Tavan sprinkleri tek başına yetmediğinde devreye giren ara seviye düzenini, su kalkanını ve birleşik hidrolik hesabı saha mantığıyla anlatıyoruz.
Bir tekstil ana deposu projesinde tavan kotu 11,5 m, raf üst kotu 8,2 m. Mimari tavan sprinklerini gridli yerleştirip projeyi kapatmak istiyor; "üstten basacaklar zaten" diyor. EN 12845 Tablo 4'e bakınca açık: 8 m üstü Kategori II palet için tavan-only artık geçerli değil; ya yoğunluğu fahiş şekilde artıracak ya da raf içine ara seviye sprinkler dizecekler. Madde 12.5'in tüm hikayesi tam olarak bu noktada başlıyor — tavan sıkıştığında raf içine inmek.
Ara seviye sprinkler ne zaman şart?
Standart, ara seviye sprinkler zorunluluğunu üç farklı yerden kapıyor:
- Madde 7.2.2.2 — depolama yüksekliği aşımı: Tablo 4'te ST1–ST6 için verilen tavan-only maksimum depolama yüksekliği aşıldığında otomatik olarak ara seviye in-rack sprinkler devreye girer.
- Madde 7.2.2.3 — fazla boşluk (excessive clearance): Tavan sprinkler deflektörü ile depo üst kotu arasındaki mesafe 4 m'yi aşıyorsa iki seçenek var: ya yoğunluğu ilk fazlalık metre için 2,5 mm/dk, sonraki her metre için 1 mm/dk artırırsın (minimum K115); ya da Madde 7.2.3'e göre ara seviye in-rack koyarsın.
- Madde 12.5.5 / 12.5.6 — raf konfigürasyonuna bağlı: Paletli raf, drive-through, ST5/ST6 katlı raf sistemlerinde geometriden ötürü zaten zorunludur.
Mezzanin ve asma platformlar Madde 14.7 üzerinden kendiliğinden devreye girer: altta sprinkler varsa üstten gelen suyun cam ampulü ıslatma riski oluşur — su kalkanı zorunlu hale gelir.
Tavan yüksekliği vs depolama yüksekliği oranı
Sahada en sık karıştırılan parametre bu. EN 12845, tavan kotunun kendisini değil, tavan sprinkler deflektörü ile depolama üst kotu arasındaki mesafeyi (clearance) ölçer. Mantığı basit: sprinkler ne kadar yüksekten basarsa, suyun yana savrulması ve yangının yatay yayılma şansı o kadar artar.
| Clearance | EN 12845 yaklaşımı |
|---|---|
| ≤ 4 m | Tavan-only kabul edilebilir; Tablo 4 yoğunluğu doğrudan kullanılır. |
| > 4 m (Opsiyon 1) | İlk metre için +2,5 mm/dk, sonraki her metre için +1 mm/dk yoğunluk artışı; min. K115. |
| > 4 m (Opsiyon 2) | Madde 7.2.3 + 12.5'e göre raf içi ara seviye sprinkler kurulumu. |
Pratik karar: clearance 5–6 m'yi geçtiğinde Opsiyon 1'in maliyeti hızla şişer (K-faktör büyüyor, pompa büyüyor, boru çapları artıyor). Opsiyon 2 — yani ara seviye — neredeyse her zaman daha ekonomik.
In-rack vs intermediate — terminoloji notu
Standart aynı kavramı iki ayrı isimle anar; karıştırılmasın diye netleyelim:
- In-rack sprinkler: Rafın iç hacmine yerleştirilen sprinkler. Konum tarifidir.
- Intermediate level sprinkler: Depolama yüksekliği boyunca belirli kotlarda (genelde her tier veya her 3,5 m'de bir) yerleştirilen ara seviye dizisi. Fonksiyon tarifidir.
HH depolamada her ara seviye sprinkler bir in-rack sprinklerdir; ama her in-rack sprinkler ara seviye değildir (ESFR-altı yardımcı sprinkler de in-rack olabilir). EN 12845-2 Annex P.7.3 ESFR sistemleri için ek in-rack kurallarını ayrıca tanımlar.
Dikey ve yatay yerleşim — Madde 12.5.2 ve 12.5.3
Madde 12.5.2'nin altın kuralı: zeminden ilk ara seviyeye ve seviyeler arasında dikey mesafe 3,50 m veya iki tier (hangisi az ise) aşılamaz. En üst ara seviye, en üst depo seviyesinin bir tier altından daha aşağıda olamaz; aksi halde üst tierler korumasız kalır.
Yatayda Kategori bağına göre değişir:
| Mal kategorisi | Yatay aralık | Yatay × dikey çarpım | Notlar |
|---|---|---|---|
| Kategori I, II | ≤ 3,75 m | ≤ 9,8 m² | Her 2. transvers flu kesişimi; sıralar şaşırtmalı. |
| Kategori III, IV | ≤ 1,90 m | ≤ 4,9 m² | Her transvers flu kesişimi; daha sık. |
Geometri kısıtları da var: longitudinal flu (raf arkadan-arkaya boşluğu) ≥ 0,15 m, transvers flu (yan yana boşluğu) ≥ 0,1 m olmalı. Pallet stop kullanılmazsa palet boşluğa sarkar ve su penetrasyonu biter — sprinkler boşa açılır.
Su kalkanı (water shield) — Madde 14.7
Bu maddenin altını çizmeyen pek çok proje, devreye alma testinde sürpriz yaşar. Üst seviyedeki sprinkler açıldığında o suyun bir kısmı alttaki sprinklerin cam ampulü üzerine düşer — ampul soğuyup açılma süresi gecikir veya hiç açılmaz. EN 12845 net: raf içinde, delikli raf altında, platform altında, asma kat altında her sprinklere min. 0,075 m çapında metal su kalkanı takılır.
Saha pratiği:
- Upright sprinklerde kalkan deflektöre veya yokeye doğrudan bağlanmaz; ayrı braket ile tutulur ki su dağılımı bozulmasın.
- Pendent montajlarda kalkan zaten gövdenin parçası olur (intermediate-level pendent modeller).
- Sıralı raf sisteminde her ara seviyenin tamamına kalkan; sadece en üst seviye kalkansız bırakılabilir (üstünde başka sprinkler yok).
Birleşik hidrolik hesap — tavan + ara seviye
Madde 7.2.3.4 ve 13.1 şart koşar: ara seviye sprinkler bulunan sistemde tam hidrolik hesap (fully calculated) zorunludur, ön-hesaplı (pre-calculated) tablo yöntemi yasaktır. İki ayrı yük üst üste binmez; her ikisi aynı anda hesaplanır:
- Tavan/çatı sprinkleri: Yoğunluk min. 7,5 mm/dk, operasyon alanı 260 m². Eğer mal en üst ara seviyenin de üstüne istifleniyorsa, yoğunluk Tablo 5'ten alınır.
- Ara seviye sprinkler: En hidrolik uzak konumdaki 3 sprinkler aynı anda açık varsayılır, en fazla 3 seviyede simültane. Koridor genişliğine göre kaç raf devrede:
| Koridor genişliği | Hidrolikte aktif raf sayısı |
|---|---|
| ≥ 2,4 m | 1 raf |
| 1,2 m – 2,4 m | 2 raf |
| < 1,2 m | 3 raf |
Madde 13.4.4 her aktif sprinklerde minimum 2,0 bar şartı koyar. 50'den fazla ara seviye sprinkler varsa Madde 7.2.3.1 gereği ayrı kontrol vana seti şarttır — tavan ile aynı alarm vanasından beslenemez.
Saha örneği — 8 m yüksek raf, Kategori II palet
Tipik bir tekstil/ambalaj deposu üzerinden gidelim:
- ST4 çoklu sıralı drive-through raf, üst kotu 8,0 m, tavan kotu 11,0 m, clearance 3,0 m.
- Tablo 4'e göre Kategori II için ST4 tavan-only sınırı yaklaşık 5 m (10 mm/dk) civarında; 8 m bunu aşıyor. Ara seviye zorunlu.
- Tier yüksekliği 1,8 m → her tier'da değil, her 2 tier'da bir ara seviye = 3,6 m? Hayır, 3,5 m sınırını aşar; o yüzden 2,5 m'de tek tier veya geometriyi yeniden bölmek gerekir.
- Pratik çözüm: 2,5 m ve 5,0 m kotlarında iki ara seviye + 11,0 m tavan. En üst ara seviye (5,0 m) ile depo üstü (8,0 m) arası tek tier'a denk gelmiyor → bir ara seviye daha 6,5 m'ye eklenir. Üç ara seviye + tavan.
- Yatay: Kategori II için her 2. transvers flu kesişimi, max 3,75 m yatay aralık.
- Hidrolik: koridor 2,1 m → 2 raf devrede × 3 seviye × 3 sprinkler = 18 ara seviye sprinkler aynı anda hesaplanır + tavanda 7,5 mm/dk × 260 m².
Bu hesabı el ile yapmak boru çapı iterasyonu yüzünden çok uzun sürer; SprinkCalc'ın HHS modülü tavan ve ara seviyeyi tek hesapta birleştirir.
NFPA 13 in-rack ile karşılaştırma
EN 12845 ile NFPA 13 (Bölüm 25) aynı amaca farklı dilden bakar:
| Konu | EN 12845 Madde 12.5 | NFPA 13 Bölüm 25 |
|---|---|---|
| Dikey aralık | ≤ 3,5 m veya 2 tier | Tipik 3,05 m (10 ft) veya tier başı |
| Hidrolik aktif sayı | 3 sprinkler × 3 seviye max | 6 veya 8 sprinkler tek seviye (Class III/IV) |
| Yatay aralık (Kat. III/IV) | ≤ 1,9 m | ≤ 1,52 m (5 ft) |
| Su kalkanı | Min. 0,075 m metal disk | Min. 76 mm (3 in) — eşdeğer |
| Tavan yoğunluğu | Min. 7,5 mm/dk × 260 m² | Sınıf-yoğunluk eğrisi (Figure 25.x) |
NFPA daha çok sprinkleri eş zamanlı varsayar (tek seviyede 6–8); EN 12845 daha az sprinkler ama üç seviyede simültane çalıştırır. Sonuçta toplam debi yakın çıkar; pompa boyutlandırmada büyük fark yaratmaz.
Türkiye uygulaması — BYKHY bağı
BYKHY (Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik) sprinkler sistemleri için "TS EN 12845 veya NFPA 13" der; ikisinden biri seçilir, sonra sonuna kadar takip edilir. HHS depolama tesislerinde — özellikle e-ticaret lojistik depoları, tekstil ana depoları, otomotiv yedek parça merkezleri — ara seviye sprinkler kararı projenin başında alınmalı. Çelik raf imalatçısı ile sprinkler tesisatçısının önce konuşması gerek; aksi halde raf montajı bittikten sonra in-rack boru hattı çekmek için raf zaplama, kelepçe ve flu yeniden boyutlandırma derdi başlar.
Sigorta tarafında da kritik: FM Global onaylı tesislerde clearance 4 m üstünde tavan-only kabul görmez; ara seviye veya ESFR şart koşulur. Sigortacı raporunda "intermediate level sprinkler not provided" ibaresi premium'u doğrudan iki katına çıkarır.
Sık yapılan hatalar
- "4 m clearance kuralı"nı tavan-zemin sanıp geçmek. Kural deflektör-depo üstü mesafesidir; raf değişirse hesap değişir.
- Su kalkanı atlamak. Devreye alma testinde alt sprinkler açılmaz, müşteri raporu kabul etmez.
- Pre-calculated tablo ile bitirmek. Madde 13.1 açıkça yasaklar; tam hesap zorunlu.
- Ara seviyeyi tavan vanasına bağlamak. 50 sprinkler üzeri ayrı vana zorunlu (7.2.3.1).
- Pallet stop koymamak. Palet flu boşluğuna sarkar, su penetrasyonu sıfırlanır.
- Üst tier'ı korumasız bırakmak. En üst ara seviye, en üst depo tier'ından bir tier daha aşağı olamaz.
Kontrol listesi
- Clearance > 4 m mi? → Opsiyon 1 vs Opsiyon 2 maliyet karşılaştırması yapıldı.
- Mal kategorisi (I–IV) doğru tespit edildi mi? Annex C/D kontrol edildi.
- Dikey aralık ≤ 3,5 m ve ≤ 2 tier kuralına uygun mu?
- Yatay × dikey çarpım Kategori I/II için ≤ 9,8 m², III/IV için ≤ 4,9 m²?
- Tüm ara seviye sprinklere su kalkanı (min. Ø 0,075 m) çizildi mi?
- Hidrolik hesap full calculated, min. 2,0 bar her aktif sprinklerde?
- Ara seviye sprinkler sayısı > 50 ise ayrı alarm vanası grubu projede var mı?
- Longitudinal flu ≥ 0,15 m, transvers flu ≥ 0,1 m, pallet stop tasarımda?
- Hızlı tepkili (QR) ara seviye sprinkler seçildi mi (Madde 14.4)?
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabı
EN 12845 HHS ara seviye + tavan birleşik hidrolik hesabı, K-faktör seçimi, koridor genişliğine göre aktif raf sayısı ve clearance bazlı yoğunluk düzeltmesi için SprinkCalc iOS uygulamasını App Store'dan indirebilirsiniz.
SprinkCalc'i App Store'dan indir