LH ve OH1 ile sinirli, hava-su orani 1/3-2/3, 12 bar tavan, PED bakimi agir — modern projelerde neden hala pompali kapali depo tercih ediyoruz.
Bir kucuk imalathane projesinde isveren "pompa istemiyorum, depo da istemiyorum, kompakt bir cozum bul" demisti. Aklimiza ilk gelen, 1980'lerde Avrupa'da yaygin olan basinc tanki oldu. EN 12845 bu cozumu hala tanir ama oyle dar bir kapsamda tanir ki, bugunku bina envanterinin %95'inden fazlasi icin uygulanamaz. Bu yazida Madde 9.5'i acip neden basinc tankinin "var ama yok" durumunda oldugunu gosterelim.
EN 12845 referansi: Madde 9.5
Standardin Madde 9 boyunca su kaynagi alternatiflerini sirayla anlatir: sehir hatti, yukseklik tanki (gravity), kapali su deposu + pompa, tukenmez kaynak (gol/dere) + pompa ve son olarak Madde 9.5'te basinc tanki. Ek olarak Madde 9.6.1, basinc tankini "tek su kaynagi" listesine sadece LH ve OH1 sinirlamasiyla koyar. Yani OH2, OH3, OH4, HHP ve HHS sinifi binalarda basinc tanki tek basina yeterli kabul edilmez.
Calisma prensibi: hava yastigi enerjiyi tasir
Basinc tanki, bir basinc kabinin icine kismen su, kismen sikistirilmis hava doldurarak calisir. Sprinkler valfi acildiginda hava itme kuvveti suyu sebekeye fisiyla gonderir. Pompa yok, jeneratör yok, dizel yakit yok. Sadece bir kabin, bir basinc anahtari ve bir kompresor.
Mantik basit ama dogal bir sinir var: hava miktari azaldikca basinc da duser. Yani sprinkler tukeninceye kadar kararli bir akis verebilmesi icin tank yeterince buyuk ve ilk basinc yeterince yuksek olmali.
Hacim ve hava basinci kurali (Madde 9.5.4)
Standart, hava bolmesinin tank toplam hacminin en az 1/3'u olmasini ister. Bu su tarafinin en fazla 2/3 olabilecegi anlamina gelir. Ote yandan tank ici basinc 12 bari asamaz.
| Parametre | EN 12845 sinir |
|---|---|
| Hava hacmi (Va) | ≥ Vt / 3 |
| Maks. su hacmi | ≤ 2 Vt / 3 |
| Maks. tank basinci | 12 bar |
| Min. desarj borusu kotu | tank tabanindan +0,05 m |
| Min. ortam sicakligi | 4 °C |
| Doldurma suresi | ≤ 8 saat |
| Doldurma debisi | ≥ 6 m³/saat |
Madde 9.5.3 minimum su hacmi
| Sinif | Tek kaynak (single) | Cift kaynak (duplicate) |
|---|---|---|
| LH | 15 m³ | 15 m³ |
| OH1 | 23 m³ | 15 m³ |
| OH2-4 | izinli degil | 15 m³ |
Tank basinci formulu (Madde 9.5.4.2)
Standart, tankta tutulmasi gereken hava basincini su esitlikle verir:
P = (P1 + P2 + 0,1 h) · (Vt / Va) − P1
- P — tankta okunmasi gereken gosterge basinci, bar
- P1 — atmosfer basinci, bar (1 alinir)
- P2 — tank tukendigi anda en yuksek sprinklerda olmasi gereken minimum basinc, bar
- h — en yuksek (veya hidrolik en uzak) sprinklerin tank tabanina gore yuksekligi, m (sprinkler tank altinda ise negatif)
- Vt — tankin toplam hacmi, m³
- Va — havanin hacmi, m³
Pre-calculated sistemlerde P2 degeri Tablo 6'dan, design point ile basinc tanki arasi sürtünme kayiplari da eklenmek suretiyle alinir.
Sayisal ornek — OH1 binasi
OH1 bir uretim binasi. En yuksek sprinkler, tank tabaninin 9 m ustunde. Tank toplam hacmi Vt = 35 m³, hava hacmi Va = Vt/3 = 11,67 m³. P2 Tablo 6'dan + sürtünme = 1,4 bar.
P = (1 + 1,4 + 0,1 · 9) · (35 / 11,67) − 1
P = (3,3) · (3,0) − 1
P = 9,9 − 1 = 8,9 bar
Yani tankta 8,9 bar tutmamiz gerekiyor. 12 bar limitine yaklastik bile. Eger bina kotu 12 m olsa P=10,4 bar, 15 m olsa 11,3 bar — pratik olarak yuksek katli binalar bu sistemle korunamaz. Bu, basinc tankini neden alcak ve kompakt binalara hapseden teknik nedenlerden biri.
Yerlesim ve kabin kosullari (Madde 9.5.2)
- Sprinklerla korunan bir bina icinde, en az 30 dakika yangin dayanimli bolme icinde,
- veya yalnizca yangin koruma ekipmanina ayrilmis Euroclass A1/A2 ayri yapida,
- veya korunmayan bir binada 60 dakika yangin dayanimli bolmede ve yanici malzeme bulunmamak kosuluyla.
- Tank ve kabin ortami min. 4 °C tutulmali (donma korumasi).
- Tank ic ve dis korozyondan korunmus, hem dis hem ic muayeneye erisilebilir olmali.
Kontrol ve guvenlik ekipmani (Madde 9.5.6)
- Manometre — dogru gosterge basinci uzerinde isaretli.
- Emniyet ventili — tank tasarim basincini asmayi engelleyecek sekilde.
- Cam seviye gostergesi — iki ucunda stop valfi (normalde kapali) ve drenaj ventili. Mekanik korumali, dogru su seviyesi camda isaretli.
- Otomatik uyari sistemi — hava basincinin veya su seviyesinin bozulmasini gormek icin gorsel + sesli alarm. Alarm install kontrol valfine veya 7/24 personelli bir mahalle gider.
PED 2014/68/EU bakim yukumlulugu
EN 12845 sadece tasarim minimumlarini verir. Tankin kendisi Avrupa'da 2014/68/EU Pressure Equipment Directive kapsamindadir; Turkiye'de bu Direktif "Basincli Ekipmanlar Yonetmeligi" (BEY, 2014/68/AB) olarak yayinlandi. Pratik olarak:
- Tank CE isaretli, uretici uygunluk beyanli olmali; orijinal hesap raporu ve hidrostatik test sertifikasi dosyada bulunmali.
- Periyodik muayene (genellikle 4 yil ic, 10 yil hidrostatik) yetkili muayene kurulusu tarafindan yapilir — sonuc tutanaklari saklanir.
- Korozyon paylar takip edilir; ic kaplama (epoksi vb.) bozulursa kumlama + yeniden kaplama gerekir.
- Emniyet ventili her yil test edilir, manometre kalibrasyonu gunluk gozlemle dogrulanir.
Bir pompali kapali depo ile karsilastirildiginda PED yukumluluklerinin operasyonel maliyeti onemli olcude yuksek; bu da basinc tankini salt CAPEX cozumu degil, OPEX agirligi olan bir sistem yapar.
Yaygin hatalar ve dikkat noktalari
- OH2 binada basinc tanki tek kaynak gosterilmesi. En sik karsilastigimiz hata. 9.6.1 acik: tek kaynak izni LH ve OH1 ile sinirli.
- Hava bolmesinin %25'e dusurulmesi. "Daha cok su koyalim" diye hava sikistirma; minimum 1/3 ihlal edilir, sprinkler tukeninceye kadar basinc kalmaz.
- P2'ye sürtünme eklemeyi unutmak. Pre-calculated sistemde Tablo 6 degeri tek basina yetmez; design point ile tank arasindaki tum kayiplar eklenmeli.
- Doldurma debisinin 6 m³/saat altinda kalmasi. Tank bir kez bosaldiginda 8 saatte tekrar dolmasi sart; sehir besleme yetmiyorsa booster pompa konur.
- Cam seviye gostergesinin korunmamasi. Mekanik darbeyle kirilan cam, basincli su jetine donusur.
- 4 °C donma kosulunun unutulmasi. Disaridaki bir konteyner-tank Anadolu kisinda donar; isitma + termostat zorunlu.
NFPA ile karsilastirma
NFPA 13 (2025) ve NFPA 22'de "pressure tank" kavrami hala yer alir; ancak NFPA tarafinda da tank, modern projelerde "limited supply" cozumu olarak kabul edilir. NFPA 13 Bolum 16'da pressure tank icin minimum 75% su, 25% hava (yani su 3/4) izni vardir; EN 12845'in 2/3 - 1/3 oranindan farkli. Iki standardi karsilastirirken bu su-hava orani farki sik atlanir; ayni tank donanimi her iki standartta ayni olcekte hesaplanmaz.
Turkiye baglami ve BYKHY
BYKHY (Binalarin Yangindan Korunmasi Hakkinda Yonetmelik) sprinkler su kaynagi olarak "yeterli kapasitede su deposu ve pompa" der; basinc tankini ozel olarak yasaklamaz ama TS EN 12845 uyumunu zorunlu kilar. Pratikte yangin grubu kontrol projelerinde basinc tankli cozum 2010'dan beri neredeyse hic onaya cikmamaktadir. Sebepleri:
- BYKHY ile tipik konut/toplanma/sanayi binalari icin OH2-OH4 ya da HHS yogunluklari yaygin — basinc tanki bu siniflarda zaten yetersiz.
- Yuksek bina envanteri (12 m+ kot) buyuk, 12 bar limit darbogaz olusturur.
- PED periyodik muayene yukumlulugu mal sahibini caydirir; ayni mekan icin pompali kapali depo daha esnek ve daha ucuz.
- Sigorta degerlendirmelerinde (FM, tariff) basinc tanki "non-preferred" listesinde.
Nerede hala mantikli olabilir
Niche kullanim alanlari hala var:
- Kucuk LH binalar (orn. 500-1500 m² ofis/arsiv) icin dizel pompa istenmedigi durumda — sehir besleme yardim cift kaynak kombinasyonunda.
- Cok uzak/elektriksiz lokasyonlarda — ama bu durumda dizel pompa zaten standart cozum.
- Mevcut bina retrofit projelerinde — pompa odasi yeri olmadiginda kompakt bir geciste cozum.
Bunlarin disinda 2026 sahasinin pratik gercegi: yeni projede basinc tanki secersek mal sahibine PED bakim yukunu, sigorta surprizini ve buyume potansiyeli dustugunde sistem genisletilemezligini acikca anlatmamiz gerekir.
SSS
EN 12845 basinc tanki hangi tehlike siniflarinda kullanilabilir?
Madde 9.6.1(c) basinc tankini yalnizca LH ve OH1 icin tek su kaynagi olarak kabul eder. OH2, OH3, OH4, HHP ve HHS icin tek kaynak olarak kullanilamaz; ancak duplicate/cift kaynak kombinasyonunda (orn. ikinci kaynak: pompali depo) destek olarak yer alabilir.
Hava-su orani neden 1/3 - 2/3?
Madde 9.5.4.1 hava bolmesinin tank toplam hacminin en az 1/3'u olmasini ister. Tankta hava sikistikca su itilir; hava yetersizse sprinkler tukeninceye kadar gerekli minimum desarj basinci korunamaz. Pratikte tasarim her zaman 1/3 hava, 2/3 su ile yapilir.
Minimum su hacmi nedir?
Tek kaynak icin LH'da 15 m³, OH1'de 23 m³. Cift kaynak (duplicate) durumunda LH ve tum OH gruplari icin 15 m³ yeterli (Madde 9.5.3).
Basinc tankinin Turkiye'deki yasal cercevesi nedir?
PED 2014/68/EU (Basincli Ekipmanlar Yonetmeligi) kapsaminda CE isaretli olmali, periyodik muayeneye tabi tutulmali ve uretici dokumantasyonu (uygunluk beyani, hidrostatik test sertifikasi) saha dosyasinda saklanmalidir. BYKHY uyari olarak basinc tankini yasaklamaz ama TS EN 12845 uyumu sart.
Neden modern projelerde basinc tanki tercih edilmiyor?
Hacim verimi dusuk (sadece 2/3'u su), 12 bar tavan yuksek katli binalari desteklemiyor, PED bakim yukumlulukleri agir, sigorta tarafindan onerilmemekte ve pompali kapali depoya gore toplam yasam dongusu maliyeti avantajli degil. Bu nedenle EN 12845 projelerinde standart cozum pompali kapali depodur.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabi
EN 12845 LH/OH/HHP/HHS yogunluk-alan kombinasyonlari, K-faktor secimi ve hidrolik hesap icin SprinkCalc iOS uygulamasini App Store'dan indirebilirsiniz.
SprinkCalc'i App Store'dan indir