EN 12845 Madde 14.6-14.9 — guard zorunlulugu, 75 mm su kalkani, rozet kurali ve EN 12259-1 uyumlu kaplama secimi sahada nasil yapilir.
Bir sahil otelinin acik havuz binasi tavaninda yedi yil once takilan bronz sprinklerleri sokup actigimda manzara berbattir: deflektorler yesil oksit tabakasi altinda, K-faktor agzi tikali, ampul terlemis. Yillik akis testinde basinc dustugunde anladik ki sprinklerlerin yarisi muhtemelen acsa bile suyu duzgun dagitmayacak. Bu yazi tam o sahneye dair: EN 12845'in cogu zaman atlanan dort kucuk maddesi — guard, su kalkani, rozet ve korozyon koruma — projenizin 10 yil sonra hala calisip calismayacagini belirler.
EN 12845 referansi
Aksesuar ve koruma maddeleri standardin 14. bolumunde toplanmistir:
- Madde 14.6 — Sprinkler guards (kafes koruyucular)
- Madde 14.7 — Sprinkler water shields (su kalkanlari)
- Madde 14.8 — Sprinkler rosettes (rozetler)
- Madde 14.9 — Corrosion protection of sprinklers
Kaplama uygunlugu icin standart, urun normu olan EN 12259-1'e (otomatik sprinkler urun standardi) atif yapar. Galvanik korozyon onlemleri ise Madde 16.1.6'da boru-fitting baglantisi icin tekrar geclir.
Guard — Mekanik darbe koruyucu
Madde 14.6 cok net: "Tavan veya gomme tipi disindaki sprinklerler, kazara mekanik hasar riski tasiyan konumlara monte ediliyorsa uygun bir metal guard ile korunmalidir." Yani upright veya pendant cikinti yapan her sprinkler degil; risk varsa guard sart.
Sahada riskli alanlar nereler:
- Depo forklift koridorlari — pendant askisi 2,5 m'de kaliyorsa forklift catalinin carpma riski yuksektir.
- Spor salonlari — basketbol, voleybol topu carpmasi rutindir; deflektor egilirse spray pattern bozulur.
- Otopark altlari — kapali otopark tavaninda upright sprinkler, kamyon/kasa ust hizasinda ise mutlaka kafesle korunur.
- Sahne ve gosteri alanlari — dekor montaji sirasinda sik darbe alir.
- Cumbulu uretim hatti — vinc, palet kaldirma operasyonu olan yerler.
Guard kafesi metal olmak zorunda. Plastik veya tel orme onaylanmaz. UL/FM/LPCB listelenmis spesifik sprinkler markasiyla onun guard'ini kullanmak gerekir; rastgele bir kafes K-faktor su dagitim ornegini tahmin disi degistirebilir. Listelemede "guard kullanildiginda spray densite testi gecildi" ifadesi aranir.
Water shield — In-rack ve ara katlarda zorunlu
Madde 14.7 raf ici sprinkler tasariminin en cok hata yapilan parcasidir. Standart soyle der: "Raflarda, delikli raflarin/platformlarin/zeminlerin altinda monte edilmis sprinklerler — yukaridaki bir sprinklerin suyu alttakinin ampulunu islatabiliyorsa — minimum 0,075 m (75 mm) capli metal su kalkani ile teclir edilmelidir."
Mekanik mantik basit: ust seviyedeki sprinkler aktif olunca soguk su asagi iner. Asagidaki sprinklerin cam ampulu (3 mm) bu suyla termal sok alir; ya gec acilir ya da hic acilmaz (cold soldering etkisi). Su kalkani bu damlamayi keser, alttaki sprinkler kendi yangin gazlarini hisseder.
| Konfigurasyon | Su kalkani | Cap |
|---|---|---|
| In-rack (raf ici, cok katli) | Zorunlu | ≥ 75 mm |
| Delikli ara platform alti | Zorunlu | ≥ 75 mm |
| Mezzanine alti pendant | Genelde zorunlu | ≥ 75 mm |
| Tek seviye tavan sprinkleri | Gerekmez | — |
| ESFR (k200/k320 yuksek raf) | Tasarima ozel | EN 12845-2'ye gore |
Standardin ek detayi: upright sprinklerlerde su kalkani deflektore veya yoke'a dogrudan baglanmaz. Ara braket gerekirse spray dagilimini engellemeyecek geometride olur. Pratikte uretici sertifikali aksesuar setiyle kullanilmasi gerekir; saha kaynagi ile yapilan plaka kaynagi listeleme disidir.
Rozet — Sade ama kurala bagli
Rozet (escutcheon) cogu projede mimari talep gibi gorulur ama Madde 14.8 uc somut kural koyar:
- Malzeme metal veya termoset plastik olmalidir. Termoplastik (yumusak PVC, soguktan kirilan plastikler) standart disidir.
- Rozet tavani veya yapinin bir parcasini tasimak amaciyla kullanilamaz. Yani sprinkler govdesinden ag asmak yasak; rozet sadece estetik+kapama islevidir.
- Rozet, sprinklerin isi duyarli elemaninin gorunen ust kismindan asagi sarkamaz. Bu kural en cok ihmal edilenidir: derin coklu rozet (recessed) kullanimi yangin gazlarinin ampule erismesini geciktirebilir.
Concealed (kapakli gizli) sprinkler tipi kullanildiginda, plaka termal hesabi ureticinin listelemesi ile saglanir; rastgele kapak ekleyip "estetik olsun" diyerek karistirma yapilamaz. Plaka ve sprinkler ayni listeleme setinden olmali.
Korozyon korumasi — Madde 14.9 ve EN 12259-1
Madde 14.9 kisa ama kapsamlidir: "Korozif buharlarin baskin oldugu tesislere monte edilen sprinklerler, EN 12259-1'e uygun olarak tedarikci tarafindan uygulanmis korozyona dayanikli bir kaplama ile korunmalidir veya sprinkler korozyona dayanikli malzemeden uretilmelidir. Korozyon onleyici islem ampule uygulanmaz."
Burada uc onemli detay vardir:
- Kaplamayi tedarikci uygulamali — sahada boyamak listeleme dustur.
- Kaplama EN 12259-1 kapsaminda K-faktor ve aktivasyon zamani testlerinden gecmis olmali.
- Ampul (bulb) asla kaplanmaz — termal hassasiyeti yok eder. Cam patlama suresi kaplama altinda 5-10 saniye gecikir.
Korozif ortam ornekleri
| Ortam | Korozif ajan | Onerilen koruma |
|---|---|---|
| Sahil otelleri / iskele | Tuz buhari (klorur) | Mum (wax) veya PTFE kaplama; paslanmaz celik govde |
| Klorlu havuz binasi | Klorin gazi, kondansat | Mum kaplama (en yaygin); paslanmaz |
| Soguk hava deposu (-20 °C) | Kondansat, donma-cozulme | Mum + dry pendant; paslanmaz |
| Kimyasal tesis (asit) | HCl, H2SO4 buhari | PTFE/ETFE kaplama; tam paslanmaz |
| Galvanizleme tesisi | NH3, asit dumani | PTFE |
| Atik su isleme | H2S | PTFE veya pirinc kaplama disi paslanmaz |
| Yuksek nem (cocuk havuzu, jakuzi) | Klor + kondansat | Mum kaplama |
Kaplama tipleri — saha ozeti
- Mum (wax) kaplama: En ucuz, sahil ve havuzda yaygin. Sicaklik 60 °C uzeri ortamlarda mum yumusar; uretici sicaklik aralik notunu okuyun.
- PTFE/Teflon kaplama: Asit/baz buharlarina karsi en saglam. Pahali ama 20 yil omur. Beyaz/sari renk.
- Polyester epoksi: Mekanik darbe artisina karsi orta seviye; renkli (kirmizi/beyaz/siyah) estetik secenek. Klorlu ortamda PTFE kadar dayanikli degil.
- Paslanmaz celik govde: Kaplama yerine tum govde 304 veya 316L paslanmaz. En kalici cozum, en pahali. Ampul yine cam.
Galvanik korozyon — boru ile sprinkler iliskisi
Galvaniz celik boru + bronz sprinkler kombinasyonu galvanik cift olusturur; islanma + nem varsa dis tarafta beyaz oksit, ic tarafta korozyon urunu birikir. EN 12845 Madde 16.1.6 acik sekilde "galvanik korozyona karsi onlem alinmali" der. Pratik onlemler:
- Galvaniz boru hattinda paslanmaz veya teflon bantli ara baglanti.
- Daldirma galvaniz fittingden sonra direkt bronz sprinkler kacinilmali — ara olarak galvanizli nipel veya paslanmaz adaptor.
- Soguk hava deposu wet pipe sisteminde donma-cozulme kondansati siyah celik boru ic yuzeyini ciddi yer; black steel + galvaniz pipe karisik kullanim hicbir zaman onerilmez.
Saha hatasi: havuz binasinda 5 yilda olen sistem
Bir tatil koyu kapali havuz binasi (50 m x 18 m, klor seviyesi yuksek) projesinde standart bronz K80 pendant sprinkler kullanilmis. Be yil sonra zorunlu yillik akis testinde uc sprinkler tetikledigimizde:
- Yedi sprinkler agzinda yesil-mavi bakir oksit (verdigris) tikanmasi.
- Iki ampul yariktan klor-su girmis, sivi rengi degismis (termal hassasiyet bozulmus).
- Deflektor uzerinde tuz kristali — su patterni tahmin disi.
Sebep tek: tasarimci EN 12845 Madde 14.9'u atlamis, "havuz binasi" tehlike sinifindan ziyade konfor mahallinden saymis. Cozum: tum sprinklerleri mum kaplamali pendant ile degistirdik, pop-up bes yillik denetim plani ekledik. Maliyet farki sprinkler basina yaklasik 4 EUR; toplam 180 sprinklerlik proje icin 720 EUR. Yenileme operasyonu ise 18.000 EUR oldu — yani 25 kat fark.
Sertifikasyon ve listeleme
EN 12845 sprinkler urununun kendisini onaylamaz; bu islev EN 12259-1'e birakilmistir. Tedarikciden istenen belgeler:
- EN 12259-1 uygunluk beyani (CE isareti zorunlu).
- Bagimsiz onay: LPCB (UK), VdS (Almanya), FM Approvals, veya UL listing. Turkiye'de cogu sigorta sirketi LPCB veya VdS listelemesi ister.
- Korozif kaplamali sprinklerde "corrosion-resistant coating" alt listelemesi ayrica gosterilmelidir; tek satirlik bir not yeterli degil, urun kodunda kaplama tipi (W=wax, T=PTFE, S=stainless) bulunmali.
NFPA 13 ile karsilastirma
Aksesuar ve korozyon felsefesi iki standartta benzerdir:
| Konu | EN 12845 | NFPA 13 (2025) |
|---|---|---|
| Guard | Madde 14.6 — risk varsa metal | 9.4.1 — listed guard zorunlu |
| Su kalkani min cap | 75 mm | 76 mm (3 inch) — neredeyse ayni |
| Rozet | Madde 14.8 — metal/termoset | 9.3.7 — listed escutcheon |
| Korozyon kaplamasi | EN 12259-1 + tedarikci uygulamali | 9.3.4 — listed corrosion-resistant |
| Sahada boyama | Yasak (listeleme dusurur) | Yasak (9.3.6) |
Pratikte LPCB onayli mum kaplamali bir sprinkler FM Approvals listesinde de bulunabilir; aralarda urun secimi cogu zaman ayni katalogdan yapilir. Tek farkli nokta: NFPA 13 dry pendant'lari "korozif" sayilmaz, EN 12845 ise korozyon riskine ekstra duyarlidir.
Turkiye / BYKHY bagi
Binalarin Yangindan Korunmasi Hakkinda Yonetmelik (BYKHY) Madde 96-97 sprinkler sistemini "TS EN 12845'e gore" yapilmasini sart koyar. Aksesuar bahsi acikca yazmaz ama "standartta belirtilen sartlar" ifadesi otomatik olarak Madde 14.6-14.9'u devreye sokar. Saha denetimlerinde itfaiye gozlukcusu/yangin denetcisi su uc noktayi sorar:
- Klorlu havuz binasi varsa: kaplama tipi nedir, sertifika hangi laboratuvardan?
- Depoda raf ici (in-rack) sprinkler varsa: 75 mm su kalkani var mi, cap kontrol edildi mi?
- Otopark gibi alanlarda: guard montajli mi, kafes uretici listelemesi gosterildi mi?
Sigorta talepleri (TSB Yangin Sigortasi Klozu) ozellikle LPCB veya VdS listeleme arar; FM Approvals da kabul edilir ama "Tarakli Onayi" benzeri yerli onaylar tek basina yeterli olmaz.
Sik yapilan hatalar
- Sahada bronz sprinkleri sprey boya ile boyamak. Aktivasyon suresini uzatir, listeleme gecersiz olur.
- Termoplastik (PVC) rozet kullanmak. Standart termoset/metal ister; PVC zamanla sararir, kirinir.
- Su kalkanini uretici disindan plaka kesip eklemek. Geometri spray patternini bozar, listeleme dusurur.
- Galvanizli boruya direkt bronz sprinkler vidalamak. Galvanik korozyon 2-3 yilda baslar.
- Soguk hava deposunda standart upright kullanmak. Wax kaplamali dry pendant gerekir.
- Concealed sprinklerin kapagini farkli markadan satin almak. Termal yanit listelenmemis olur.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabi
EN 12845 LH/OH/HHP/HHS yogunluk-alan kombinasyonlari, K-faktor secimi, korozyon kaplamali sprinkler icin cikis basinci ve hidrolik hesap dogrulamasi icin SprinkCalc iOS uygulamasini App Store'dan indirebilirsiniz.
SprinkCalc'i App Store'dan indir