Madde 13.4.4 ne der, en gayri musait sprinkler nerede biter ve LH/OH/HHP/HHS ile in-rack icin tabanlar nicin farklidir.
Bir lojistik projesinde OH-3 raf altinda calisirken, hidrolik raporu hazirlayan ekibin tepe sprinklerlerde 0,28 bar gosterip "yogunlugu sagliyoruz, sorun yok" dedigini gormustum. Sorun vardi. EN 12845 Madde 13.4.4 yogunluk degerini saglamayi asgari sart olarak verir; ama altina ayri bir mutlak basinc tabani koyar. Yani K80 sprinkleri 0,28 bar'da yogunlugu tutturuyor olabilir; standart bunu kabul etmez. OH icin tabandaki rakam 0,35 bardir ve hesap bu degeri saglamak zorundadir.
Bu yazi, EN 12845'in (BS EN 12845:2015+A1:2019) minimum sprinkler desarj basinci kuralini saha pratigi ile birlikte aciyor: hangi sinifta hangi rakam, "en gayri musait sprinkler" tam olarak nereyi gosteriyor, in-rack basinclari nicin yukseliyor ve NFPA 13'le ayrildigi yer nerede.
Madde 13.4.4 ne diyor
Standardin tam metni soyle ozetlenebilir: operasyon alanindaki tum sprinklerler ayni anda calistiginda, hidrolik olarak en gayri musait konumdaki sprinklerde olculen basinc; ya 13.4.1'de istenen yogunluk degerini saglayacak basinctan, ya da asagidaki sabit degerlerden hangisi yuksekse o degerden az olamaz.
| Tehlike sinifi | Tipik K-faktor | Mutlak minimum basinc |
|---|---|---|
| LH (Light Hazard) | K57 | 0,70 bar |
| OH-1, OH-2, OH-3, OH-4 | K80 | 0,35 bar |
| HHP ve HHS (in-rack haric) | K115 / K160 | 0,50 bar |
| HHS in-rack — K115 | K115 | 1,00 bar |
| HHS in-rack — K80 | K80 | 2,00 bar |
Tablodaki ilk uc satir Madde 13.4.4'un (yogunluk hesabi disinda) sayisal tabanidir. Son iki satir ise in-rack icin ayrica belirtilmistir; ek olarak Madde 7.2.3.4'un NOT'unda "herhangi bir calisan sprinkler icin minimum basinc 2,0 bar" ifadesi de gecer ki bu pratikte K80 in-rack senaryosuna karsilik gelir.
"En gayri musait sprinkler" nerede
Saha karistiriyor: minimum basinc operasyon alaninin ortalamasi degil, alanin icindeki en uzak ve en yuksek sprinklerde olculen degerdir. Tipik olarak:
- Sistemin alarm valfine gore en uzak dal hatti, o dalin uc sprinkleri.
- Cok katli ya da yuk seviyesi degisik tesislerde, en yuksek noktadaki sprinkler.
- Looped/grid sistemlerde Madde 13.4.4 ile birlikte 13.4.2-13.4.3'teki "en gayri musait alan" tarifine giren sprinkler.
Hidrolik calismada bu sprinkleri "design point" olarak isaretlersiniz. Hesap baska bir noktada 0,9 bar verirken design point'te 0,32 bar cikiyorsa OH'da rapor reddedilir. Cunku standart "alandaki en zayif basinc taban degerin altinda olamaz" der.
Mutlak minimum vs ortalama minimum
EN 12845'in mantigini iyi anlamak gerek. Iki ayri sart vardir, ikisini de saglamak zorundasiniz:
- Yogunluk sarti (Madde 13.4.1): Operasyon alani uzerinde ortalama yogunluk — orn. OH-3 icin 5,0 mm/dk — saglanmali.
- Mutlak basinc tabani (Madde 13.4.4): En gayri musait sprinklerde basinc, sinifa gore tabanin altina dusmemeli.
Bu iki sart birbirini gormezden gelmez; "hangisi yuksekse o" mantigi gecerlidir. Bir K115 sprinklerle OH-3 yogunlugu 0,30 barda saglanabilir, ama Madde 13.4.4 OH icin tabani 0,35 bar koydugu icin hesap yine 0,35 bara cikarilir. LH'da fark daha buyuk: K57 sprinklerle 2,25 mm/dk yogunluk yaklasik 0,15 barda elde edilebilir, ama LH tabani 0,70 bardir — yogunlugun yaklasik 4,5 katinda calisirsiniz. Bu, EN 12845'in LH icin secilen kucuk K-faktorun damla kalitesini garanti edebilmek icin koydugu pratik tabandir.
In-rack icin neden bu kadar yuksek
HHP/HHS tavan sprinklerleri 0,5 bar tabanini paylasirken, raf icindeki ara seviye sprinklerlerin tabani belirgin olarak yuksektir: K115 icin 1,0 bar, K80 icin 2,0 bar. Sebep, in-rack sprinklerin gorevidir — raf icindeki yangini, palet kutleleri arasindan damla penetrasyonu ile bastirmak. Dusuk basincta spray cok ince ve dagilmis cikar, palet ustunde kalir, alt katmanlara ulasmaz. Standart bu damla momentumunu garanti edebilmek icin minimum basinci yukari ceker.
Ek olarak Madde 7.2.3.4 NOT'u, in-rack ve ona bagli tavan sprinklerinin her zaman tam hesapli tasarlanmasini ve calisan herhangi bir sprinklerde 2,0 bar tabanini gozetmeyi vurgular. Bu, ozellikle ST4-ST6 yuksek raf tasariminda dikkat edilmesi gereken bir noktadir.
Yaygin saha hatalari
Hidrolik raporlarinda en sik gordugum hatalar:
- Tepe sprinkleri unutmak. Hesap "ortalama 0,5 bar" gosteriyor diye onay isteniyor; ama design point'teki sprinklerde 0,28 bar var. Operasyon alaninin en zayif sprinkleri kontrol edilmeli.
- Yogunluk sagliyorum diye geciyorum. K-faktor buyuk secildiginde yogunluk dusuk basincta saglaniyor olabilir; Madde 13.4.4 tabani yine de baglayici.
- K-faktoru kucuk secip bara dusmek. LH'da K57 secip 0,3 barla yogunluk tutarmak yetmez; sprinkler 0,7 bara cikarilmali. Bu hem boru capi hem pompa basma yuksekligi anlaminda etki yaratir.
- In-rack ile tavan sprinkleri ayni hesaplamak. In-rack 1,0/2,0 bar tabanini, tavan sprinkleri 0,5 bar tabanini saglar. Ortak hesapta her iki sart birden gozetilmelidir.
- Statik yukseklik unutulmasi. Cok katli binada, basinc tabani en yuksek sprinklerde saglanmalidir; valf ciktisindaki manometre degeri yaniltir.
NFPA 13 ile karsilastirma
NFPA 13 felsefesi farkli kurgulanmistir. NFPA 13 standart spray sprinklerler icin genel olarak 7 psi (yaklasik 0,48 bar) mutlak minimum operating pressure tarif eder; bazi storage ve ESFR uygulamalarinda bu rakam cok daha yuksektir (orn. ESFR K14 icin 50 psi / 3,4 bar, K25 icin 15-25 psi araliginda). EN 12845 ise tehlike sinifi bazinda ayrismis sabit degerlerle gider:
| Sinif / urun | EN 12845 minimum | NFPA 13 yaklasimi |
|---|---|---|
| Hafif tehlike (LH / Light Hazard) | 0,70 bar | 7 psi (~0,48 bar) genel taban |
| Orta tehlike (OH / Ordinary Hazard) | 0,35 bar | 7 psi (~0,48 bar) genel taban |
| Agir tehlike proses (HHP / Extra Hazard) | 0,50 bar | density/area egrisinden tetiklenen daha yuksek degerler |
| Depolama (HHS / Storage) | 0,50 bar tavan, in-rack 1-2 bar | commodity ve raf tipine gore degisken; ESFR icin 50+ psi |
Pratik anlami su: ayni binayi NFPA 13 ile tasarlarken OH icin tepe basinciniz 7 psi'nin altina dusmemeli (Avrupa'dan biraz daha yuksek), ama LH'da NFPA size 0,48 bar tabanina musaade ederken EN 12845 0,70 bara cikarir. Hangisi konservatif diye sormak yerine "hangi standart sectiniz, taban ona gore" demek dogrusudur. BYKHY uygulamalarinda EN 12845 referans alindigindan Madde 13.4.4 baglayicidir.
Hesabi nasil dogrularim
Hidrolik raporunu teslim etmeden once basit bir kontrol listesi:
- Operasyon alanindaki en uzak ve en yuksek sprinkleri design point olarak isaretle.
- Hesap ciktisinda design point basincini oku — ortalama degil, bu noktanin degeri.
- Tehlike sinifina gore Madde 13.4.4 tabanini bul (LH 0,7 / OH 0,35 / HHP-HHS 0,5 bar).
- Yogunluk hesabini ayrica yap; gercek basinc max(yogunluk basinci, 13.4.4 tabani) olmali.
- In-rack varsa ayri kontrol: K115 icin 1,0 bar, K80 icin 2,0 bar tabanini ayrica saglamis ol.
- Pompa secimine bu degerin uzerine 13.3.4.2'deki 0,5 bar surtunme ihtiyatini ekle — pompa egrisi bu basinci karsilamali.
Turkiye uygulamasinda
BYKHY ekinde sprinkler tasarimi icin EN 12845 esas alinir; itfaiye uygunluk yaziarinda Madde 13.4.4 tabanlari kontrol edilir. Ozellikle akilli depo ve lojistik tesislerinde (HHS ST4-ST6) tavan tabani 0,5 bar ve in-rack 1-2 bar tabani siklikla atlandigi icin proje revizyonu gerekiyor. Tasarim asamasinda K-faktor, sprinkler tipi ve operasyon alani secimi yapilirken Madde 13.4.4 zorlamasi pompa basma yuksekligine geri donusur; bunu erken hesaplamak proje sonunda surpriz yasamamayi saglar.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabi
EN 12845 LH/OH/HHP/HHS yogunluk-alan kombinasyonlari, K-faktor secimi, Madde 13.4.4 minimum basinc kontrolu ve hidrolik hesap icin SprinkCalc iOS uygulamasini App Store'dan indirebilirsiniz.
SprinkCalc'i App Store'dan indir