Madde 20.2.2 haftalik rutininin sahada nasil dogru yapildigi: 20 dakikalik egzersiz, basinc-yag-sicaklik takibi, log defteri ve "5 dakika fis" hatasinin neden EN 12845 uygunsuzlugu oldugu.
Bir lojistik deposunda devreye alma sonrasi haftalik bakim raporlarini incelerken gozumuze takilan ilk sey su oldu: log defterindeki her satirda dizel pompa "calistirildi, OK" diye yaziyordu ama calisma suresi yoktu. Operator bey ile konusunca ortaya cikti — pompa, basinc anahtari fişine kucuk bir tornavida sokulup 5 dakika dondurup kapatiliyor, sonra defter imzalaniyordu. Yillarca boyle yapilmis. Aksiyon almakta gec kalsak, ilk gercek alarmda dizel ya hic baslamayacak ya da blok soguk-yagsiz oldugu icin 10 dakika icinde pistonu vuracakti.
EN 12845'in Madde 20.2.2 rutini, sprinkler tesisatinin "yasayan" tarafidir. Tasarim ne kadar dogru, montaj ne kadar temiz olursa olsun — dizel motoru her hafta egzersiz etmezseniz, pompa odasi su ne yazik ki maket olarak kalir. Bu yazi, haftalik dizel testinin dogru yontemini, hangi parametrenin neden olculdugunu ve sahada en cok yapilan hatalari ele alir.
Standart ne diyor: Madde 20.2.2.4 ve 20.2.2.5
EN 12845, kullanicinin haftalik rutinini iki ayri test halinde tanimlar. Once basinc dusumuyle otomatik baslama, hemen ardindan 20 dakikalik egzersiz ve manuel restart.
Madde 20.2.2.4 — Otomatik pompa basla testi:
- (a) Dizel motorlardaki yakit ve motor yag seviyesi kontrol edilecek.
- (b) Baslatma cihazindaki su basinci dusurulerek otomatik baslama kosulu simule edilecek.
- (c) Pompa baslayinca, baslatma basinci kontrol edilip kayit altina alinacak.
- (d) Dizel pompalarda yag basinci kontrol edilecek; ayrica acik devre sogutma sistemlerinden gecen sogutma suyunun debisi gozlemlenecek.
Madde 20.2.2.5 — Dizel motor restart testi:
- (a) Motor 20 dakika ya da tedarikcinin onerdigi sure boyunca calisacak. Sonra durdurulup hemen manuel start dugmesiyle tekrar calistirilacak.
- (b) Kapali devre sogutma sistemlerinin birincil cevriminde su seviyesi kontrol edilecek.
Test boyunca yag basinci, motor sicaklarmu ve sogutma akisi surekli izlenmek; yag hortumlari, yakit, sogutucu ve egzoz sizintilari icin gozle muayene yapilmak zorundadir. Bu detay standartta acikca yazar — yani test sirasinda operator basinda durmali, gidip cay icmemelidir.
Neden 20 dakika? Yag-blok rejimi meselesi
Dizel motorda yagin viskozitesi soguk halde yuksek; pompa segmanlari, yataklar ve enjektor pompasi ilk dakikalarda kismen kuru calisir. Soguk motorda 5 dakika koşturmak — pratikte — yag pompasini ancak silindir kapagina kadar bastirir; krank yataklarinin yag filmi tam oluşmadan motor durur. Yiziginca egzersizin amaci sudur:
- Yag film olusumu: En az 15-20 dakika sonunda tum yataklarda hidrodinamik film tam oturur.
- Sogutucu sirkulasyonu: Termostat 75-85 °C'de acilir; daha once sogutucu motor disina cikmaz, blok hep ayni alanda kizar.
- Akumulator dolumu: Sarj alternatoru ilk 10 dakika genellikle ust ucta calisir; akumulatorun bosalan amperlerini geri vermesi 20 dakika alir.
- Yakit sisteminden hava tahliyesi: Yakit hattindaki kucuk hava cebleri ancak motor rejimde calisirken kendi kendine atilir.
- Egzoz nem tahliyesi: Soguk start sirasinda yanma urunlerindeki su buhari egzoz hattinda yogunlasir; 20 dakika rejim sicakligi bu nemi kurutur. Aksi halde susturucu icten dolar.
Standart "20 dakika veya tedarikci onerisi" der. Sahada Caterpillar, Clarke, Iveco gibi tedarikciler genellikle 30 dakika oner; cunku kendi motor egrilerinde tam rejim sicaklik 25-28 dakikada oturur. Bu yuzden "min 30 dakika" pratigi standartla celismez, daha temkinli bir yorumdur. Az olmamak kaydiyla daha uzun calistirmak EN 12845'e aykiri degil, tam tersine 20.2.2.5(a) maddesinin "supplier's recommended time" hukmune saygidir.
Test bag lantisi (test line) ve haftalik testte debi
Burada sik karistirilan bir nokta var: haftalik test debisiz yapilir. Madde 20.2.2.4'te pompa, kuru-test valfinden basinc dusurulerek baslatilir; debi cikisi yoktur, pompa minimum akisla calisir (kapali kafa veya tedarikcinin pompa karakteristigine gore minimum kontinu debi). Tam yuk debi testi yillik rutinde, Madde 20.3.4.2.1 altinda, "test line connection coupled to the pump delivery branch downstream of the pump outlet non-return valve" tarifindeki test hattindan yapilir.
Yine de pompa odasinda haftalik test sirasinda test hatti hazir olmali. Tedarikci pompayi minimum debiyle 20 dakika calistirmaya izin veriyorsa flow loop testtag valfini kismen acmak gerekebilir — su, gozetleme cihazindan tankin geri-doldurma hattina yonlendirilir. Pompalarda continuous minimum flow degeri tedarikci kataloginda mutlaka olur; bu deger asilmadan kapali kafa calistirmak rotor sicakligini hizla artirir, salmastra basligi yanar.
Test boyunca olculen ve kayda gecirilen parametreler
| Parametre | Tipik aralik | Kaynak / aciklama |
|---|---|---|
| Otomatik baslama basinci | Sistem caliştirma basincinin 0,5-1,0 bar altinda | Madde 20.2.2.4(c) — kayit zorunlu |
| Pompa cikis basinci (kapali) | Pompa egrisindeki "shut-off head" degeri (genelde 1,2-1,4 x duty point) | Tedarikci egrisi |
| Yag basinci (motor rejim) | 2,5-5,0 bar (motor tipine gore) | Madde 20.2.2.4(d) |
| Motor sogutucu sicakligi | 75-90 °C (rejim) | Madde 20.2.2.5 — termostat acilmali |
| Yakit deposu seviyesi | ≥ %50 (Madde 10.9.7 referansiyla 6 saatlik calisma yetecek hacim) | Madde 20.2.2.4(a) |
| Akumulator voltaji (yuksuz) | ≥ 12,4 V (12 V) / ≥ 24,8 V (24 V) | Aylik elektrolit kontrolu Madde 20.2.3 |
| Sogutucu su akisi (acik devre) | Tedarikci min. degerinin uzerinde, gozle akistan emin | Madde 20.2.2.4(d) |
| Yag/yakit/egzoz sizinti | Yok | Madde 20.2.2.5 — "general inspection for leakage" |
| Manuel start sonrasi calisma | Tek denemede start, stabil rolanti | Madde 20.2.2.5(a) |
Yetkili personel ve log defteri
Madde 20.2.1, kurulumcunun (installer) kullaniciya yazili bir denetim ve kontrol prosedürü birakmasini sart kosar. Bu prosedurde acil manuel pompa baslatma adimi, ariza durumunda yapilacaklar ve haftalik rutinin (20.2.2) detayi yer almak zorundadir. Sahada tipik eksiklikler:
- Yetkilendirilmemis personel: Yangin pompa odasina temizlikciden bekciye herkes giriyor; ayda bir o gun nobetci kim ise testi o yapiyor. Standart "kullaniciya prosedur verilmesini" ister; pratikte bu prosedur sadece egitilmis bir kisi (genelde mekanik teknisyen) icin imzalanmali.
- Log defteri yerine kapinin arkasinda kareli defter: Madde 20.3.1.2 her denetim icin "imzali, tarihli rapor" ister. Yillik denetim raporu icin gecerli; ama haftalik kayit da en az ayni titizlikte tutulmali.
- Sadece "OK" yazmak: Tabloda say diğmiz parametrelerin sayisal degerleri yazilmadiginda, donem icindeki egilim (yag basinci dusuyor mu, akumulator yorgun mu, sogutucu kayip veriyor mu) gorunmez. Anlamli log = sayisal log.
En sik karsilasilan saha hatalari
- 5 dakika fis calistirip kapatmak. Yukarida yazdik. EN 12845 uygunsuzlugu, sigorta deneticisinin not dustugu ilk maddedir.
- Test sirasinda tahliye yonu hatali. Kapali kafa calismaya zorlanan pompada salmastra ve mil yatagi yanar. Tedarikci minimum debi degeri elinizde olmali.
- Manuel restart atlanmasi. 20.2.2.5(a) acikca "stop edip hemen manuel basla" ister. Sahada operator pompayi durdurup gidiyor; manuel start dugmesi yillarca denenmemis oluyor. Gercek alarmda otomatik devre arizalandiysa pompa hic baslamaz.
- Akumulator iki yerine bir tane. Madde 10.9.10.5'e gore dizel motorda iki ayri akumulator seti gerekir. Haftalik testte sadece A setini denemek, B setinin sessizce sulfatlasmasina yol acar. Donusumlu test sart.
- Yakit hattinda valf kapali kalmasi. Bakim sonrasi yakit valfi yari kapali unutulursa pompa 5 dk calisip yakit kesilince durur. Test sonu "yakit valfi tam acik" maddesi cek-listede olmali.
- Sogutucu eksiltmesi raporlanmiyor. Acik devre sogutma kullanan motorlarda haftalik 30 dk test ile yaklasik 100-300 L su tuketilir; bu su ya tahliye hattina ya da geri-doldurma loop'una donmeli. Aksi halde tank seviyesi sessizce iner.
- Test bypass valfinin kapali kalmasi. Test sonrasi kuru-test valfini ya da basinc anahtari hattini kapatmayi unutmak — sistem psikolojik olarak basincta gorunur ama gercek bir alarmda pompa baslamaz cunku basinc devresi kopuktur. "Madde 12 — system to be returned to proper operational condition" (20.3.1.3 paraleli, 20.5.4) zorunlulugu vardir.
NFPA 25 ile karsilastirma
NFPA tarafinda esdegeri NFPA 25 — "Inspection, Testing and Maintenance of Water-Based Fire Protection Systems" Bolum 8'dir. Bazi farklar:
- NFPA 25 (8.3.2.4): Dizel pompa haftalik testi 30 dakika; EN 12845 minimum 20 dakika. EN'in alt siniri daha gevsek, NFPA bastan 30 yazar.
- NFPA 25 yillik tam yuk debi testini 3 noktada (cebri, nominal, %150 nominal) ister; EN 12845 (20.3.4.2.1) "tam yuk kosulu" der ve 3 noktayi acikca dayatmaz, ancak iyi muhendislik pratigi ayni.
- Akumulator donusumlu test NFPA'da da var (8.3.4); EN 12845'te aciklamasi 20.2.3'te aylik elektrolit kontroluyle birleşmistir.
Iki standart da haftalik egzersiz felsefesi acisindan ayni: dizel motor calistirilmadan oturursa, ihtiyac aninda calismaz.
Turkiye baglami: BYKHY ve uygulama gercegi
BYKHY (Binalarin Yangindan Korunmasi Hakkinda Yonetmelik) sprinkler tesisatlari icin EN 12845 ve NFPA 13 referansini esit gecerli sayar; bakim icin de "ilgili standardin gerektirdigi periyodik testler" denir. Pratikte itfaiye denetimlerinde su iki belge istenir:
- Yangin pompa odasi log defteri — son 12 ayin haftalik kayitlari.
- Yillik tam yuk debi testi raporu (yetkili kurulustan).
Sigorta sirketleri (FM Global, AXA, Allianz, Zurich) sprinkler indirimi vermek icin EN 12845 Madde 20.2 + 20.3 tam uyum ister. Indirim yuzdesi (genelde %20-50 arasi) eksik haftalik testte rapor ile birlikte ucup gider. Bunu sahaya anlatmak, mal sahibinin neden 30 dk dizel calistirmasi gerektigini en hizli kavratan argumandir.
Pratik haftalik kontrol listesi
- Pompa odasi kapisi acilir, log defteri masaya konur, kalem hazir.
- Tum manometre okumalari kayit altina alinir (sistem basinci, jokey cikisi, ana pompa kafasi).
- Tank seviyeleri (ana, jokey, dizel yakit) kayda gecer.
- Tum ana stop valflerinin acik konumda oldugu gozle dogrulanir.
- Su motor alarmi en az 30 saniye sesletilir (Madde 20.2.2.3).
- Elektrik pompa (varsa) once test edilir; ardindan dizel sirasi gelir.
- Dizel test bypass valfi acilarak basinc anahtarinda dusum baslatilir; pompa otomatik baslar, baslama basinci yazilir.
- Sat 20 (mumkunse 30) dakika boyunca yag basinci, su sicakligi, sogutucu akisi, akumulator gerilimi izlenir, sizinti var mi diye motor cevresinde dolasilir.
- Motor durdurulur. Hemen ardindan manuel start dugmesine basilir; tek denemede calisip stabil rolantiya gelmesi beklenir.
- Pompa sogur (5-10 dk), test bypass valfi kapatilir, sistem normal calisma konumuna iade edilir.
- Log defterine: tarih, saat, isim, imza, tum sayisal degerler ve gorulen anormallik. Anormallik yoksa "yok" yazilir, "OK" yazilmaz.
SSS
EN 12845 dizel pompa kac dakika calistirilmali?
Madde 20.2.2.5'e gore 20 dakika veya tedarikcinin onerdigi sure. Sahada cogunlukla en az 30 dk uygulanir cunku motor blogu ve yag asil bu sureden sonra rejim sicakligina ulasir.
Pompa test hatti debisi nedir?
Test bypass hatti, pompayi catiya gondermeden tam yuke cikarmak icin kullanilir. Yillik test (Madde 20.3.4.2.1) tam yuk debisinde yapilir; haftalik testte ise pompa kuru-test valfinden basinc dusumu ile otomatik calistirilir, debiyolu yuk uygulanmaz.
5 dakika fis calistirip kapatmak yeterli mi?
Hayir. Soguk dizel motorda 5 dakika sadece calismayi kanitlar; segman parlatmaz, yagi rejim sicakligina cikarmaz, sarj akumulatoru tam doldurmaz. EN 12845 acikca 20 dakika sart kosar; daha kisa test sahada kac kez sayilirsa sayilsin EN 12845 uygunsuzlugudur.
Log defterine ne yazilmali?
Tarih, test edenin imzasi, basinc anahtarinin acilma basinci, pompa cikis basinci, motor sicakligi, yag basinci, akumulator voltaji, yakit seviyesi, calisma suresi ve gorulen anormallik. Madde 20.2.1 kullaniciya "documented inspection and checking procedure" verilmesini zorunlu kilar.
Test sirasinda otomatik basladi ama el ile durdurmak gerekir mi?
Evet. Madde 20.2.2.4'e gore basinc dusumu ile otomatik baslama dogrulanir; ancak 20.2.2.5'te motor 20 dk koşturulduktan sonra durdurulup hemen manuel start dugmesiyle yeniden calistirilmalidir. Bu, hem otomatik hem manuel devrenin saglikli oldugunu kanitlar.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabi
EN 12845 LH/OH/HHP/HHS yogunluk-alan kombinasyonlari, K-faktor secimi, dizel pompa duty point ve hidrolik hesap icin SprinkCalc iOS uygulamasini App Store'dan indirebilirsiniz.
SprinkCalc'i App Store'dan indir