LH sınıfının pratik sınırları, pre-calculated boru çapları, K57 sprinkler ve yaş-borulu zorunluluğu — saha gözüyle.
Geçen yıl bir özel okul ek bina projesinde, mekanik müşaviri "burası okul, LH koyalım, sistem küçük olsun" dedi ve birkaç dersliği içine alan sprinkler hattını 2,25 mm/dk üzerinden boyutlandırdı. Sorun şuradaydı: ek binanın bodrumundaki arşiv odası 180 m²'ydi ve içinde palet rafları vardı. EN 12845 Madde 6.2.2'nin ilk cümlesi LH için "tek bölümü 126 m²'yi aşmasın, yangın dayanımı 30 dakikayı geçsin" der. O arşiv odası tek başına LH'dan çıkıyordu; en az OH-1, içerikten dolayı muhtemelen OH-2 idi. Projenin tamamı LH varsayıldığı için pompa, depo ve borulama yetersiz kalmıştı.
LH, EN 12845'in en hafif tehlike sınıfı. Saha mühendisi açısından cazip görünür: az su, küçük boru, küçük pompa. Ama standart LH'nin sınırlarını çok dar tuttuğu için, "düşük tehlike sandığım yer" ile "EN 12845'in LH dediği yer" çoğu zaman örtüşmez. Bu yazıda LH'nin sayısal hedeflerini, pre-calculated kuralları, basit bir hidrolik örneği ve NFPA 13 ile karşılaştırmayı tek başlık altında topluyorum.
LH tanımı ve hangi mahaller giriyor
EN 12845 Madde 6.2.2 LH'yi şöyle tarif eder: düşük yangın yükü ve düşük yanıcılık, tek kompartmanı 126 m²'yi aşmayan ve en az 30 dakika yangın dayanımı sağlanmış hacimler. İki şart birden tutmazsa o mahal LH değildir.
Annex A'nın Tablo A.1 listesi sandığınızdan kısadır:
- Okullar ve eğitim kurumlarının belirli alanları (Madde 6.2.2'ye gönderir)
- Ofislerin belirli alanları (yine 6.2.2'ye gönderir)
- Cezaevleri
Yaygın yanılgı şu: "hastane, otel, kütüphane, müze de LH'dir". Standart böyle demiyor. Tablo A.2'ye bakınca hastane, otel, kütüphane (kitap depoları hariç), müze, restoran, küçük yayın stüdyosu, otoparkın hepsinin OH-1 listesinde olduğunu görürsünüz. Yani bir otel projesinde oda kanadı bile varsayılan olarak OH-1 ister; sadece içerikten emin olduğunuz, küçük ve ayrılmış ofis bölümlerini LH yapabilirsiniz. Bu küçük detay, LH'nin pratikte ne kadar dar bir kapı olduğunu gösteriyor.
Tasarım yoğunluğu ve operasyon alanı
EN 12845 Madde 7.1, Tablo 3, LH satırı kısa ve net:
| Tehlike Sınıfı | Tasarım yoğunluğu (mm/dk) | Operasyon alanı — yaş veya pre-action (m²) | Operasyon alanı — kuru veya alternate (m²) |
|---|---|---|---|
| LH | 2,25 | 84 | İzin verilmez — OH-1 kullan |
| OH-1 (referans) | 5,0 | 72 | 90 |
Üçüncü sütundaki "Not allowed — Use OH1" ifadesi LH'nin en kritik kısıtıdır. EN 12845 LH'da kuru sistem ve alternate (yaz/kış) sistem yasaklamış durumda. Donma riski varsa ya mahalli ısıtacaksınız (yani pratikte ısıtmasız çatı arası, asma tavan boşluğu, açık otopark girişi LH olamaz) ya da sınıfı OH-1'e yükselteceksiniz. Tasarımda bu ayrımı erken yakalamak gerekiyor; üst-katta donma riski olan bir borunun bulunduğu projeyi LH ile çıkıp ruhsatta geri dönmek pahalıya patlıyor.
Toplam tasarım debisi, yoğunluk × alan üzerinden:
- 2,25 mm/dk × 84 m² = 189 L/dk (sadece sprinkler için)
Standart, pre-calculated LH'da kontrol vana setinde minimum 225 L/dk talep eder (Tablo 6); aradaki fark sürtünme ve yer değiştirme paylarını kapsar. Bu 225 L/dk değeri ezberlenmesi gereken anahtar sayıdır.
Pre-calculated LH: K57 sprinkler ve boru çapları
EN 12845 LH için iki yaklaşım var: tam hidrolik hesaplı ya da pre-calculated. Küçük ofis ve okul katlarında genelde pre-calculated tercih edilir çünkü Madde 13.3.3 boru çaplarını ve sprinkler sayısını doğrudan tabloyla verir. Hesap yükü düşer.
Tablo 27 — LH range boruları:
| Boru çapı | Range pipe / terminal distribution üzerindeki maks. sprinkler |
|---|---|
| 20 mm | 1 |
| 25 mm | 3 |
Yani LH'da bir kolda 4 sprinkler varsa o kolu 25 mm ile bitiremezsiniz; 32 mm'ye geçmek (veya range'i ikiye bölmek) gerekir. Madde 13.3.3.1, tasarım noktası ile kontrol vana seti arasında hidrolik hesapla doğrulanırsa 25 mm'ye izin verir; ancak 2 sprinkler tasarım noktasıysa 3. ve 4. sprinkler arasına 25 mm konulamaz — bu küçük not, denetimde sıkça yakalanan bir nokta.
Sprinkler tarafında LH'nin standart başı K57'dir (eski K80 üst sınırına gerek yok, çünkü tasarım yoğunluğu düşük). Madde 13.3.2.2 ve Tablo 27, K57 ile minimum operasyon basıncını 0,7 bar olarak verir; ancak Tablo 6'daki 2,2 bar + ps şartı kontrol vana setine düşen toplam basıncı belirler. Sprinkler başında 0,7 bar yeterli görünse de hat boyu yükseklik kazançları (ps) toplam istenen basıncı yukarı çeker. SprinkCalc gibi bir araçta bu farkı görsel olarak takip etmek pratik sağlıyor.
Hidrolik hesap mini-örneği
Küçük bir LH ofisinde, bir kolda 3 sprinkler ve K57 başlık olduğunu varsayalım. Tasarım noktası en uçtaki 2 sprinkler kombinasyonu (84 m² alanı kapsayan en olumsuz hidrolik nokta) olsun.
K57 için debi-basınç bağıntısı (EN 12259-1 K-faktör notasyonu, debi L/dk ve basınç bar):
Q = K · √P
- En uç sprinkler basıncı 0,7 bar olsun → Q₁ = 57 × √0,7 ≈ 47,7 L/dk
- Hat sürtünmesiyle bir sonraki sprinklerde basınç 0,9 bar'a çıksın → Q₂ = 57 × √0,9 ≈ 54,1 L/dk
- 2-sprinkler tasarım noktasındaki toplam debi: 47,7 + 54,1 ≈ 101,8 L/dk
Bu rakam, Tablo 29 sütun 2'deki 100 L/dk varsayımıyla örtüşür (25 mm boruda 44 mbar/m sürtünme). Tasarım noktasından kontrol vana setine kadar olan distribution borusunda ise 225 L/dk debi varsayılır (Tablo 29 sütun 3) ve sürtünme kayıpları Tablo 28'in izin verdiği üst sınırlar içinde tutulur: tasarım noktası ile kontrol vana seti arasındaki maksimum sürtünme kaybı 3 sprinklere kadar 0,9 bar, 4 sprinkler ve üzeri için 0,7 bar.
Bu hesabı tamamlayan üç sayı şunlar:
- Kontrol vana setinde minimum 225 L/dk @ 2,2 + ps bar (Tablo 6)
- Pompa karakteristiği h ≤ 15 m için 1,5 bar / 300 L/dk nominal + 3,7 bar / 225 L/dk karakteristik (Tablo 16)
- Pre-calculated LH için minimum su deposu hacmi h ≤ 15 m'de 9 m³ (Tablo 9)
Bu üç değeri ezberlemek, mahal kontrolünde ve pompa-depo seçimi tartışmalarında zaman kazandırıyor.
Yaygın hatalar
1. LH'da kuru sistem kurmak. Donma riski olan asma tavan boşluğu, çatı arası, kapalı olmayan otopark vs. için "küçük hat zaten, kuru yapayım" diyenleri sahada görüyoruz. Tablo 3 net: LH için kuru/alternate yasak. Donma riski varsa OH-1'e geçeceksiniz; bu da yoğunluğu 5,0 mm/dk'ya, alanı 90 m²'ye çıkarır, debi 540 L/dk'ya fırlar. Pompa, depo, boru çapı her şey değişir.
2. 126 m² kompartman sınırını unutmak. Açık plan ofislerde duvarsız tek hacim 200 m² ise orası LH değil OH-1'dir. Cam bölme yangın bölmesi sayılmaz; 30 dakika dayanımlı duvarla ayrılması gerekir.
3. Hastane/otel/kütüphane bina kanadını otomatikman LH yazmak. Annex A bunları OH-1 olarak listeler. LH varsayımı denetimde geri çevrilir.
4. K80 sprinkler kullanıp pre-calculated boru tablosunu uygulamak. Tablo 27 LH için K57 üzerinden çıkmıştır; daha büyük K-faktör seçildiğinde hidrolik hesabı tam yapmak gerekir. K80'i sadece "olur böyle de" diye eklemeyin.
5. Pompa karakteristiğinde sadece nominal noktayı tutturmak. Tablo 16, LH için iki nokta verir (1,5 bar / 300 L/dk ve 3,7 bar / 225 L/dk). Pompa eğrisinin her iki noktayı da geçmesi gerekir; tek noktayla yetinen seçim, gerçekte 225 L/dk'da basınç düşüklüğüne yol açar.
NFPA 13 Light Hazard ile karşılaştırma
NFPA 13'ün Light Hazard sınıfı, kavramsal olarak EN 12845 LH ile aynı yere oturur (düşük yangın yükü, ofis-okul-din mekânları), ama sayısal hedefler farklıdır:
| Parametre | EN 12845 LH | NFPA 13 Light Hazard |
|---|---|---|
| Tasarım yoğunluğu | 2,25 mm/dk | ≈ 4,1 mm/dk (0,10 gpm/ft²) |
| Operasyon alanı | 84 m² | ≈ 139 m² (1500 ft²) |
| Toplam sprinkler debisi | ~189 L/dk (kontrol valfinde 225 L/dk) | ~570 L/dk |
| Hortum payı | EN 12845 doğrudan vermez; itfaiye bağlantısı ayrı | NFPA 13 + NFPA 14 üzerinden 100–250 gpm |
| Kuru/alternate | Yasak — OH-1'e geç | İzin verilir (alan büyütmesi ile) |
| Süre | 30 dk (Madde 8 ve 9) | 30–60 dk (proje ve hortum koşullarına göre) |
EN tarafında debi yoğunluğu yarı yarıya az ama operasyon alanı da daha küçük. Sonuçta toplam debi NFPA'nın yaklaşık üçte biri çıkar. Bu, EN 12845 LH'nin daha "ekonomik" göründüğü anlamına gelir; ama hortum payı, depo süresi ve itfaiye bağlantı kuralları ayrı maddelerde — toplamda iki standart projeyi farklı pompalara, farklı depolara götürür. Bir projede iki standardı karıştırmayın; ihale belgesi hangi standardı diyorsa o tarafta kalın.
Türkiye bağı: BYKHY ve LH
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY), sprinkler tasarımında EN 12845 ya da NFPA 13'ü referans gösterir. Türkiye'de okul, idari bina, küçük ofis projelerinde EN 12845 LH yaygın seçilir; ama yukarıdaki kompartman ve yanıcılık sınırlarına dikkat edilmeden sınıflama yapıldığında ruhsat aşamasında problem çıkar. Pratik tavsiye: tereddüt varsa OH-1 ile çıkın; LH ile OH-1 arasındaki maliyet farkı küçük binalarda sanılan kadar büyük değildir, ama proje değişikliği sonradan çok daha pahalıdır.
SSS
EN 12845 LH sınıfında hangi binalar yer alır?
Madde 6.2.2'ye göre düşük yangın yükü ve düşük yanıcılığa sahip, tek bölümü 126 m²'yi aşmayan, en az 30 dakika yangın dayanımı olan hacimler. Annex A Tablo A.1: okullar (belirli alanlar), ofisler (belirli alanlar), cezaevleri. Hastane, otel ve kütüphane Tablo A.2'de OH-1 olarak geçer.
LH için kuru veya alternate sistem kurabilir miyim?
Hayır. Tablo 3, LH satırında "Dry or alternate: Not allowed — Use OH1" yazar. Donma riski varsa hacmi ısıtacaksınız ya da hattı OH-1 (5,0 mm/dk × 90 m²) ile yeniden boyutlandıracaksınız.
LH'da minimum boru çapı ve sprinkler sayısı sınırı nedir?
Tablo 27: 20 mm boru üstünde maks. 1 sprinkler, 25 mm boru üstünde maks. 3 sprinkler. Tasarım noktası ile kontrol vana seti arasında 25 mm hidrolik hesapla doğrulanırsa serbest; ancak 2-sprinkler tasarım noktasıysa 3. ve 4. sprinkler arasında 25 mm yasak.
Pre-calculated LH için pompa karakteristiği nedir?
Tablo 16: h ≤ 15 m için 1,5 bar / 300 L/dk nominal + 3,7 bar / 225 L/dk karakteristik. 15 < h ≤ 30 m için 1,8 / 340 + 5,2 / 225. 30 < h ≤ 45 m için 2,3 / 375 + 6,7 / 225.
NFPA 13 Light Hazard ile EN 12845 LH aynı mı?
Yakın ama aynı değil. NFPA 13 LH ≈ 4,1 mm/dk × 139 m² (toplam ~570 L/dk + hortum), EN 12845 LH 2,25 mm/dk × 84 m² (kontrol valfinde 225 L/dk). İki standart birbirinin yerine kullanılamaz; proje hangi standarda göre çıktıysa o tarafta kalın.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabı
EN 12845 LH/OH/HHP/HHS yoğunluk-alan kombinasyonları, K-faktör seçimi ve pre-calculated boru tabloları için SprinkCalc iOS uygulamasını App Store'dan indirebilirsiniz. LH için K57 başlık seçimi, 225 L/dk valf debisi ve Tablo 16 pompa karakteristik noktaları doğrudan ekrana geliyor.
SprinkCalc'i App Store'dan indir