Sistem yangın anında çalışsın diye her hafta kapı açıp basitçe yapılması gereken kontroller — gauge okumadan dizel restartına, sahada işin %80'i bu listeyi disiplinle uygulamaktan geçer.
Bir lojistik deposunda yangın paneli "su akışı alarmı" verdi, sahaya gittiğimde sprinkler odası ışıkları yanıyor ama gong sessizdi, B-gauge sıfırı gösteriyordu. Üç ay önce devreye alındığında her şey çalışıyordu — arada kimse haftalık kontrolü yapmadığı için sızıntı yavaş yavaş tesisatı bitirmişti. EN 12845 Madde 20.2'nin kullanıcı programı tam olarak bunu önlemek için var: haftada bir, yetersiz personelin de yapabileceği basit ama disiplinli bir liste.
Bu yazı Madde 20.2.2'yi maddesine kadar açar, ne ölçeceksin, neyi kayıt edeceksin ve sahada en sık yakaladığım hataları gösterir.
Madde 20.2.1 — Genel ilke
Standart, "kurucu firma kullanıcıya dökümante bir denetim ve kontrol prosedürü vermek zorunda" diyor. Yani sistem teslim edildiğinde tarihli, imzalı bir haftalık kontrol formu ve logbook orada bulunmalıdır. Pompa odasında duvarda asılı kalmasını öneririm — Türkiye sahasında bu form çoğu zaman ya kayıp ya da YouTube'dan indirilmiş şablon. Madde 20.1.2 logbook'un binada tutulmasını ister.
Madde 20.2.2.1 — Sıklık
"Her bir kontrol kalemi en geç 7 günde bir yapılır." Pazartesi sabah veya cuma akşam — fark etmez, sürede tutarlı olun. Tatil haftası dahil yedi günden sapmayın; aksi halde bir bakım sözleşmesi denetiminde "rutin atlandı" damgası kolayca yenir.
Madde 20.2.2.2 — Basınç ve seviye kontrolleri
Üç kalem ölçüm:
- (a) Manometre okumaları: Tüm tesisatlarda, ana kollektörlerde ve basınç tanklarında su ve hava manometreleri. Yas tesisatta sadece su; kuru/alternate/pre-action'da hem su hem hava. Kuru tarafta haftalık basınç düşüşü 1,0 bar/hafta'yı geçemez; geçerse sızıntıyı arayın.
- (b) Su seviyeleri: Açık tank, rezervuar, nehir/göl alma, basınç tankı. Tüm seviye işaretlerinde nominal değerin altına düşmesi durur durmaz aksiyon alın.
- (c) Stop valf konumları: Tüm ana stop valfleri açık konumda mı? Mühürlü mü, kayışlı mı? Tamper switch yeşil mi?
Saha hatası: "Manometre 4 bar gösteriyor, geçen hafta da 4'tü." Logbook'a yazılan değerin doğruluğu kontrol edilmediğinde kasaba bekçisi tarzı tekrarlayan kayıt çıkar; iki ay sonra basınç 4'ten 3,5'e düşmüş, kimse fark etmemiş. Kayıt aynı sayıyı üç hafta üst üste gösteriyorsa sahaya bizzat gidip ölçtürün.
Madde 20.2.2.3 — Su motor alarm testi
Her water motor alarm (gong) en az 30 saniye çalışmalı. Test prosedürü: alarm valfinin yan tarafındaki test valfini açın, gong dönmeli ve 30 saniye boyunca duyulur ses üretmeli. Ses zayıf çıkıyor veya hiç dönmüyorsa pelton tekerleği milinde tortu/arı yuvası vardır; sökülür temizlenir. Test bitince valfi tam kapatın — yarı kapalı bırakılırsa retard chamber boşalmaz, gerçek alarm gecikir.
Madde 20.2.2.4 — Otomatik pompa starting testi
Her hafta her pompa için (elektrik ve dizel ayrı):
- (a) Dizel motorlarda yakıt seviyesi ve motor yağı seviyesi kontrol edilir.
- (b) Starter cihazındaki su basıncı düşürülür (test valfi ile drenaj), otomatik start senaryosu simüle edilir.
- (c) Pompa çalışır çalışmaz start basıncı ölçülür ve kayda alınır. Bu değer Madde 10'daki tasarım start basıncıyla uyumlu olmalı (jokey-pompa farkı ayrı).
- (d) Dizel pompalarda ayrıca yağ basıncı ve açık devre soğutma akışı (radyatör girişine gelen su) kontrol edilir.
Burada en sık yapılan ihmal: jokey pompa start ettiğinde "tamam, sistem çalışıyor" denip ana pompa hiç test edilmiyor. Jokey 0,5 bar düşüşte, ana pompa 1,5 bar düşüşte tetiklenir; her ikisini de simüle etmek lazım.
Madde 20.2.2.5 — Dizel restart testi
Pompa start test edildikten hemen sonra dizel motor:
- (a) 20 dakika (veya üreticinin belirttiği süre) çalıştırılır. Sonra durdurulur ve hemen manuel start butonu ile yeniden başlatılır.
- (b) Kapalı devre soğutma sistemli motorlarda primer devre su seviyesi kontrol edilir.
Test boyunca yağ basıncı, motor sıcaklığı ve soğutma suyu akışı izlenir. Yağ hortumları görsel kontrol edilir, yakıt/koruyucu/egzoz kaçağı aranır.
Restart neden bu kadar önemli? Yangında pompa çalışır, sönmeden bir-iki dakika sonra duracak gibi olur (yakıt seviye sensoru titreyebilir, kontrol panelden müdahale gelir). Sıcak motorun anında manuel start cevabı vermesi, kritik bir performans verisidir. Soğuk start kolaydır; sıcak motor restart çoğu zaman gerçek dünya senaryosudur.
Madde 20.2.2.6 — Trace heating ve lokal ısıtma
Donma riski olan bölgelerdeki trace heating (boru ısıtma kablosu) veya lokal ısıtıcılar haftada bir fonksiyon kontrolü'den geçmeli. Sigorta-kontrolör arızalı olabilir, kablonun bir segmenti kopmuş olabilir. Termometre veya termal kameraya bakın; bir kollektör asılı 5 °C okurken yanındaki hava 12 °C ise trace heating düşmüş demek. Anadolu'da soğuk hava deposu çevresinde, çatı altı dış hatlarda, vana setlerinin pozisyon değişen kontrol valfı kollarında en sık problem buradan çıkar.
Logbook formatı önerisi
Excel'de veya kağıt formda her satırda: Tarih, saat, manometre P1, P2, P3, tank seviye L, gong süre s, jokey start P, ana pompa start P, dizel start P, dizel restart OK/HAYIR, trace heating OK/HAYIR, gözlem, imza. 12 ayda 52 satır. Yıllık denetimde bu form Annex Q periyodik incelemenin temel girdisidir; yoksa "kayıt yok = rutin yok" yazılır.
Saha hatası — Bir hafta atlamanın bedeli
İstanbul'da bir AVM'nin sprinkler odası: Pazartesi tatil olunca rutin Salı'ya kaydı, ertesi hafta Cuma'ya, ertesi hafta hiç. Üç hafta sonra kuru tesisatta basınç 5,0 bar'dan 1,8 bar'a inmiş, hava kompresörü gece-gündüz çalışıyor ama yetişemiyor. Sızıntı: dış cephede donmuş bir test valfi. Yıllık testte değil, haftalık ikinci kontrolde yakalanırdı.
NFPA 25 ile karşılaştırma
NFPA 25 (Inspection, Testing & Maintenance) "Weekly" başlığı altında benzer kalemler ister: gauge okuma, kuru sistem hava basıncı, jokey pump runtime. Aralarındaki en görünür farklar: NFPA 25 dizel start testini haftalık yapar ama 30 dakika çalıştırma sürer; EN 12845 sürmesi gereken süre 20 dakika ve restart vurgusu daha açıktır. NFPA 25 alarm valfı testini de aylık aralığa koyar; EN 12845 gong testi haftalık.
BYKHY bağı
BYKHY Madde 96 ve Madde 99 sprinkler bakım yükümlülüğünü "TS EN 12845'e göre" tanımlar; periyodik bakım ve kayıt zorunluluğu doğrudan bu standardın 20. maddesine atıfla geçer. Türkiye'de yapı denetimleri ve sigorta dış denetlemeleri en sık logbook ister; logbook varsa form formatına bakılır. Form yoksa "uygunsuzluk" damgası kolaydır.
Hızlı kontrol listesi
- Tüm su ve hava manometreleri okundu, kayda geçti mi?
- Kuru/alternate basınç düşüşü ≤ 1,0 bar/hafta mı?
- Tank seviyeleri nominal mi?
- Tüm stop valfleri açık ve mühürlü mü?
- Su motor gong ≥ 30 saniye çaldı mı?
- Jokey + ana pompa start basıncları kayıtta mı?
- Dizel motor 20 dk çalıştı, sonra manuel restart başarılı mı?
- Trace heating fonksiyonel mi?
- Logbook imzalandı mı?
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabı
EN 12845 LH/OH/HHP/HHS yoğunluk-alan kombinasyonları, K-faktör seçimi ve hidrolik hesap için SprinkCalc iOS uygulamasını App Store'dan indirebilirsiniz.
SprinkCalc'i App Store'dan indir