90 dakikalik HHS tankini 30 dakikaya indirip "iyi pompa kullaniyoruz" diyenlerin hatasini Madde 8 uzerinden adim adim cozuyoruz.
Gebze'de bir e-ticaret deposu projesinde, mekanik muteahhit "350 m³'luk paslanmaz tank yeterli, en iyi VdS pompalarini koyduk" diye savunma yapmisti. Tehlike sinifi HHS-3, tasarim yogunlugu 12,5 mm/dk, raf yuksekligi 8 m. Tabloya bakildiginda gerekli minimum hacim 350 m³ idi; ama supheli olan suydu — bu hesap 90 dakika icin mi, yoksa muteahhitin "modern pompa hizli sondurur" varsayimiyla 60 dakika icin mi yapilmisti? Pompa odasinda su sayim defterini acinca acigi gordum: tank hacmi nominal olarak yetiyordu ama gerekli debi 2 350 L/dk'ydi ve bu debide tank etkili kapasitesi (effective capacity) 95 dakikada bitmek yerine 79 dakikada bitiyordu. Sebebi basit: dolum (refill) hesaba katilmamisti ve "lowest effective water level" tank tabaninda degil, vortex inhibitorun 0,1 m ustundeydi.
Bu yazi, EN 12845 Madde 8 (Water supplies) ve Madde 9 (Type of water supply) cercevesinde sahada en cok hata yapilan uc konuyu — sure (duration), sureklilik (continuity) ve don koruma (frost protection) — saha gozluguyle ele aliyor. Tanklayicilarin "biz boyle yapariz"i ile standart metninin ne dedigi cogu zaman ayri yerlerde durur; arada kalan, projede imza atan biziz.
Madde 8.1.1 — Su Kaynagi Suresi (Duration)
EN 12845 Madde 8.1.1 acik ve kisa: her su kaynagi (basinc tanki istisnasi haric) asagidaki minimum sureleri otomatik olarak saglayabilmelidir.
| Tehlike sinifi | Minimum sure | Tipik kullanim |
|---|---|---|
| LH (Light Hazard) | 30 dk | Okul, hastane bolumleri, ofis |
| OH (Ordinary Hazard, tum gruplar) | 60 dk | Otopark, magaza, otel, OH-3 imalathane |
| HHP (High Hazard Process) | 90 dk | Kimya, plastik isleme, boyahane |
| HHS (High Hazard Storage) | 90 dk | Lojistik depo, raflama |
Burada anahtar kelime "automatically furnishing": kaynak, manuel mudahale olmadan, sprinkler talebini karsilayan basinc-debi seviyesinde bu sureyi tutmak zorundadir. Sehir hatti, tukenmez kaynak (river/lake) veya pre-calculated sistem icin sure standardin diger sartlariyla zaten saglanmis sayilir; ama storage tank veya pressure tank ile beslenen her sistemde sureyi siz hesaplamak ve dokumantasyona gecmek zorundasiniz.
Madde 9.3.2.3 calculated sistemler icin formulu acikca verir: Vmin = Qmax x t. HHP-3 icin Qmax 3 250 L/dk ise gerekli minimum hacim 3 250 x 90 = 292 500 L ≈ 293 m³ olur. Pre-calculated tasarimda Tablo 9 (LH/OH) ve Tablo 10 (HHP/HHS) hazir hacimler verir; ornegin 12,5 mm/dk yas sistem icin 350 m³, kuru sistem icin 440 m³.
Lojistik depo HHS icin 30 dk tank — yaygin saha hatasi
Yillarca "OH-3 magaza icin 60 dk tank koymamiz yeterliydi, raflari biraz yuksek tuttuk diye HHS oluyor mu" dusuncesiyle hesap kisaltmasi yapan projeler gordum. EN 12845 Annex A ile birlikte okundugunda, palet rafli 4 m ustu depolama dogrudan HHS kapsamina girer ve sure birden 60'tan 90 dakikaya cikar — yani tank hacmi en az %50 buyumek zorundadir. Bunu kacirmak, ucuncu taraf denetiminde (FM, VdS, LPCB) sertifikasyon retti getirir; daha kotusu, gercek bir yangin senaryosunda itfaiye gelene kadar sistem susuz kalir.
Madde 9 — Su Kaynagi Tipleri
EN 12845 dort temel tipi tanir: sehir hatti (town main), storage tank (pump suction tank, gravity tank, reservoir), tukenmez kaynak (inexhaustible source) ve basinc tanki (pressure tank). Pratikte Turkiye'de en cok karsilastigimiz konfigurasyon, suction tank + iki pompalı (1 elektrik + 1 dizel veya 2 elektrik) duzendir. Pressure tank yalnizca LH ve OH-1'de tek kaynak olarak kabul edilir; HHP/HHS'de kullanilamaz.
Madde 9.6 — Continuity siniflari (SS / Superior / DS)
Standart "single", "superior single" ve "duplicate" diye uc kademede sureklilik tanimlar:
| Sinif | Madde | Tanim | Tipik ornek |
|---|---|---|---|
| Single (SS) | 9.6.1 | Tek bir kabul edilebilir kaynak | Tek pompali storage tank, sehir hatti, gravity tank |
| Superior single (SSS) | 9.6.2 | Tek kaynak ama yuksek guvenilirlik kosullari | Iki uctan beslenen sehir hatti; full-capacity tank + iki pompa; tukenmez kaynak + iki pompa |
| Duplicate (DS) | 9.6.3 | Birbirinden bagimsiz iki kaynak | Sehir hatti + storage tank; iki ayri tank+pompa seti |
Burada "bagimsizlik" kritiktir: duplicate sayilabilmek icin Madde 9.6.3 her iki kaynagin birbirinden tamamen bagimsiz olmasini ve her birinin Madde 7 basinc-debi sartlarini tek basina karsilamasini sart kosar. Pratikte bu sik karistirilir: ayni tanki iki pompayla cektiginizde duplicate degil, superior single olur. Iki ayri tank koyup ayni pompa odasini paylastirsaniz da Madde 9.7 (Isolation) gerekleri saglanmazsa duplicate sayilmaz.
HHP-4 (foam/deluge) ve genis HHS depolari icin sigorta sirketleri (FM Global, HDI, Allianz) cogunlukla duplicate isteyecektir. EN 12845 metni "shall" demese de saha pratiginde Cat-1 lojistik tesislerde duplicate, hem CAPEX hem operasyon kararliligi acisindan zaten standart hale geldi.
Madde 9.6.4 — Combined supply (kombine kaynak)
Sprinkler + hidrant + hose reel hepsi ayni kaynaktan beslenecekse Madde 9.6.4 dort sart koyar: (a) sistem fully calculated olmak zorunda; (b) kaynak, tum sistemlerin ayni anda en yuksek hesaplanan debilerinin toplamini en talep eden basincta saglamali; (c) sure, en uzun gerekli sureyi karsilamali; (d) duplicate boru baglantisi sart. "Sprinkler tankindan iki tane 2,5'lik hortum cekelim" yaklasimi, hesap yapilmadan bu sartlari ihlal eder.
Madde 8.1.3 ve 9.3 — Don Koruma
Madde 8.1.3 cok kisa ama etkilidir: besleme borusu (feed pipe) ve kontrol vana seti en az 4 °C'de tutulacak. Bu, bizim icin uc katmanli bir prosedur demek:
1. Pompa odasi ve vana odasi sicakligi
Pompa odasinda elektrikli rezistansli isitici, yagli radyator veya sicak su petegi ile minimum 4 °C tutulur. Termostat ile kontrol edilir, dusuk sicaklik alarmi BMS veya yangin paneline baglanir. Madde 8.4 ayrica pompa, basinc tanki ve gravity tank ekipmaninin tehlikeli proses veya patlama riski olan binalarda barindirilamayacagini sart kosar.
2. Boru izolasyonu ve trace heating
Disaridan giren feed pipe, mineral yunu veya elastomer kauçuk izolasyon (kabuk) ile sarilir; soguk bolgelerde bunun ustune elektrikli izleme isitma (heat tracing) kablosu cekilir. Self-regulating tip (PTC) tercih edilir, sabit guc kablolari yerel yanma riski yaratabilir. Trace heating arizasi izlenebilir olmali.
3. Tank don korumasi
Madde 9.3.2.1 acik: tank don korumali degilse, normal su seviyesi en az 1,0 m yukseltilir ve buz havalandirma (ice venting) saglanir. Bu, tank ust yuzeyi donsa bile altta sivi kalmasini ve buz tabakasinin alttaki suyun cekilmesine engel olmamasini garanti eder. Pressure tank icin Madde 9.5.2 housing'in da en az 4 °C'de tutulmasini ister.
4. Donma riskli alanlar — dry, alternate veya antifriz
Sprinkler boru hatlari donma riskli kapali alanlardan geciyorsa cozum izolasyon degil, sistem tipi degisikligidir: dry pipe sistem, alternate (kis-yaz cevrimli) sistem veya kucuk lokal kollarda onayli antifriz cozelti. EN 12845 antifriz kullanimini sinirli tutar; tasarim yogunlugu HHP/HHS'e dogru cikinca pratikte hicbir denetci antifriz kabul etmez.
NFPA 13 ile karsilastirma
NFPA 13 (2022) 16.7 madddesi sure tanimlarini farkli kurar: Light ve Ordinary Hazard icin 30-60 dk araligi, Extra Hazard icin 60-90 dk verir; storage uygulamalarinda NFPA 13 bolum 20-25 daha karmasik su talebi tablolari kullanir ve sure cogu zaman 90-120 dakikaya cikar. EN 12845'in HHP/HHS icin sabit 90 dk koymasi daha basit ama bazi durumlarda NFPA'dan daha tutucu, bazi durumlarda daha gevsek kalir. Sureklilik kavraminda NFPA "single", "single fire pump + jockey", "two-source" ile EN 12845'in single/superior/duplicate hiyerarsisine yakin bir mantik kurar; ama "duplicate" tanimi NFPA'da resmen yoktur.
Turkiye uygulamasi: BYKHY ve sigorta talepleri
Binalarin Yangindan Korunmasi Hakkinda Yonetmelik (BYKHY) sprinkler tasarim sureleri icin dogrudan EN 12845 ve NFPA 13'e referans verir, kendi sayisini koymaz. Buna ragmen sahada gordugumuz proje cogunlugunda 30-60 dk sure ezbere konup tank boyutlandirilmistir. Lojistik depolar 2018 sonrasi sigorta sirketlerinin daha sıkı denetimi ile 90 dk + duplicate kaynaga geçmek zorunda kaldi. Yeni bir tesis tasarliyorsaniz, daha ilk konsept asamasinda tehlike sinifini Annex A'dan dogru cikartip su kaynagi hacmi + sureklilik sinifini bu temel uzerine kurmak, sonradan tank degistirmekten katbekat ucuzdur.
Yaygin hatalar — kisa kontrol listesi
- HHS depo icin 30-60 dk tank. 90 dk sart, istisnasiz.
- "Iki pompa = duplicate" yanilgisi. Ayni tankla iki pompa = superior single, duplicate degil.
- Tank effective capacity'sini brut hacim olarak yazmak. Vortex inhibitor altindaki olu hacim sayilmaz.
- Reduced capacity tank dolum debisini hesaplamamak. Madde 9.3.4 dolum + tank kapasitesi birlikte tam hacmi karsilamali.
- Pressure tank'i HHP'de tek kaynak yapmak. Madde 9.6.1 sadece LH ve OH-1 icin izin verir.
- Feed pipe izolasyonunu unutmak. Madde 8.1.3 4 °C alti = uygunsuzluk.
- Combined supply'i hesaplamadan kullanmak. Sprinkler + hidrant ayni tankta ise simultaneous flows toplami sart.
Sik sorulan sorular
HHS depolama icin neden 90 dk tank gerekiyor?
Madde 8.1.1 yuksek tehlikeli depolamada yangin yuku ve buyume hizinin OH'a gore cok daha yuksek oldugunu kabul eder. ESFR/CMSA degil geleneksel sprinkler ile bir HHS yangininda itfaiye mudahalesi tamamlanana kadar minimum 90 dk kesintisiz akis sart. 30 dk tank lojistik depoda dogrudan red sebebi.
Single, superior single ve duplicate water supply farki nedir?
Single (Madde 9.6.1) en temel siniftir: tek kaynak. Superior single (9.6.2) ayni kaynagin yuksek guvenirlikli versiyonu (iki uctan sehir, full-capacity tank + iki pompa). Duplicate (9.6.3) birbirinden tamamen bagimsiz iki kaynak, her biri tek basina sistem talebini karsilamali.
Tank ve besleme borusu kac derecede tutulmali?
Madde 8.1.3 feed pipe ve kontrol vana setinin en az 4 °C'de tutulmasini sart kosar. Pressure tank icin Madde 9.5.2 ayni sicakligi belirtir. Open tank don korumasizsa Madde 9.3.2.1 normal su seviyesini 1,0 m yukseltip ice venting saglanmasini ister.
Antifriz cozelti EN 12845'te kullanilabilir mi?
Sinirli olarak. Madde 8.1.3 don korumayi feed pipe + control valve set ile sinirli tutar. Sprinkler kollarinda lokal don riski varsa dry pipe veya alternate sistem tercih edilir. Antifriz yalnizca kucuk bolgesel kollarda, propilen glikol bazli ve onayli oranlarda; HHP/HHS'de pratikte kullanilmaz.
Sehir suyu (town main) tek basina geçerli su kaynagi midir?
Madde 9.2 ve 9.6.1 evet der; ancak basinc, debi ve sure dokumante edilmek zorundadir. OH-3 ve uzeri tehlike siniflarinda Turkiye'nin cogu bolgesinde sehir hattinin debisi yetersizdir; pratikte storage tank + pompa zorunlu olur. Manuel mudahale (hidrant, hortum) ek debisi de hesaba katilmali.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabi
EN 12845 LH/OH/HHP/HHS yogunluk-alan kombinasyonlari, Tablo 9-10 hazir tank hacimleri ve Vmin = Qmax x t fully calculated tank boyutlandirma icin SprinkCalc iOS uygulamasini App Store'dan indirebilirsiniz.
SprinkCalc'i App Store'dan indir