Tek pompa, ikili duzen ve N+1; elektrik-dizel kombinasyonu, jockey pompa boyutlandirmasi ve sahada en sik karsilasilan jockey-ana pompa basinc cakisma hatasi.
Bursa'daki bir tekstil deposunda devreye almaya gittigimizde pompa odasinda iki tane elektrikli ana pompa, bir de aralarina sikistirilmis jockey vardi. Sigorta sirketi raporu kabul etmedi: "EN 12845'e gore duplicate supply'da iki pompayi da elektrige bagliyamazsiniz." Mekanik proje firmasi haftalardir bu gerceği duymak istemiyordu. Madde 10.2 cok net yaziyor — ama saha bunu okumadigi icin pompa odasi en cok hata yapilan bolum oluyor.
EN 12845 Madde 10 sprinkler pompa setini bir butun olarak ele alir: pompa secimi, coklu pompa duzeni, pompa odasi, vana ve aksesuarlar, emis kosullari ve performans karakteristikleri. Bu yazida saha pratigi acisindan en kritik kismi — coklu pompa duzeni ve jockey pompa — ele aliyoruz.
Madde 10.2 ne diyor: tek, iki, uc pompa
Standardin coklu pompa kurali tek paragrafta toplaniyor ama hesabi degistiren her sey burada:
- Tek pompa: Single water supply icin yeterlidir; pompa tasarim debi ve basincini saglamali, %140 debi noktasinda en az %70 basinc verebilmelidir (HHP/HHS icin Madde 10.7.2). Yedeklik yoktur; arizada sistem comer.
- Iki pompa: "Each one shall be capable independently of providing the specified flows and pressures." Yani her biri tek basina sistemi kurtarmali. Bu gercek bir N+1 yedekleme; biri parallelde dursa bile diger tek basina taahhutu yerine getirir.
- Uc pompa: Her bir pompa tasarim basincinda en az %50 debi vermelidir. Yani iki pompa birlikte calisinca tum debi karsilanir; ucuncusu yedektir. Buyuk depolarda (HHS-3, HHS-4) toplam debi 7000-8000 L/dk olunca iki yerine uc kucuk pompa daha pratik.
Pompalar paralel calismaya uygun karakteristiğe sahip olmali (ayni curve, ayni shut-off basinci) — aksi halde buyuk olan kucuğunu geri besler ve kucuk pompa surekli sallanir.
DS / duplicate supply: bir elektrik, bir dizel
EN 12845 superior ve duplicate water supply tanimi yapar. Duplicate (Madde 9.6.3), iki bagimsiz su kaynaginin birleşimi demektir; her biri tek basina sistemi besleyebilmelidir. Pompalar acisindan duplicate supply'in kritik kurali sudur:
"Where more than one pump is installed in a superior or duplicate water supply, no more than one shall be driven by an electric motor." — EN 12845 Madde 10.2
Mantik basit: sebekenin kesilmesi tek nokta hatasidir. Iki elektrik pompasi varsa, sehir cereyani kesildiginde ikisi de yatar. Bu yuzden duplicate duzende kombinasyon ya elektrik+dizel ya da dizel+dizel olabilir. Iki dizel daha guvenli ama maliyet ve bakim yuku ciddi; pratikte cogu projede 1E + 1D goruyoruz.
Burada saha tarafinda sorun cikan nokta: jeneratörle sebeke desteklenmis olsa bile EN 12845 jenerator yedeğini "ikinci tahrik" saymiyor. Jenerator bir gun kalkmazsa diye dizel sart kosulmus. Bu felsefik bir secim degil, istatistiktir.
Tablo 16: LH ve OH pre-calculated icin pompa karakteristigi
Pre-calculated sistemlerde (LH, OH-1...OH-4) pompa secimi Tablo 16'ya gore yapilir. Her hazard sinifi icin uc karakteristik nokta verilir: nominal nokta, ara nokta ve tepe nokta. Pompa egrisi bu uc noktayi gecmek zorunda. Asagida yas/pre-action sistemleri icin h ≤ 15 m durumlari (kontrol vana setine olculen basinclar):
| Hazard | Nominal (bar / L/dk) | Ara (bar / L/dk) | Tepe (bar / L/dk) |
|---|---|---|---|
| LH | 1,5 / 300 | 3,7 / 225 | — |
| OH-1 yas | 1,2 / 900 | 2,2 / 540 | 2,5 / 375 |
| OH-2 yas | 1,4 / 1750 | 2,5 / 1000 | 2,9 / 725 |
| OH-3 yas | 1,4 / 2250 | 2,9 / 1350 | 3,2 / 1100 |
| OH-4 yas | 1,9 / 2650 | 3,0 / 2100 | 3,5 / 1800 |
15 m'den yuksek binalarda (cok katli depo, atrium) basinclar artar; 30 m'den yuksekte tablo zorunlu olarak ust dilime kayar. Tablo 16 tam degerleri standardin Madde 10.7.1'inde aynen yer alir.
Burada saha hatasi: pompa secerken sadece nominal noktayi karsilayan bir egri secip ara ve tepe noktalarini kontrol etmemek. Bazi pompalar nominal noktada gecer ama %50-60 debide basinc cakilir. Pompa katalogu egrisini Tablo 16'nin uc noktasiyla cakistirmadan secim onaylanmamali.
Jockey pompa: kucuk ama tehlikeli
Jockey (pressure maintenance) pompasi, sistemde olusan kucuk sizintilari ve sicaklik degisiminden gelen basinc dalgalanmalarini telafi eder. Amac, ana pompayi gereksiz yere her sizintida calistirmamak. Madde 10.6.2.5'in tek sayisal sart kosmadigina dikkat:
"The pressure maintenance pump shall be sized and arranged in such a way that it is not capable of providing enough flow and pressure for a single open sprinkler and thus of preventing the main pump(s) from starting." — Madde 10.6.2.5
Yani standart limit yerine sonuc tanimliyor: jockey, tek bir acik sprinkleri besleyemeyecek kadar kucuk olacak. Bu nedenle saha pratigi olarak iki kural benimsenmistir:
- Debi: Ana pompa nominal debisinin yaklasik %1-2'si; cogunlukla 10-25 L/dk araliginda. Cogu sigortaci ve LPC kilavuzu pratik ust sinir olarak 60 L/dk referans alir — bunun ustune cikan jockey, K57 sprinkleri 0,5 bar civarinda besleyebilir.
- Basinc: Jockey, ana pompanin shut-off basincindan biraz yukarisinda dururken kapatabilmeli. Sprinkler acildiginda basinc dustugunde once jockey, sonra ana pompa devreye girmeli — ama jockey hicbir zaman sprinkler debisini karsilamamali.
Saha hatasi: jockey'i ana basinc dususune devreye sokmak
En sik karsilasilan hata su: tesisat panelinde jockey start basinci ana pompa start basincinin altina ayarlaniyor. Ornegin sistem 7,0 bar'da statik dururken jockey'i 6,5 bar'da, ana pompayi 5,8 bar'da kuruyorlar. Sprinkler acildiginda basinc 6,5'in altina dusunce jockey calismaya basliyor; ama jockey debisi yetmedigi icin ana pompa devreye girene kadar sistem 5,8 bar'a duser ve jockey o sirada sicaklik nedeniyle stop basincini bir daha tutturamaz, surekli calisip durur.
Dogru kademe sirasi su olmali: jockey stop basinci > jockey start basinci > ana pompa-1 start basinci > (varsa) ana pompa-2 start basinci > sistem statik basinci. Aralarinda en az 0,5-0,7 bar fark olmali; degilse pressure switch toleransi nedeniyle pompalar surekli sallanir. Ana pompa manuel olarak durdurulur; otomatik stop EN 12845'e gore yasaktir (Madde 10.8 — pompalar yalniz manual stop ile durur, bu da sahada en cok ihlal edilen kuraldir).
Pompa odasi temel sartlari (10.3)
- Yangin direnci: Pompa kompartimanı en az 60 dakika yangin direncine sahip ayri bir hacim olmali; tercihen ayri bina, sonra korunan binaya bitisik ve disaridan giriste, son care olarak korunan bina icinde.
- Sprinkler korumasi: Pompa kompartimanı sprinkler ile korunur; kontrol vana setinden uzaktaysa, pompa cikis cek vananin downstream'inden bir branchman ile akis dedektorlu sprinkler bagliyor.
- Sicaklik: Elektrik motorlu icin ≥ 4 °C, dizel motorlu icin ≥ 10 °C.
- Havalandirma: Dizel pompa kompartimani imalatci tavsiyelerine gore havalandirilir — egzoz cikisi, yanma havasi ve isi atimi ayri ayri hesaplanir.
- Su sicakligi: Maks 40 °C; submersible pompalarda 25 °C (ozel motor sertifikasi yoksa).
NFPA 20 ile karsilastirma
NFPA 20 ile EN 12845 felsefi olarak ayni yere bakar ama detayda farklilasir:
- NFPA 20 jockey pompa icin "her saatte 10 turdan fazla calismayacak sekilde boyutlandir" pratiğini tercih eder; EN 12845 sonuc tanimi yapar (tek sprinkleri besleyemez).
- NFPA 20 elektrik+dizel ikilisinde "Tip-1" ve "Tip-2" ATS gereksinimleri detayli yazar; EN 12845 "ikiden fazla pompada en fazla biri elektrik" diye sade kural koyar.
- NFPA 20 pompa egrisini "shut-off ≤ %140 of rated, %150 capacity ≥ %65 of rated" olarak tanimlar; EN 12845 HHP/HHS icin "%140 debide ≥ %70 basinc" der — yakin ama ayni degil.
Turkiye baglami: BYKHY ve TS EN 12845
BYKHY (Binalarin Yangindan Korunmasi Hakkinda Yonetmelik) 95. madde sprinkler tesisatlari icin TS EN 12845'e atif yapar. Pompa duzeni acisindan saha gercegi su: Turkiye'deki cogu sigortaci (HDI, Allianz, AXA, ZA gibi global re-insurer'larin yerel kollarini bagli) duplicate supply talep eder ve elektrik+dizel kombinasyonu sart kosar. Ozellikle HHS-3 ve uzeri depolarda iki dizel + bir jockey duzeni de gorulmus reddedilen projelerden sonra tercih edilir oldu.
Saha pratigi olarak: pompa secim raporu hazirlarken Tablo 16'nin uc noktasini pompa egrisi uzerinde isaretlemek, jockey'in "tek sprinkleri besleyemez" testini debi-basinc hesabiyla gostermek ve ATS panel kademe sirasini sema halinde sunmak — bu uc dokuman sigortaci itirazlarinin %90'ini onler.
SprinkCalc ile EN 12845 Pompa Hesabi
EN 12845 LH/OH/HHP/HHS yogunluk-alan kombinasyonlari, K-faktor secimi ve Tablo 16 pompa karakteristigi noktalari icin SprinkCalc iOS uygulamasini App Store'dan indirebilirsiniz.
SprinkCalc'i App Store'dan indir