Acik kiris vs kapali tavan, Sekil 9-10 deflektor-kiris geometrisi, ucuncu bay kurali, cati makasi flans senaryolari ve sahanin "alcipan tavan altinda tek sira" tuzagi.
Bir Kocaeli yedek parca deposunun isveren onayindan once yapilan son fizik kontrolde sprinkler kafalarinin yarisi capraz kafes makaslarin tam altinda kalmis halde bulduk. Yuklenici "OH-2 icin 12 m²'ye bir kafa attim, kontrol edildi" dedi. Standartin gozu farkli yerde: EN 12845 Madde 12.4 sprinklerin tavan veya catiya, oradaki kiris-makas-asma tavan elementlerine olan iliskisini ayri ayri tanimlar. Yatay yogunluk dogru olsa bile bir kafa kafes flansiyla golgeleniyorsa altinda kuru bir iz birakir, oradaki yangin gec acilan komsu kafanin etki alanina kacar. Bu yazi Madde 12.4.6 (kiris altinda deflektor), 12.4.7 (dar baylar) ve 12.4.8 (cati makaslari) uclusunu sahanin diliyle anlatiyor; bonus olarak alcipan asma tavan altinda en yaygin yapilan ust hacim hatasini Madde 12.4.13/14 kapsamiyla baglayacagiz.
Acik kiris vs kapali tavan: temel farkin baslangici
EN 12845 sprinklerin cati altina yerlesimini iki ana sahnede ele alir. Birincisi acik catili durumlardir: cati uzerine dosenmis trapez sac altina dogrudan asilan capraz kafes, oradan sarkitilmis sprinkler hatti. Ikincisi ise altina alcipan veya benzeri kapali bir tavan cekilmis durumlardir. Standart Madde 12.4.1 duvar mesafesini bu farka gore ayri tutar: standart aralik icin 2,0 m, sasirtmali (staggered) icin 2,3 m, ama "tavan veya cati acik kiristir veya kafes alttan gorunurdur" durumunda mesafe 1,5 m'ye duser. Bu kucuk satir, projeye onemli bir maliyet farki bindirir; acik kafes zonunda raf ve sprinkler boru hatti birbirine girer, duvar mesafesi siktir, kafa sayisi yaklasik %15-25 artar.
Madde 12.4.2 deflektor kotunu da bu cerceveye baglar. Yanici tavanlarda sprinkler altinda kalan boslugu en cok 0,3 m, Euroclass A1/A2 yanmaz cati altinda en cok 0,45 m kabul eder. Tercih edilen aralik 0,075-0,15 m'dir; flush veya gomulu kafa kullanilmadigi surece bu pencereden cikilmamasi istenir. Yani standart "yapabildigin kadar tavana yakin tut, mecbur kalirsan biraz indir, ama indirmek zorunda kaldiginda alani olabildigince kucuk tut" der. Saha cevirisi: bir asansor kuyusu yaninda bir tek noktada deflektor 0,3 m'ye duserse mesele degil; tum salonu 0,3 m'de calistirmak ihlaldir.
Madde 12.4.6: Kiris altinda deflektor geometrisi (Sekil 9-10)
Kiris konusu standardin en grafik bagimli maddesidir. Sekil 9'da deflektor (D) ile kirisin yatay mesafesi (a) ve kirisin altindan deflektore olan dusey mesafe (b) tanimlanir. b pozitifse deflektor kirisin altinda, negatifse ustundedir. Sekil 10 her sprinkler tipi (sprey pendant, klasik upright, sprey upright, flat sprey, klasik pendant) icin a-b cifti olarak izin verilen alani egri halinde gosterir. Anahtar mantik: kirise yaklastikca (a kuculdukce) deflektor kirisin altinda kalmak zorundadir; uzaklastikca deflektor kiris seviyesinin uzerinde kalabilir. Bu, sprinkler suyunun yatay sprey konisinin kiris arkasini "perdeleyebilmesi" icin gerekli minimum acidir.
Madde 12.4.6 uc cozum sunar: (a) Sekil 9-10 koordinatlarina uy; (b) Madde 12.4.7'deki dar bay yerlesim kurallarini uygula; (c) sprinkleri kirisin iki yaninda kiris bir duvarmis gibi yerlestir. Ek olarak, genisligi 0,2 m'yi gecmeyen kuluslar veya kirislerin tam ustune sprinkler atilacaksa deflektor kirisin uzerinden en az 0,15 m yukarida olmali. Bu, dar bir profilin uzerinden suyu rahatlikla iki yana atan klasik dagitim mantigidir. Eger uc seceneklerden hicbiri uygulanamiyorsa standart cati altinin alcipan veya benzeri ile kapatilarak duz tavan haline getirilmesini ve sprinklerin bu yeni tavanin altina cekilmesini onerir.
Sahada en cok yapilan hata: sprinkler 0,3 m derin bir IPE 300 kirisin yaninda 0,4 m yatay mesafede konumlanir, deflektor cati hizasindadir (b negatif). Bu kombinasyon Sekil 10'da klasik pendant icin yasakli alana duser; suyun kiris arkasina ulasmasi engellenir. Cozum genelde sprinkleri kirisin uzerinden 1,2 m oteye almak veya o yere downward sarkitmali ekstra bir kafa eklemektir.
Madde 12.4.7: Dar baylar ve ucuncu bay kurali
Cati altinda kirisler 1,5 m'den daha siklarsa ve kiris derinligi yanmaz (A1/A2) yapida 450 mm'yi, yanici yapida 300 mm'yi geciyorsa, klasik nokta sprinkler yerlesimi yetmez. Madde 12.4.7 bu durum icin "her ucuncu bayin ortasinda bir sira sprinkler, aradaki iki korumasiz bayi ayiran kirisin merkez hattinda bir sira daha sprinkler" der. Iki kafa hatti ile uc bay korunur; ortadaki bay icindeki sprinkler kendi bayini surup, komsu iki bayi cevreden korur. Bay boyunca (S) sprinkler aragi tehlike sinifindan gelen tablolar (LH, OH, HH) ile sinirlanir; duvar yonleri ise kirise paralel duvardan en cok 1 m, kirise dik duvardan en cok 1,5 m olabilir. Bay icine konan sprinkler deflektorleri tavan altinda yine 0,075-0,15 m araliginda durmali. Kiris derinligi 0,7 m'yi geciyorsa standart "konu yetkili otoriteye sevk edilir" diyerek isi imza altina alir.
| Yapisal durum | EN 12845 cozumu | Tipik hata |
|---|---|---|
| Kiris araligi ≤ 1,5 m, derinlik > 450 mm (A1/A2) | Madde 12.4.7 ucuncu bay yerlesimi (2 sira / 3 bay) | Her bayin altina sprinkler atip yatay yogunlugu sahte saglamak |
| Kiris derinligi > 0,7 m | Yetkili otorite onayi (Madde 12.4.7 sonu) | Standart drawing'le gecistirme |
| Cati makasi flansi ≤ 0,2 m | Madde 12.4.8(a): direkt ust/alt hizada sprinkler | Makasi obstruksiyon sayip uzaklasarak golge yaratma |
| Cati makasi flansi 0,1-0,2 m arasi | Madde 12.4.8(b): minimum 0,3 m yatay mesafe | Sprinkler tam flansin altinda, su koni golgelenir |
| Cati makasi flansi > 0,1 m | Madde 12.4.8(c): minimum 0,6 m yatay mesafe | Yapilan calismada 0,3 m yeterli sayilir, koni kesilir |
| Cati egimi > 30° | Madde 12.4.3: tepeden 0,75 m radyal sira | Tepe sira atlama, dumanin pilotunu acmama |
| Asma tavan + ust hacim yanici | Madde 12.4.13/14: cift sprinkler hatti | Sadece alttan tek sira, ust hacim korumasiz |
Madde 12.4.8: Cati makaslari ve flans genisligi
Cati makasi (truss) tipik celik bir kafes elemandir; uc senaryoda incelenir. Ilk senaryo: makasin flansi 0,2 m'den dar ise sprinkler dogrudan makasin ustunde veya altinda olabilir. Ince flansin sprey konisini ciddi golgelemedigi varsayilir. Ikinci senaryo: flans 0,1 m'yi gecmiyorsa sprinkler makas elemanlarindan en az 0,3 m yana cekilmeli. Ucuncu senaryo: flans 0,1 m'den genis ise minimum yana cekilme 0,6 m'ye cikar. Bu mantigin arkasinda klasik 3-faktor (3× kuralina benzer) obstruksiyon mantigi yatar; obstruksiyonun karakteristik boyutu (genislik) ne kadar buyukse, sprinklerin spreyini bu engelin altina/yanina ulastirabilmesi icin yatay mesafenin de o kadar buyumesi gerekir. NFPA 13 ayni fikri "1× kuralina yakin three-times-the-obstruction-width" formuluyle daha agresif sayisal olarak anlatir; EN 12845 ise 0,3 m / 0,6 m gibi sabit esiklerle kestirme verir. Iki standart pratik geometride benzer sonuca cikar: sprinkleri obstruksiyondan ayirmak icin yatay mesafeyi engel boyu kadar buyut.
Cati egimi > 30° ve profil tavanlar
Madde 12.4.3 deflektor egimi tavan egimine paralel monte edilmeyi ve 30 dereceden dik catilarda tepe hattina 0,75 m radyal mesafe icinde mutlaka bir sira sprinkler konmasini emreder. Endustriyel binalarda yaygin trapez sac cati 5°-10° aralikta kalir, kural sorun olmaz; ancak konferans salonu, hangar veya tarihi ahsap cati 30°'yi rahat asar. Tepedeki sira atlanirsa duman ve isi en sicak noktada toplanir; tepe sprinkleri olmayinca yan sprinklerin acilma esigi gec kalir, alev acik kazani gibi uzunlamasina yayilir.
Profil tavanlar (ribbed/cellular) flow karakteristigini sasirtici sekilde degistirir. Iki yonlu yivli (cellular) tavan, sprinkler suyunu yivlerin uzanim yonune kanalize eder; dik yondeki yayilim tipik duz tavandakine gore %20-30 azalabilir. Standart bu durumu 12.4.6 ve 12.4.7 kombinasyonu ile yakalar: yivler eger 1,5 m'den siksa ve derinlik esiklerini geciyorsa, dar bay kurali devreye girer. Sahada karsilastigim ozel bir durum, yivlerin sadece bir yonde 0,3 m derinlige sahip oldugu kompozit panel cati idi; tedarikci broşürde "duz tavan kabul edilebilir" yazsa da olcu Madde 12.4.7'in alt esigine giriyordu — proje bay yonunde sira atladi.
Saha hatasi: Alcipan asma tavan + ust bos hacim
Ofis ve perakende projelerde en yaygin geometrik tuzak alcipan asma tavanin altina pendant sprinkler atilip ust hacmin "burasi tavan ustu, sprinkler gerekmez" varsayimiyla bos birakilmasidir. EN 12845 Madde 12.4.13 acikca der ki: asma tavan malzemesi sprinkler korumasini bozmadigi ispat edilmedikce sprinkler altina dosenemez. Bunun anlami, alcipanin yangin testinden gectigine dair tedarikci raporu olmasi gerektigidir. Ek olarak Madde 12.4.14 acik hucreli (open cell) asma tavan icin bile %70 acik alan, 25 mm minimum acik delik sarti gibi kistaslar koyar. Asma tavan altinda LH/OH calismasi icin en cok 3 m sprinkler aragi, en az 0,8 m deflektor ile gercek tavan arasi mesafe ister.
Esas tehlike asma tavan ile cati arasi hacimde yanici yuzeylerin (mineral yun degil, kompozit izolasyon paneli; PVC kanal kabini; kablo galerisi) bulunmasidir. Bu durumda Madde 12.5'teki ara seviye sprinkler felsefesinin tavan altina genellenmis hali devreye girer: tavan ustu de korunmali, yani cift sprinkler hatti gerekir. Iki seviye sprinkler arasinda dusey mesafe ve hidrolik talep ayri hesaplanir; tavan ustu hat genellikle daha kucuk capli ana boruyla ust kollara baglanir, ama tasarim yogunlugu (mm/dk) ana mekan ile aynidir. Renovasyon projelerinde bu hat unutulursa, yangin tavan ustunden basliyorsa alcipan delinip dusene kadar alttaki sprinkler kapali kalir; o zamana kadar cati ustu yanmistir.
NFPA 13 obstruksiyon kurallari ile karsilastirma
NFPA 13 obstruksiyon yaklasimini "three times rule" ve "beam rule" tablolari ile sayisal anlatir: standart spray pendant icin obstruksiyon genisligi w ise sprinkler obstruksiyondan en az 3w yatay mesafeye cekilmelidir; ya da deflektor obstruksiyondan asagida belli bir esige inmelidir. EN 12845 ayni fikri Sekil 10 egrileri ile gosterir; sayisal sonuclar ortusur ama yontem farkidir. NFPA 13 ek olarak "obstructions to discharge below sprinklers" basligi altinda tavan altinda asilmis kanal, kiris, raf ust seviyesi gibi her engeli ayri tablolasturir; EN 12845 bunu Madde 12.4.10 (platform, kanal, galeri) altinda sadelestirerek "0,8 m'den genis ve duvardan 0,15 m'den yakin" gibi esiklerle ele alir. Pratik sonuc: NFPA daha ince granulerlik, EN 12845 daha keskin esik. Iki standart arasinda calisan yuklenicinin elinde her ikisinin tablolari olmali; cunku ayni mahalde NFPA hesabi gecerken EN 12845 fazladan ek sprinkler isteyebilir.
BYKHY ile bagi
Binalarin Yangindan Korunmasi Hakkinda Yonetmelik (BYKHY) Madde 96 sprinkler tasariminin TS EN 12845 veya esdeger uluslararasi standarda gore yapilmasini ister. BYKHY metni kiris-tavan geometrisini ayrintili tariflemez; bu detaylari dogrudan EN 12845'e devreder. Yangin onay surecinde itfaiye ve belediye yetkilisinin elinde standart aciklamasi olmadigindan, yapisal eleman tutarsizligi en cok yapildiktan sonra "kafa neden burada" sorusuyla geri donusur. Tasarim asamasinda her sprinkler kafasinin yaninda Sekil 9-10 referansiyla kiris geometrisini gosteren ozet bir tablo (proje paftasinda bir kose) onay sureclerini onemli olcude rahatlatir. Yetkili otorite (BYKHY'nin Madde 12.4.7 referansli "konu otoriteye sevk edilir" cumlesinde, otorite Turkiye'de itfaiyedir) tek sayfada ne istedigini gormek ister.
SSS
Kiris altinda deflektor ne kadar asagi olmali?
Madde 12.4.6 ve Sekil 9-10 deflektor (D) ile kiris altinin (b) iliskisini sprinklerin kirisa olan yatay mesafesi (a) ile birlikte tanimlar. Kirise yaklastikca deflektor kirisin altina inmek zorundadir, uzaklastikca ust seviyede kalabilir. Genisligi 0,2 m'yi gecmeyen kiris veya kuluslarin tam ustune sprinkler konacaksa deflektorun kiris ust yuzeyinden en az 0,15 m yukarida olmasi gerekir. Uc seceneklerden (a/b iliskisi, dar bay 12.4.7 kurali, kirisi duvar gibi koruma) hicbiri uygun degilse cati altina alcipan cekip duz tavan olusturmak onerilir.
Tavan egimi 30 dereceyi gecerse ne yapmaliyim?
Madde 12.4.3 sprinkler deflektorunun cati egimine paralel monte edilmesini ve 30 derece ustu egimde tepeden 0,75 m radyal icinde bir sira sprinkler bulunmasini sart kosar. Tepe sirasi atlanirsa isi dumanin pilot etkisiyle alev cephesi yatay yayilir, yan sprinklerin acilmasi gecikir.
Madde 12.4.7 ucuncu bay kurali tam olarak ne anlama geliyor?
Kiris araligi ≤ 1,5 m ve kiris derinligi A1/A2 yapida > 450 mm, A2 ustu yapida > 300 mm ise her ucuncu bayin ortasina bir sira sprinkler, aradaki iki korumasiz bayi ayiran kiris merkez hattina bir sira daha sprinkler konur. Iki sira ile uc bay korunur. Bay boyunca aralik tehlike sinifindan, duvar yonu icin paralel duvar 1 m / dik duvar 1,5 m sinirindan gelir. Kiris derinligi 0,7 m'yi gecerse otoriteye sevk edilir.
Cati makasi flans genisligi neden onemli?
Madde 12.4.8 makasi flans genisligine gore uc senaryoda inceler: ≤ 0,2 m ise direkt ust/alt; ≤ 0,1 m ise minimum 0,3 m yatay; > 0,1 m ise minimum 0,6 m yatay mesafe. Genis flansli kafes makas, sprinkler sprey konisini kiris gibi golgeler ve altinda kuru iz birakir.
Alcipan tavan altina sprinkler koydum, tavan-cati arasi bos kaldi. Tek sprinkler hatti yeterli mi?
Hayir. Madde 12.4.13 asma tavan malzemesinin sprinkler korumasini bozmadigi ispatlanmadikca uygulamayi yasaklar. Tavan ustu hacimde yanici yuzey (kompozit izolasyon, PVC kanal, kablo galerisi) varsa cift sprinkler hatti gerekir; tavan altina ek olarak ust hacim icin bagimsiz bir hat dosenir, hidrolik talep ayri hesaplanir.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabi
EN 12845 LH/OH/HHP/HHS yogunluk-alan kombinasyonlari, K-faktor secimi, kiris altinda obstruksiyon kontrolu ve hidrolik hesap icin SprinkCalc iOS uygulamasini App Store'dan indirebilirsiniz.
SprinkCalc'i App Store'dan indir