2,44 bar sürtünme kaybı; üzerine 0,42 bar backflow ekleyerek 2,86 bar. Aynı hesabı sadece düz boruyla (42 m × 0,041 ≈ 1,72 bar) yaparsanız, 1,14 bar'lık fittings + valf + cihaz katkısını kaçırırsınız. İşte projeden projeye değişen "0,8–1,5 bar açıklanamayan fark" tam olarak buradan geliyor.
NFPA 13 ile karşılaştırma
NFPA 13 (2025 Edition) eşdeğer uzunluk değerlerini kendi tablosunda (Section 28.2.4, Table 28.2.4.1) verir; mantık aynıdır ama sayılar bire bir aynı değildir. NFPA tablosu aynı zamanda C=120 baz alır ve diğer C değerleri için çarpan tanımlar. Pratikte EN 12845 Tablo 23 ile NFPA tablosu arasında %10–15 sapma olur; standartların farklı kalibrasyon kaynaklarından beslenmesi normaldir. Karışık projelerde (ör. NFPA 13 storage + EN 12845 ofis koruması aynı binada) hangi tablonun hangi bölümde uygulanacağına proje başında karar verilmeli; tek bir hesap kolu içinde iki tablo karıştırılmamalıdır.
Türkiye sahası — BYKHY ve onay süreci
BYKHY (2007/12937, sonraki güncellemeler) sprinkler hidrolik hesabı için "TS EN 12845 veya NFPA 13" der; eşdeğer uzunluk için ayrı bir hüküm getirmez. Pratikte itfaiye onayında hesap raporunun fittings + valf eşdeğer uzunluk dökümünü ayrı bir sütun olarak göstermesi beklenir. Madde 13.1 (e) raporlama gereği: "fittings sayısı, tipi ve eşdeğer uzunluğu metre olarak" raporda yer almalı. Bu sütunu eksik bir hesap raporu, denetim çıktığında iade nedenidir.
Hızlı kontrol listesi
- Her hidrolik kolun fittings dökümü ayrı sütunda mı?
- Tee'nin sadece dal kolunda 'flow through branch' değeri var mı?
- Çap değişen dirsekte küçük çap değeri kullanıldı mı?
- Backflow preventer ve alarm valf üretici Kv/Le değeri raporda referansla mı?
- Galvaniz veya yaşlı boru için C-değer çarpanı uygulandı mı?
- Mushroom tip check valf varsa swing değeri yerine doğru tip seçildi mi?
Sık Sorulan Sorular
EN 12845'te eşdeğer uzunluk hangi maddede tanımlanır?
Madde 13.2.4 valf ve fittings için sürtünme kaybını eşdeğer uzunluk yöntemiyle hesaplar. Değerler Tablo 23'ten alınır; üretici değeri varsa o önceliklidir. C=120 çelik boru için verilen tablo, farklı C değerleri için çarpan ile dönüştürülür.
DN50 için standart 90° dirsek kaç metreye eşdeğerdir?
Tablo 23'e göre DN50 standart vidalı 90° dirsek 1,5 m, kaynaklı uzun radyuslu 90° dirsek 0,69 m, standart tee dal akış 2,9 m, gate valf 0,38 m, swing tip alarm/check valf 2,4 m eşdeğerdir.
Tee hesabını nasıl yapmalıyım, hem girişte hem çıkışta mı sayılır?
Aynı tee'nin iki ayrı hidrolik kolu varsa her bir kolun hesabında suyun o kolda yön değiştirip değiştirmediğine bakılır. Branch'e ayrılan kolda standart tee 'flow through branch' eşdeğeri eklenir; düz geçen kolda eklenmez. 45° altında yön değişimi yoksa fitting katkısı sayılmaz (Madde 13.2.4).
Backflow preventer eşdeğer uzunluğu nereden alınır?
Backflow preventer, strainer ve flow indikatörü gibi özel cihazlar Tablo 23'te yoktur. Madde 13.2.4(a) öncelikle üretici verisini ister; üretici Kv veya eşdeğer uzunluk değerini katalogta belirtir. Yoksa cihaz tip-onay raporundaki değer kullanılır, varsayım yapılmaz.
Mushroom check valf neden swing'den çok daha yüksek kayba sahip?
Mushroom (yaylı disk, eksenel) tip içinde akışın disk etrafından bükülmesi gerekir; swing tipte disk akış doğrultusunda açılır. DN100 swing alarm valf 5,1 m eşdeğerken, mushroom 25,0 m'dir; yaklaşık 5 katı. Hesabı küçük çaplarda yapmıyorsanız üretici değeriyle giriş yapın.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabı
EN 12845 LH/OH/HHP/HHS yoğunluk-alan kombinasyonları, K-faktör seçimi, eşdeğer uzunluk girişi ve fittings dökümü ile hidrolik hesap için SprinkCalc iOS uygulamasını App Store'dan indirebilirsiniz.
SprinkCalc'i App Store'dan indir