Bir lojistik depo projesinde sahaya çıktığımızda taşeronun OH-3 hattına DN20 range döşediğini gördük. "Standart minimum DN20" diyor; doğru, ama eksik. EN 12845'in Madde 13.4.5 Tablo 36'sındaki minimum DN, fully calculated bir sistemin "altına inilmez" alt sınırı; pre-calculated tablolardaki DN ise sprinkler sayısına göre bağlayıcı olan değer. İkisi karıştırıldığında ya hidrolik hesap çakar ya da projenin malzeme listesi gerçekle uyumsuz çıkar. Bu yazıda iki rejimi ve sahanın boruyu yorumlama biçimini ayırıyoruz.
Standart ne diyor: Madde 13.4.5, Tablo 36
EN 12845:2015+A1:2019 fully calculated sistemler için boru çapı minimumlarını tek bir kısa tabloda toplar:
| Tehlike sınıfı | Minimum boru çapı |
|---|---|
| LH (Light Hazard) | DN20 |
| OH ve HH — tek bir K≤80 sprinklere giden yatay/upright bağlantı | DN20 |
| Diğer tüm hatlar (OH, HH range/distribution) | DN25 |
Standardın bütününde 13.4.5 dışında "DN32 range, DN50 distribution, DN65 main mutlaka olacak" diye bir cümle yoktur. O sayılar pre-calc tablolarından, sprinkler sayısına bağlı olarak gelir. Bu yüzden fully-calc projenizde sürtünme kaybı uyarsa OH-1 dağıtım hattını DN40 yapmanız gayet meşrudur — yeter ki 13.4.4 minimum 2,0 bar sprinkler basıncı ve 13.4.1 yoğunluk şartı tutsun.
Pre-calculated tabloların verdiği "alışkanlık" değerleri
Sahanın "DN50 distribution, DN65 main" söylemi pre-calc tablolardan çıkar. OH için Madde 13.3.4 Tablo 30 ve 31'in özet hâli:
| Hat | Konfigürasyon | DN | Maks sprinkler |
|---|---|---|---|
| Range (uzak uç son 2 hat) | 2-end-side | 25 / 32 | 1 / 2 |
| Diğer range | tüm düzenler | 25 / 32 / 40 / 50 | 3 / 4 / 6 / 9 |
| Distribution (uçta) | 2-end-side | 32 / 40 / 50 / 65 | 2 / 4 / 8 / 16 |
| Distribution (diğer) | — | 32 / 40 / 50 / 65 | 3 / 6 / 9 / 18 |
| Design point ↔ control valve | tüm | 13.3.4.2'ye göre fully-calc (1000 L/dk için ≤0,5 bar kayıp) | |
HH (HHP/HHS) tarafında Madde 13.3.5 Tablo 32, K80 ile çalışan pre-calc bir hatta range için DN25–DN50 aralığını verir; ama range başına en fazla 4 sprinkler sınırı vardır ve range, çapı 150 mm'yi geçen bir distribution'a bağlanamaz. K115 sprinklerle Tablo 34 devreye girer, end-side düzende range'e en fazla 6 sprinkler izinlidir. Yani "HH'de range minimum DN32" diye düz bir kural yok; pre-calc tabloda tek sprinkler için bile DN25 ile başlanabiliyor — ama pratikte çoğu HH range'i DN32–DN40 civarında oturur.
Pre-calc DN'leri vs fully-calc minimum: kararı kim verir?
Karar matrisi basittir:
- Sistem pre-calc tasarlandıysa Tablo 27/30/31/32/33 değerleri bağlayıcıdır; küçültülemez. DN50 distribution, 9 sprinkler için zorunluluktur, 6 ile değiştirilemez.
- Sistem fully-calc tasarlandıysa Tablo 36 minimumları (DN20/DN25) bağlayıcı, üst sınır hidrolik hesaba bırakılır. Range'i DN32 yapmanız gerekiyorsa hesap zorlamış demektir, tablodan değil.
- Karma sistem (LH/OH'da pre-calc, riser/main fully-calc) en yaygın hâl. Burada tablo–hesap geçiş noktası olan "design point" net işaretlenmeli; Madde 13.3.4.2 design point ile control valve set arasını fully-calc'a bırakır.
Fully-calc'a geçmenin pratik avantajı: OH-3 bir hattı pre-calc çekerseniz uçtaki distribution DN65 olmak zorunda; aynı geometri için fully-calc çalışırsanız bazen DN50 yeterli geliyor. Ama bu kazancı görmek için Hazen-Williams C değerini ve gerçek iç çapı doğru girmek lazım — ki burada çelik tipi devreye giriyor.
Çelik B / C tipi: aynı DN, farklı iç çap
EN 12845 Madde 17.1.2 boru malzemesi için iki referans verir:
- ISO 65 — dişli, kesim-olukli (cut-grooved) veya talaşlı işlenmiş çelik borular için minimum et kalınlığı.
- ISO 4200 range D — roll-groove veya kaynak hazırlığı gibi et kalınlığını anlamlı düşürmeyen uç işlemleri için.
ISO 65 üç seriyi tanır: Light (L), Medium (M / B tipi), Heavy (H / C tipi). Ülkemizde TS 301-2'den miras "siyah çelik B" ve "siyah çelik C" söylemi bu medium/heavy ayrımına denk gelir. Sprinkler tesisatında dişli birleşim varsa (DN50 ve altı çoğunlukla) B tipi yeterlidir; üst basınçlı pre-action veya HHS hatlarında C tipi tercih edilir. Sahada gözle aynı görünen iki DN50 borunun iç çapı farklıdır:
| Nominal | Dış çap (mm) | B tipi et (mm) | B iç çap (mm) | C tipi et (mm) | C iç çap (mm) |
|---|---|---|---|---|---|
| DN25 | 33,7 | 3,2 | 27,3 | 4,0 | 25,7 |
| DN32 | 42,4 | 3,2 | 36,0 | 4,0 | 34,4 |
| DN40 | 48,3 | 3,2 | 41,9 | 4,0 | 40,3 |
| DN50 | 60,3 | 3,6 | 53,1 | 4,5 | 51,3 |
| DN65 | 76,1 | 3,6 | 68,9 | 4,5 | 67,1 |
| DN80 | 88,9 | 4,0 | 80,9 | 5,0 | 78,9 |
Tabloda göründüğü gibi DN50'de B vs C farkı 1,8 mm iç çap. Hazen-Williams'ta sürtünme kaybı iç çapın 4,87. üssüyle ters orantılıdır; aynı debide (örn. 350 L/dk) C tipi DN50 borunun metre başı kaybı B tipine göre yaklaşık %18 daha yüksek. 60–80 m'lik bir distribution hattında bu fark, tasarım noktasında 0,15–0,2 bar kayba dönüşebilir. SprinkCalc'ta veya kendi hesabınızda et kalınlığını "varsayılan" bırakırsanız tasarımınız sahaya uymaz.
Yaygın hata: galvaniz ile siyah çelik C farkını ihmal
Sahada en sık tekrar eden hata şu: hesap ekibi tüm boruları "Hazen-Williams C=120, et kalınlığı B" girer; ama dry/alternate sistem olduğu için Madde 17.1.2 önerisi gereği alıcı taşeron galvaniz çelik C alır. Sonuç:
- İç çap zaten C tipi olduğu için 1–2 mm daha küçük.
- Sıcak daldırma galvaniz iç tabaka 50–80 µm ek pürüz bırakır; etkin iç çap bir 0,1–0,15 mm daha düşer.
- Yaşlı galvaniz hatlarda C değeri 100'e iner; yeni hatlarda dahi 110 almak ihtiyatlıdır. Tasarımdaki C=120 varsayımı 4–8 yıl sonra çakar.
- Galvanizli boru kaynaklanmaz (Madde 17.1.3 zaten 50 mm altı saha kaynağını yasaklar); birleşim dişli kalır, et kalınlığı ISO 65 üzerinden hesaplanır — yani C tipi varsayımı zorunlu.
Doğru iş akışı: malzeme listesini tasarımdan önce sabitleyin, çelik serisini ve yüzey işlemini şartnameye yazın, hidrolik hesapta tam olarak o iç çap ve C değeriyle çalışın. SprinkCalc'ta her DN için B/C seçimi ve galvaniz işaretleyici ayrı kolondur, varsayılana güvenmeyin.
Pratik sahaya çıkış kontrol listesi
- Tasarım rejimini tespit edin: hat pre-calc mı fully-calc mı? Pre-calc ise tablo değerleri minimum değil tam değer.
- Tablo 36'yı asla atlamayın: fully-calc bile olsa LH'de DN20, OH/HH'de tek-sprinkler bağlantı dışı her şey ≥DN25.
- Range başına sprinkler limiti: OH-pre-calc'ta DN50 range'e en fazla 9; HH-K80'de range başına 4 (Tablo 32, dikkat: ranges 150 mm üstü distribution'a bağlanamaz).
- Çelik serisini şartnameye yazın: "TS EN 10255 medium (B)" mi "heavy (C)" mi? Et kalınlığını ISO 65 / ISO 4200 range D üzerinden çapraz kontrol edin.
- Hazen-Williams C: yeni siyah çelik C=120; yeni galvaniz C=120 ama 5–10 yıl sonrası için C=100 senaryosu da çalıştırın.
- Sprinkler oryantasyonu: Madde 13.4.5 son paragraf — upright sprinkler 65 mm'den (lagged ise 50 mm'den) büyük boruya doğrudan bağlanmaz; pendent için 80 mm üstü borulara arm pipe gerekir.
NFPA 13 ile kısa karşılaştırma
NFPA 13 (2022) §27.1.4'te benzer bir minimum boru çapı tanımı vardır: hidrolik hesaplı sistemde minimum 1 inch (DN25), ancak tek bir sprinklere giden short branch için 3/4 inch (DN20) izinli. EN 12845 Tablo 36 ile özde aynı mantıktır; fark detayda: NFPA Schedule sistemler (pipe schedule) için ayrı tablolar verir, EN 12845 ise pre-calc tablolarıyla aynı işi yapar. NFPA tarafında çelik et kalınlığı "Schedule 10/40" üzerinden, EN tarafında "ISO 65 Light/Medium/Heavy" üzerinden konuşulur — saha mühendisi her iki dili tanımak zorundadır çünkü ithal fittings çoğu zaman Schedule 10 gelir, yerli boru ISO 65 medium'dur.
Türkiye bağlamı
BYKHY (Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik) sprinkler tesisatı için NFPA 13, FM Global veya EN 12845'i kabul eder. EN 12845 ile çalışıyorsanız malzeme tarafında TS EN 10255 (medium ve heavy) en yaygın seçimdir; sigorta auditörü çoğu zaman "C tipi siyah çelik" görmek ister, özellikle HHS depolarda. Galvaniz tarafında TS EN 10240 iç/dış kaplama kalınlığını tarifler; sıcak daldırma minimum 55 µm bekler. Şartnamenize "TS EN 10255 medium serisi, TS EN 10240 A1 sınıfı galvaniz" gibi spesifik bir cümle koyduğunuzda iç çap ve C değeri belirsizliği biter.
Sıkça sorulanlar
EN 12845 fully-calc için mutlak minimum boru çapı nedir?
Tablo 36: LH = DN20, OH ve HH'de tek bir K≤80 sprinklere giden yatay/upright bağlantı = DN20, diğer her şey ≥ DN25.
DN50 distribution, DN65 main standartta yazılı mı?
Hayır, fully-calc için yok. Pre-calc Tablo 31'de OH dağıtım için sprinkler sayısına göre 32/40/50/65 değerleri sıralanır; sahanın "DN65 main" kalıbı buradan alışkanlığa dönüşür.
Çelik B ile C arasındaki fark hidroliği ne kadar etkiler?
DN50'de iç çap 1,8 mm fark; aynı debide metre başı sürtünme kaybı yaklaşık %18 daha yüksek. 60–80 m hatta 0,15–0,2 bar ek kayıp oluşur.
Galvaniz iç çapı düşürür mü?
Evet, iç tabaka 50–80 µm civarında ek pürüz; küçük çaplarda 0,1–0,15 mm etkin iç çap kaybı. Eskime ile C değeri 100'e iner; tasarımda bu senaryoyu da çalıştırın.
DN25 range'e kaç sprinkler bağlarım?
Pre-calc OH (Tablo 30): genel range'de 3 sprinkler, uzak uç son range'inde 1–2. HH-K80 pre-calc'ta DN25 tek sprinkler. Fully-calc'ta sayı limiti yok; 13.4.5 minimum DN ve 13.4.4 minimum 2,0 bar şartı bağlayıcı.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabı
EN 12845 LH/OH/HHP/HHS pre-calc tabloları, fully-calc Hazen-Williams hesabı, B/C çelik tipi ve galvaniz iç çap düzeltmesi SprinkCalc iOS uygulamasında tek ekranda. Tasarım noktasından control valve set'e kadar tüm sürtünme kayıplarını çıkarır.
SprinkCalc Detay →