Endustriyel proses tesisleri icin yogunluk-alan secimi, K-faktor karari, deluge istisnasi ve NFPA Extra Hazard ile pratik karsilastirma.
Bursa OSB'de bir plastik enjeksiyon tesisinde proje masamiza dustugunde proje muellifi sistemi OH-3 olarak hesaplamisti: 5,0 mm/dk, 216 m, K80 sprinkler. Tesiste islenen malzeme PP ve PS pellet idi; ham madde silolari ile pres hatti ayni catinin altinda. EN 12845 Annex A Tablo A.3 acik: PP/PE/PS enjeksiyon hatlari OH-3 degil, HHP-1. Yogunluk 5,0 yerine 7,5 mm/dk, alan 216 yerine 260 m olmaliydi. Pompa ve borulama yeniden boyutlandirildi, proje 6 hafta gecikti. HHP siniflandirmasi proje basinda dogru yapilmazsa bedeli aci olur.
HHP nedir, neden HHS'den ayri tutulur?
EN 12845 Madde 6.2.4.1 HHP'yi soyle tanimliyor: "yangin yuku yuksek, kolay tutusan ve hizli yayilan ya da yogun yangin gelistirebilen malzemelerin bulundugu kullanim alanlari". Onemli olan ayrim sudur — HHP proses tesisidir, depo degil. Yani malzeme orada islenir, sekillenir, kurutulur ya da uretilir. Stok 4 metreyi gecen istif, ne kadar yanici olursa olsun, HHP'ye degil HHS'ye (High Hazard Storage) girer ve Madde 7.2 farkli bir tasarim mantigi uygular.
Standart HHP'yi dort grupa boluyor:
- HHP-1 — orta seviye proses riski (boyahane, matbaa, plastik enjeksiyon)
- HHP-2 — yuksek proses riski (boya/vernik uretimi, kibrit, capraz testere)
- HHP-3 — cok yuksek proses riski (kopuk plastik uretimi, oto lastigi)
- HHP-4 — deluge gerektiren ozel risk (havai fisek, selulozik nitrat)
Madde 7.1, Tablo 3: yogunluk-alan tablosu
HHP icin temel tasarim parametreleri tek tablodan okunur. Hesaplama yapan herkesin ezberinde olmasi gereken degerler:
| Sinif | Tasarim yogunlugu | Operasyon alani (yas/pre-action) | Operasyon alani (kuru/alternate) |
|---|---|---|---|
| HHP-1 | 7,5 mm/dk | 260 m | 325 m |
| HHP-2 | 10,0 mm/dk | 260 m | 325 m |
| HHP-3 | 12,5 mm/dk | 260 m | 325 m |
| HHP-4 | Deluge (kapsam disi — bkz. Tablo 3 NOTU) | ||
Operasyon alani sabit: 260 m yas/pre-action sistemde, 325 m kuru/alternate sistemde. Yogunluk artirilirken alanin sabit kalmasi onemli — OH siniflarinda alan tehlike arttikca buyurken HHP'de yogunluk buyur. Sebep basit: HHP yangini, baslangictan itibaren yogun alev yayar; suyun penetrasyon kapasitesini (yogunluk) artirmak alani genisletmekten daha kritik.
Su temin suresi de standardin Madde 8.1.1'e gore 90 dakika; OH icin 60 dakika olan rakamin 1,5 katidir.
HHP-4 neden EN 12845 kapsami disi?
Tablo 3'un altindaki not net: "HHP-4 tehlikeleri tipik olarak deluge sistemleri ile korunur ve bu sistemler bu standardin kapsami disindadir." Sebep teknik. HHP-4 listesindeki tesislere bakin — havai fisek imalati, selulozik nitrat (gun fisek pamucu), tar distilasyon. Bu malzemelerin yangin yayilim hizi sprinkler aktivasyon suresinden daha kisadir. Tek bir sprinkler 68 C ampulu kirip aktive olana kadar (tipik 30-90 saniye), yangin zaten butun salonu sarmistir. Cozum: sis ya da kopuk deluge sistemi — tum nozullar ayni anda acilir, alanin tamami baslangictan saniyeler icinde islanir.
Pratikte HHP-4 alaninda calisirken proje, EN 12845 yerine EN 13565 (sabit kopuk sistemleri) ya da NFPA 16 (foam-water deluge) referans alinarak hesaplanir. Tasarimci genelde sigorta sirketinin (FM Global, HSB) kendi data sheet'ini de istemek zorunda kalir cunku ne EN ne NFPA bu uygulamalar icin tek basina yeterli detayi vermez.
K-faktor ve sprinkler basinci secimi
Madde 7.3.2'deki Tablo 7 pre-calculated HHP sistemleri icin K-faktor ve tasarim noktasi basinclarini verir. Saha mantigi:
- HHP-1 (7,5 mm/dk) — K80 sprinkler yeterli; tasarim noktasi basinci tipik 0,7-2,25 bar arasinda. Bos pipe diameter setine gore degisir.
- HHP-2 (10,0 mm/dk) — K80 hala kullanilabilir ama basinc 1,3-3,9 bar'a cikar. Boruda basinc kayiplari nedeniyle pompa cikis basinci 5-6 bara dayanir; K115'e gecmek hidrolik olarak rahatlatir.
- HHP-3 (12,5 mm/dk) — K115 sprinkler standart secim. Tablo 7 zaten 12,5 mm/dk degerini sadece K115 satirinda veriyor; K80 ile yapmaya kalksaniz basinc patlama noktasina (>5 bar) cikar.
Saha kurali olarak min 0,5 bar sprinkler basincinin altina inmeyin — spreyin patern bozulmaya baslar. K160 ise daha cok HHS rack icindeki ozel uygulamalarda gorulur; HHP'de tipik degildir cunku tavandan koruma yapilirken ek katsayilar dengeli K115 etrafinda toplanmistir.
Annex A Tablo A.3: tipik HHP tesisleri
Standardin Annex A'si proje siniflandirmasinda en sik basvuracaginiz boluum. Asagidaki ozet, A.3 tablosundan gerek duyulan ornekleri kapsiyor:
| HHP-1 | HHP-2 | HHP-3 | HHP-4 |
|---|---|---|---|
| Solventli boya uygulama atolyesi Matbaa Linoleum imalati Recine, sakiz, terebentin imalati Plastik enjeksiyon (PP/PE/PS) Plastik fabrikalari (foam haric) Halifabrikalari (unexpanded plastik dahil) Ahsap yonga levha imalati Ayakkabi fabrikalari (plastik dahil) |
Boya, vernik ve cila uretimi Tar distilasyon Yag mumu ve parafin uretimi Kibrit fabrikasi Kagit makine salonu Halifabrikasi (kopuk plastik dahil) Bickihane Otobus / yuksuz kamyon depolari |
Selulozik nitrat imalati Otomobil ve kamyon lastigi imalati Kopuk plastik, kopuk kaucuk imalati |
Havai fisek imalati (deluge ile korunur, bkz. NOTU) |
Sik karsilastigim kafa karistirici durum: cilt tabakhanesi. Annex A'da yok, ama HHP-2 olarak degerlendirmek dogrudur cunku kromaj islemi ve solvent yagi kullanilan kurutma kabinleri yangin yukunu OH sinirinin uzerine cikarir. Ayni mantik kompozit recine elyaf isleme icin de gecerli — standartta yer almayan hibrit tesisler icin Annex B'deki material factor metodolojisini calistirip uygun HHP grubunu secmek gerekir.
HHP alani daha kucukse: 7.3.2.2 indirimi
Bir tesisin tamami HHP olmak zorunda degil. Diyelim 8.000 m'lik metal montaj salonu (OH-2) icinde 800 m'lik boya hatti var. Madde 7.3.2.2: "HHP alani operasyon alanindan kucukse (260 m), debi orantili olarak indirilebilir; ancak tasarim noktasi basinci sabit kalir." Yani 800 m kismin tamami HHP-1 olarak korunur, ama hidrolik hesapta 260 m'den orantili debi cikilir. 7.3.2.4 ise tipik proje pratigi: HHP alani OH alanina bitisikse, toplam debi her ikisinin toplami olur; HHP basinci hala referans noktadir.
48'den az sprinkler iceren HHP alani icin (Madde 7.3.2.3) tablo 7 debi ve basinci, HHP alaninin giris noktasindaki en yuksek sprinkler seviyesinde saglanmali. Bu detay genelde proje gozden kacirilir — "kucuk alan, az sprinkler" diye basinc gevsetilirse alan korunmus sayilmaz.
Yaygin proje hatalari
- Proses-depolama karistirma: "Plastik depolama" denip HHP-2 yazilmasi. Depolama HHS'dir; 4 metre uzeri istif Tablo 4'ten okunur, Tablo 3'ten degil.
- Solventli boya hattini OH-3'e indirmek: Annex A.2'nin sonundaki not'a (NOT) dikkat: "OH-1 veya OH-2 alaninda boya gibi yuksek yangin yuku bolgeleri varsa, bunlar OH-3 olarak ele alinmali." Solventli boya uygulamasi ise zaten HHP-1'dir, OH-3 degil.
- HHP-3 icin K80 secmek: Hesap doner ama 4-5 bar tasarim noktasi basincini saglamak icin 8-10 bar pompa cikis basinci gerekir; pipe class artar, maliyet patlar. K115 ile baslayin.
- Su deposu sureyi 60 dakika almak: HHP icin minimum 90 dakika. Tipik HHP-1 debisi 2.300 L/dk; bu 207 m su demek, OH'in deposunu kullanmaya kalkmak yetmez.
- HHP-4'u sprinkler ile cozmeye kalkmak: Standart kapsami disi diyor, sigorta sirketi onaylamiyor, sahada da yangin yayilim hizi nedeniyle calismayacak. Deluge ya da kopuk — baska secenek yok.
NFPA Extra Hazard ile karsilastirma
NFPA 13'te Extra Hazard iki gruba bolunur: Group 1 (orta) ve Group 2 (yuksek). Esleme yaklasik:
| EN 12845 | Yogunluk × Alan | NFPA 13 yakin esi | NFPA tipik yogunluk-alan (Density/Area) |
|---|---|---|---|
| HHP-1 | 7,5 mm/dk × 260 m | Extra Hazard Group 1 | ~6,1 mm/dk × 232 m (0,15 gpm/ft × 2.500 ft) |
| HHP-2 | 10,0 mm/dk × 260 m | EH Grup 1 / Grup 2 sinirinda | ~8,1 mm/dk × 232 m (0,20 gpm/ft × 2.500 ft) |
| HHP-3 | 12,5 mm/dk × 260 m | Extra Hazard Group 2 | ~10,2 mm/dk × 232 m (0,25 gpm/ft × 2.500 ft) |
| HHP-4 | Deluge | NFPA 16 / Foam-water deluge | Proje ozel |
Iki standart benzer mantikla calisir ama EN 12845 daha kucuk alana daha yuksek yogunluk verir; NFPA daha buyuk alanda biraz dusuk yogunluk uygular. Pratikte EN 12845 hesabi NFPA hesabindan tipik %15-20 daha fazla pompa basinci ve daha yuksek anlik debi gerektirir. Proje uluslararasi bir musterinin (orn. Alman otomotiv yan sanayi) kendi iletisim kosullarinda EN 12845 sart kosuyorsa, NFPA'dan donusturmek yerine bastan EN 12845 ile hesaplamak daha hizli ve hata orani dusuk olur.
Turkiye'de uygulama notu
BYKHY (Binalarin Yangindan Korunmasi Hakkinda Yonetmelik) Madde 96, sprinkler tasarimi icin TS EN 12845'i bagimli kilar. Yani HHP siniflandirmasi sadece akademik degil, mevzuat geregi. Buna ragmen sahada hala "OH-3 koyalim, hesap kabul gorur" yaklasimi gorulur. Itfaiye onayli projelerde son 2 yilda Bursa, Istanbul ve Kocaeli buyuksehir itfaiyelerinin Annex A'ya gore dogrulanmis siniflandirma istemeye basladigini gozlemliyorum — yani plastik enjeksiyon "OH-3" diye gectiginde geri donuyor. Annex A.3 ekrani projeye konsa, revizyon doneceginin bedelini bastan onlemeye yariyor.
SprinkCalc ile EN 12845 HHP Hesabi
HHP-1, HHP-2 ve HHP-3 icin yogunluk-alan dogrulamasi, K-faktor secimi ve tasarim noktasi basincini iPhone'unuzdan tek ekranda hesaplayin. SprinkCalc ayrica HHP alani OH alanina bitisikse Madde 7.3.2.4 toplam debi formulunu otomatik uygular.
SprinkCalc'i App Store'dan indir