Bir ürünün M1 mi M4 mü olduğu, depo yangınında 5 mm/dk ile 12,5 mm/dk arasındaki farkı belirler. Annex B'yi saha gözüyle çözüyoruz.
Anadolu'da bir e-ticaret deposunda HHS3 tasarımıyla başlanmış sprinkler projesini devraldık. Müşteri "elektronik eşya" diyordu, çizim de buna göre yapılmıştı. Ama palette gelen ürünlerin yarısı PE/PP plastik kasalarda, bir kısmı şişirilmiş polistiren dolgulu kutudaydı. Annex B'yi açıp ürünleri tek tek elden geçirdiğimizde tasarımın HHS4'e çıkması gerektiğini gördük; bu da tavanda K115 yerine K200, yoğunlukta 7,5 yerine 12,5 mm/dk ve in-rack ilave demekti. Pompayı ve boru çapını yeniden hesapladık. Annex B'yi atlamak, projeyi en pahalı yerinden vurur.
Annex B mantığı: önce malzeme, sonra konfigürasyon
EN 12845:2015+A1:2019, Annex B'de (normative) "depolanan malların kategorize edilmesi" için iki adımlı bir yöntem kuruyor. Madde B.1'in özüne göre toplam yangın yükü, ısı salım hızının (HRR) bir fonksiyonudur; HRR ise yanma ısısı (kJ/kg) ile yanma hızının (kg/sn) çarpımıdır. Yanma ısısını malzeme bileşimi belirler. Yanma hızını ise hem malzeme hem de konfigürasyon belirler. Bu yüzden Annex B önce bir material factor (M) atar, sonra Tablo B.1 ile depolama konfigürasyonuna göre HHS Kategori (I-IV) sonucunu üretir.
Akış şu: ürün + ambalaj + palet → Şekil B.1'den M1-M4 → Tablo B.1'den Kategori I-IV → Madde 7.2 Tablo 5/6'dan tasarım yoğunluğu ve operasyon alanı. Annex C'deki alfabetik liste de aynı kategoriyi veriyorsa, Madde B.3.1 gereği iki değerden büyük olanı kullanırız.
Malzeme faktörleri: M1, M2, M3, M4
Annex B Madde B.2 dört faktör tanımlıyor. Şekil B.1'de yatay eksen kütlece genleşmemiş plastik (% y), dikey eksen hacimce genleşmiş plastik (% x) oranıdır. Sınırlar net.
M1 — Düşük yanıcılık
Yanmaz veya düşük/orta yanıcılığa sahip ürünler; yanıcı/yanmaz ambalajda. Plastik içeriği şu eşiklerin altında olmalı:
- Genleşmemiş plastik içeriği kütlece < %5 (palet dahil),
- Genleşmiş plastik içeriği hacimce < %5.
Tipik örnekler (B.2.2): ahşap palette karton ambalajlı metal parçalar, çuvalda toz gıda, konserve, sentetik olmayan kumaş, deri, ahşap ürünler, karton/ahşap kasada seramik, karton/ahşap ambalajlı metal el aletleri, kartonda yanmaz sıvılar için cam veya plastik şişe, az ambalajlı büyük beyaz eşya. Beton blok, tuğla, çelik konstrüksiyon ürünleri de bu sepete girer.
M2 — Orta yanıcılık
M1'den daha yüksek enerji içeriği. Şekil B.1'de M1 sınırlarının üzerine çıkan plastik içeriği. Örnekler (B.2.3): plastik oturma yüzeyli ahşap/metal mobilya, plastik parçalı veya plastik ambalajlı elektrikli ekipman, makarada veya kartonda elektrik kabloları, sentetik kumaşlar. Karton kutu içinde paketlenmiş tüketici elektroniği, plastik kapaklı kağıt ürünler bu kategoriye düşer.
M3 — Yüksek yanıcılık
Baskın olarak genleşmemiş plastik veya benzer enerji içerikli malzemeler (B.2.4). Örnekler: elektrolitsiz akümülatörler, plastik evrak çantaları, kişisel bilgisayar gövdeleri, genleşmemiş plastik bardak ve çatal-kaşık. Lastik mamuller (sert kauçuk) de Annex B'de plastik gibi değerlendirildiği için pratik olarak M3 bandında çıkar.
M4 — En yüksek yanıcılık
Baskın olarak genleşmiş plastik (hacmen > %40) veya benzer enerji içerikli malzemeler (B.2.5). Örnekler: sünger şilte, EPS (genleşmiş polistiren) ambalaj, sünger döşemeli mobilya. M4'ün ısı salım hızı M1-M2'den bir mertebe daha yüksek olduğu için EN 12845 burada doğrudan HHS4'e ve genellikle ESFR/in-rack kombinasyonuna işaret eder.
Konfigürasyon faktörü: Tablo B.1
M sınıfı tek başına yetmez. Aynı malzeme, paket ve istif şekline göre kategori atlar. Tablo B.1 (Madde B.3.1) konfigürasyonu yedi sınıfa ayırır.
| Depolama konfigürasyonu | M1 | M2 | M3 | M4 |
|---|---|---|---|---|
| Açık plastik konteyner, yanmaz içerik | I/II/III | I/II/III | I/II/III | IV |
| Açık plastik yüzey – genleşmemiş | III | III | III | IV |
| Açık plastik yüzey – genleşmiş | IV | IV | IV | IV |
| Açık (open) yapı | II | II | III | IV |
| Solid blok malzeme | I | I | II | IV |
| Granül veya toz malzeme | I | II | II | IV |
| Özel konfigürasyon yok (kartonlu) | I | II | III | IV |
Birkaç saha sonucu:
- Karton rulo paradoksu: Karton M1'dir. Ama korige (oluklu) kartonun yatay rulosu Kategori III, dikey rulosu Kategori IV. Aynı ürün, aynı kütle; sadece yön değiştirdi diye yoğunluk 5,0 mm/dk'dan 7,5+ mm/dk'ya çıktı.
- Boş karton kutu: Düz karton flat'i Kategori I; aynı kartonun monte edilmiş boş kutusu Kategori II (B.3.5 — açık yapı, kolay hava erişimi).
- Plastik granül: Enjeksiyon kalıplama hammaddesi olan plastik granül kartonda olduğu sürece B.3.7 gereği Kategori II'de kalır. Yangında dökülüp boğma etkisi yarattığı için kategorisi düşer. Ama bu rafta saklamaya uygulanmaz.
- Açık yüzey eşiği: Genleşmemiş plastiğin bir veya daha fazla yüzeyde ya da yüzey alanının %25'inden fazlasında açıkta olması, kategoriyi III veya IV'e iter (B.3.3).
- PE/PP konteyner istisnası: Madde G.8 / 6.3.x: polipropilen ve polietilen depolama konteynerleri, içerikten bağımsız HHS Kategori IV (HHS4) sayılır. Su şişesi taşıdığı için "ortada bir şey" diyemiyoruz; tasarım IV üzerinden ilerler.
Kategori → tasarım yoğunluğu
HHS kategorisi belirlendikten sonra Madde 7.2 tablolarına geçilir. ST1 (serbest istif) için yaklaşık değerler:
| HHS | Tipik yoğunluk (mm/dk) | Operasyon alanı (m²) | Önerilen K-faktör |
|---|---|---|---|
| HHS1 (Kat. I) | 7,5 | 260 | K115 |
| HHS2 (Kat. II) | 7,5 | 260 | K115 / K160 |
| HHS3 (Kat. III) | 10,0 | 260 | K160 / K200 |
| HHS4 (Kat. IV) | 12,5+ (veya ESFR) | 260+ | K200 / K240, ESFR K360 |
OH3 sınırını aşan istif yüksekliği (Tablo 1: Kat. I için 4,0 m, Kat. IV için 1,2 m), otomatik olarak HHS'ye geçişi tetikler. Yani aynı emtia düşük rafta OH3 ile korunabilirken, sadece raf yüksekliği değiştiği için HHS4'e taşınabilir.
Plastik alt kategorileri ve Annex C bağı
Annex C, alfabetik bir ürün listesi verir ve doğrudan Kategori I-IV atar. Ürün hem Annex B'den hem Annex C'den iki farklı kategori gösteriyorsa, B.3.1 gereği yüksek olan alınır. Birkaç pratik satır (Tablo C.1):
- Adhezif (yanıcı çözücülü) — Kategori III, özel koruma.
- Asfalt kağıt yatay rulo — II; dikey rulo — III.
- Mum — III. Mumların ısıl davranışı plastik gibidir.
- Karton oluklu yatay rulo — III; dikey — IV.
- Sentetik kumaş yatık — III.
- Pamuk balya — II; "operasyon alanı artırımı gerekebilir" notu var.
- Elektrikli cihazlar — kütlece <%5 plastik ise I; aksi halde III.
- Elektrik kablosu/teli — III, raf depolamada in-rack zorunlu.
Açık plastik konteyner (B.3.2) için ek alt sınıflandırma var:
- Kategori I: Yanmaz sıvı içeren plastik kaplar (örn. alkolce < %20 plastik şişeli içecek).
- Kategori II: ≤ 50 L, yanmaz katı içeren küçük kaplar.
- Kategori III: > 50 L, yanmaz katı içeren büyük kaplar.
Sıvı, ısıyı kabın yüzeyinden uzaklaştırdığı için yanmayı geciktirir; bu yüzden sıvı içerikli plastik kap solid içerikli olandan bir basamak daha düşüktür. Saha tarafında "aynı plastik şişe" görünse de içerik (su mu yoğurt mu) tasarım kategorisini değiştirir.
Yaygın hatalar
- Paleti unutmak. Annex B Madde B.2.1 net: stored goods = ürün + ambalaj + palet. Plastik palette taşınan M1 kuru gıda, plastik palet eklenince M2'ye kayabilir. EUR ahşap palet varsayımıyla yapılan hesap, sahada plastik paletle çalışılınca yetersiz kalır.
- Genleşmiş plastik dolgu sayılmamak. EPS köşe takozları küçük görünür ama bir kutu içinde hacimsel %40 eşiğini hızla geçer. Tüketici elektroniği depolarında çok karşılaşılan tuzak.
- Lastik = plastik. Madde B.2.1 lastiği plastik olarak değerlendirir. "Lastik kauçuktur, organiktir" diyerek M2 yazmak hatadır; pratikte M3 davranır.
- PE/PP konteyneri "boş" saymak. İçi su veya inert madde dolu olsa bile boş PE bidonlar deposu HHS4 olarak korunmalıdır (G.8).
- OH'de depolama sınırını ihmal. Madde 6.2.3: OH alanı içinde depolama yapılacaksa minimum OH3, blok alanı < 50 m², blok çevresi en az 2,4 m boş olmalı, yükseklik Tablo 1'i aşmamalı. Aksi halde HHS'ye geçilir.
- Annex B-Annex C çakışmasında küçük olanı seçmek. Yanlış. B.3.1 büyük olanı emreder.
NFPA ile karşılaştırma
NFPA 13 emtia sınıflandırması iki eksenli çalışır: ürünün kendisi (Class I-IV) ve plastik içeriği (Group A/B/C, expanded/non-expanded). EN 12845 ise tek eksende, malzeme faktörü ile konfigürasyonu çarpıp tek bir kategori üretir. Yaklaşık eşleme:
- NFPA Class I (yanmaz, palette, yanıcı ambalajda az miktar) ≈ EN Kat. I (M1, kartonlu).
- NFPA Class II (yanıcı palette/ahşap kasada yanmaz ürün) ≈ EN Kat. I-II.
- NFPA Class III (ahşap, kağıt, doğal lif, plastik içermeyen) ≈ EN Kat. II-III.
- NFPA Class IV (sınırlı miktarda Group A plastik içeren) ≈ EN Kat. III.
- NFPA Cartoned Unexpanded Plastic (Group A) ≈ EN Kat. III-IV (M3 + konfigürasyona göre).
- NFPA Exposed Expanded Plastic (Group A) ≈ EN Kat. IV (M4).
Hidrolik tasarım açısından FM Global Data Sheet 8-9 ile EN 12845 daha yakındır; FM'in Class 1-4 + Plastic Group eşiğine alıştıysanız Annex B size doğal gelecektir. Ancak yoğunluk-alan-K-faktör üçlüsü farklı; sayıları doğrudan transfer etmeyin.
Türkiye sahası
BYKHY Madde 96-99 sprinkler sistemleri için EN 12845'e açık atıf yapar. Belediye ruhsat süreçlerinde proje müellifinin kategori seçimini Annex B/C üzerinden gerekçelendirmesi giderek standart hâle geliyor. Özellikle organize sanayi bölgelerindeki lojistik depoları ruhsat denetiminde "OH3 yeterli" beyanı, palette plastik dolgu görüldüğünde geri dönüyor. İtfaiye onay raporlarında "HHS3 mü HHS4 mü" sorusunun cevabı doğrudan Annex B kategorisine bağlanıyor.
Pratik öneri: proje teslim dosyasına bir "emtia sınıflandırma çizelgesi" ekleyin — her ana ürün grubu için (a) ambalaj türü, (b) palet türü, (c) M sınıfı, (d) konfigürasyon, (e) Annex C satırı, (f) seçilen kategori, (g) tasarım yoğunluğu. Bu tek sayfa, sigorta ve denetim sürecinde geri dönüş sayısını ciddi azaltıyor.
Sık sorulan sorular
Bir emtianın malzeme faktörünü nasıl belirlerim?
Önce ürünü ambalaj ve palet dahil bir bütün olarak değerlendir. Annex B Şekil B.1'de yatay eksende kütlece genleşmemiş plastik oranı, dikey eksende hacimce genleşmiş plastik oranı verilir. Genleşmemiş plastik < %5 ve genleşmiş plastik < %5 ise M1; plastik içeriği artıyorsa M2; baskın olarak genleşmemiş plastik ise M3; hacmen > %40 genleşmiş plastik ise M4.
M sınıfı doğrudan tasarım yoğunluğunu mu verir?
Hayır. M sınıfı önce depolama konfigürasyonu (Tablo B.1) ile birleştirilir, sonuç HHS Kategori I-IV olarak çıkar. Tasarım yoğunluğu ve operasyon alanı bu kategoriden ve depolama yönteminden (ST1-ST6) seçilir.
PE/PP plastik konteynerler hangi kategoriye girer?
Madde G.8'e göre polietilen ve polipropilen depolama konteynerleri, içerikten bağımsız olarak HHS Kategori IV sınıfında değerlendirilir. ESFR veya in-rack koruma genellikle zorunlu.
NFPA Class I-IV ile EN Kategori I-IV aynı mı?
Numaralandırma benzer ama içerik farklı. NFPA ürünü ve plastik içeriğini iki ayrı eksende sınıflar; EN 12845 Kategori I-IV ise malzeme faktörü ile konfigürasyonun bileşkesidir. Kabaca eşleşir, ama proje bazlı kontrol şart.
Karton rulo neden kategori atlıyor?
Karton M1'dir. Yatık korige ruloda Kategori III, dikey ruloda Kategori IV'e çıkar. Açık yüzey ve hava akışı yanma hızını ciddi şekilde artırır.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabı
EN 12845 LH/OH/HHP/HHS yoğunluk-alan kombinasyonları, K-faktör seçimi ve hidrolik hesap için SprinkCalc iOS uygulamasını App Store'dan indirebilirsiniz. Annex B kategorisini girdiğinizde tasarım yoğunluğunu otomatik öneren modülü vardır.
SprinkCalc'i App Store'dan indir