Tesisatin saglikli kalmasi acilan birkac tane kucuk valfe bagli; nereye, ne capta, hangi periyotta ve hangi sirayla acilacagi standartta tek tek yaziyor.
Bir lojistik deposunda yillik bakim icin geldigimizde alarm valfin downstream tarafindaki DN50 drain valfini actik; suyun bir kismi geliyordu, bir kismi gelmiyordu. Sebep basit oldu: drain hatti zemin uzerinde 50 mm kalmis, asagisina sertlesmis kalker ve flake korozyon birikmis. Alti yildir ana drain hic acilmamis. Alarm test valfi DN15 ile haftalik test "tamam" raporu yazilmis ama tesisat hic gercekten gozlenip yikanmamis. Bu yazi, EN 12845'in Madde 15.4-15.6 ve Madde 20'sindeki drain, test ve flushing valflerini saha gozluyle anlatir.
Standart neyi soyluyor: dort ayri valf, dort ayri amac
EN 12845, kontrol valf seti aksesuarlarini Madde 15 altinda toplar ve dort ayri grubu birbirinden ayirir. Bu ayrim onemli, cunku sahada cogu zaman "test valfi" denilince akla sadece alarm test valfi geliyor; oysa standart bunu dort farkli isle ayirmis:
- Madde 15.4 - Drain valves: tesisati bosaltmak icin. Su akmiyor, bakim/onarim icin sistemi botoslatiyorsun.
- Madde 15.5.1 - Alarm and pump start test valves: DN15 sabit. Alarm devresini ve pompa otomatik startini sinamak icin. Tek sprinkler sebebi ile aktivasyonu taklit eder, ama hidrolik karakteristik onemli degil.
- Madde 15.5.2 - Remote test valves: Hidrolik olarak en uzak noktaya konur. Tek bir sprinklerin debisini birebir simule eder. Gercek hidrolik performans testi.
- Madde 15.6 - Flushing connections: Dagitim borusunun spur ucuna konur. Tortuyu disari atmak icin.
Annex D zone'lu binalarda buna ek olarak D.3.3 (zone flushing valve) ve D.3.5 (zone test ve drainage facility) gerekliliklerini koyar. Yani cok katli, cok zone'lu bir binada her zone'da hem flushing valfi (en uzak noktada en az DN20, pirinc tapali) hem de zone'in flow alarm switchi hemen downstream'inde permanent test+drainage tesisat gerekir.
Madde 15.4 - Ana ve auxiliary drain valfleri
Drain valfi su besledikleri noktalardan suyu cekmek icin sart:
- Kontrol valf seti veya downstream stop valf hemen altinda;
- Subsidiary alarm valf hemen altinda;
- Subsidiary stop valf hemen altinda;
- Dry/subsidiary valf seti ile test icin konulmus subsidiary stop valf arasinda;
- Tek sprinklere giden drop pipe disinda, baska bir drain ile bosaltilamayan her boru hatti.
Konum kurali: drain valf borunun en alt noktasinda olacak, outlet zeminden en fazla 3 m yukaridaki bir nokta olacak ve uygun bir plug ile kapatilacak. Outlet bos asilmaz; etrafindaki insanlara saci icin ve kurutmak icin tikac sart. Saha pratiginde bunu unutup ana drain'i 4-5 m yuksekte birakirlar; sonra bakim ekibi merdiven ile is yapar, bos at uzaga gitmez ve dahili dren kanaliyla sicaktan don aralarinda problem cikarir. 3 m sinir cok bilincli yazilmistir.
"Auxiliary drain" terimi standartta direkt gecmez ama Madde 15.4(e) "drop pipe haricinde, baska valf ile bosaltilamayan her boru" der; pratikte kuru tesisatin alcak noktalarindaki boru parcalarina (drum drips) konan kucuk DN15-25 valfleri bu kapsamda degerlendiririz. Kuru ve alternatif tesisatlarda bunlar haftalik kontrol kapsamindadir; havadan once su gelirse bu noktalardan dren edilir.
DN olculeri tablosu (Madde 15.4 Tablo 39)
| Drain valfi neresini bosaltir | Min. cap (DN, mm) |
|---|---|
| LH (Light Hazard) tesisat | 40 |
| OH / HHP / HHS tesisat | 50 |
| Subsidiary (alt) tesisat | 50 |
| Zone (Annex D) | 50 |
| Tuzakli dagitim borusu, ≤ DN80 | 25 |
| Tuzakli dagitim borusu, > DN80 | 40 |
| Tuzakli range borusu | 25 |
| Dry/subsidiary alarm ile subsidiary stop valf arasi (test amacli) | 15 |
Madde 15.5.1 - Alarm ve pompa start test valfleri (DN15 sabit)
15 mm test valfleri sunlari sinamak icin kullanilir:
- Hidrolik gong alarm ve elektrik basinc switchi - wet/alternatif/dry/pre-action alarm valflerin downstream'inde su cekerek;
- Kontrol valf seti downstream'indeki herhangi bir flow alarm switch'i - akisi simule ederek;
- Otomatik pompa start cihazi;
- Kontrol valf seti upstream'indeki pompa veya basinc tank evi sprinkler alarm flow switch'i.
Bu valf kasten DN15'tir; cunku tek amaci alarm devresini calistirmak. Tek bir sprinklerden gelecek 60-100 L/dk dolayinda akisi simule eder, daha fazlasini gerektirmez. Zaten yanina koyulan etiket aciktir: "ALARM TEST" yazar. Madde 18.3 bu etiketin alarm test valfinin yaninda asilmasini sart kosar.
Madde 15.5.2 - Remote (uzak) test valfi
Bu en cok karistirilan kismidir. Remote test valfi hidrolik olarak en uzak noktada bulunur ve tek bir sprinklerin gercek deşarjini simule eder. Yani K-faktoru ve borunun tum sürtunme kayiplari hesaba katilir. Madde 16.2.2'ye gore valfin tam acik haldeki basinc/akis karakteristigi, flow switch arkasindaki en kucuk nominal sprinklerin karakteristigi ile esit olmali. Orifis plakasi cikis ucunda, paslanmaz veya non-ferrous malzemeden yapilmali.
Bu valfin amaci hem hidroliği hem de alarm cevap suresini kanitlamak. Madde 10.5 ve Madde 16, en uzak test valfi acildiktan sonra alarm aktivasyonunun 60 saniyede gerceklesmesini ister. Buyuk gridded sistemlerde bu sure rahat asilir, sebebini ya boru capi ya da gerit alarm valf clapperinin yapiskanligi olur.
Madde 15.6 - Flushing connections
Dagitim borusunun spur uclarina konur. Olcu kurali: dagitim borusu ile ayni cap; eger DN40'tan buyukse, alt yuze baglanmasi sartiyla DN40 yeterli. Uzerinde uygun tikac olur. Range borularinin uclarina blank tee seklinde de fitting yapilabilir; bu ozellikle gridded layoutlarda alarm sürelerini uzatan hava ceplerini boşaltmak icin pratiktir.
Standart not eder: tamamen su dolu boru, sicaklik artisindan dolayi basinc artisi nedeniyle hasar gorebilir. Eger tesisat tamamen havadan arinmazsa (gridded + flushing connection extremitelerde) basinc tahliye valfi degerlendirilmesi tavsiye edilir. Yani flushing connection'in ikincil isi, hava cebine karsi pasif onlem saglamak.
Madde 20 - Bakim periyodlarinda hangi valf ne zaman test edilir
| Periyot | Hangi valf / test | EN 12845 Madde |
|---|---|---|
| Haftalik (max 7 gun) | Water motor alarm test (en az 30 sn) - alarm test valfi | 20.2.2.3 |
| Haftalik | Otomatik pompa start testi - drain ve test valfi tamamen acilarak basinc dusurulur | 20.2.2.4 |
| Ceyrek yillik (max 13 hafta) | Tum stop valfler calistir-kapat, flow alarmlari kontrol | 20.3.2.7-8 |
| Yillik (max 12 ay) | Tam yuk pompa flow testi - test line connection ile | 20.3.4.2 |
| Yillik | Zone test - en uzak remote test valfi acilarak hidrolik dogrulama (Annex D zone'lu sistemlerde her zone) | D.3.5 + 20.3.4.2 |
Annex F (artirilmis guvenirlik gereksinimleri) ve Annex D'li tesisatlarda bir zone bakim icin kapatildiginda, su tekrar yuklenmeden once flushing valfi acilarak suyun zone'a ulastigi dogrulanir (F.8 sonu). Bu kucuk operasyon, "valf acilmis ama hat halen kuru" hatasini engeller; saha kayitlarinda gerceklestigi yazili olmali.
Saha hatasi: zone test baglantisi tikali, yillik testte simule edilemiyor
Bircok yillik bakimda surekli karsima cikan bir vaka: zone test hattinin orifisi (tipik 2,8 - 5,6 mm capinda, K57 / K80 sprinkleri simule eden) tikali. Sebep listesi:
- MIC ve flake korozyon: Galvanizli boru ictinde olusan tabaka, suyun ilk akisinda dokuluyor ve orifis agzina yapisiyor. Kuru ve alternatif tesisatlar bu konuda en hassas grup.
- Yapi sirasi kalan kalintilar: Yapi yeni kurulurken icinde kalmis teflon, lif, yapistirici. Hidrolik test sonrasi flushing yapilmadiysa burayi tikar.
- Kireç: Sehir suyu sertligi yuksek bolgelerde (Ankara, Konya, Gaziantep) yillarca akmamis hat icinde kalker birikir.
- Yanlis orifis malzemesi: Madde 16.2.2 paslanmaz veya non-ferrous ister; siyah celik kullanildigi durumlarda korozyon urunu hizla orifisi keser.
Onlem dort kademe: (1) tasarim sirasinda orifisi paslanmaz ya da bronz secmek; (2) flushing connection'i orifisten once hatta koymak ki orifisi acmadan tortuyu temizleyebilesin; (3) yillik testte once flushing connection acilip 1-2 dakika su almak; (4) kayit defterine flushing-evvel ve flushing-sonrasi alarm aktivasyon suresi ayri yazmak. Su iki sure birbirinden cok ayriliyorsa orifis kaplamis demektir.
NFPA 25 ile karsilastirma
NFPA 13 montaj kuralı koyar (test connection, main drain, auxiliary drain), denetim/test/bakim ise NFPA 25 yapar. EN 12845 ise her ikisini tek standartta birlestirmis: Madde 15 montaj, Madde 20 bakim. Sayi olarak kiyas:
- Main drain test: NFPA 25 ceyrek yillik (residual basinc >%10 dustuyse arastir); EN 12845 main drain icin ayri bir periyot tanimlamaz, ceyrek yillik stop valf testleri kapsaminda calistirir.
- Inspector's test connection (ITC): NFPA 13 son sprinklerin yaninda en kucuk K orifis; EN 12845'te karsi: Madde 15.5.2 remote test valfi. Mantik ayni, isimlendirme farkli.
- Annual main drain testi: NFPA 25 yillik; EN 12845 ayni isi yillik full-load flow test olarak Madde 20.3.4.2'de tanimlar.
- Olcu: NFPA ana drain DN50 (2"); EN 12845 ayni - LH icin DN40, OH/HHP/HHS icin DN50. Pratik ortak.
Iki standart da ayni mantigi izler: actigin valfin ne taklit ettigini bil; basinc/akis kaydet; yillik karsilastir; trend dustuyse arastir.
BYKHY ve Turkiye baglantisi
Binalarin Yangindan Korunmasi Hakkinda Yonetmelik (BYKHY) madde 96 sprinkler tesisatinin EN 12845'e veya NFPA 13'e gore tasarlanmasini ister. Bakim icin Madde 99 "isletme ve bakim talimatları" gerektirir; ayrinti olarak EN 12845 Madde 20 veya NFPA 25'i adres alabiliriz. Saha denetimlerinde itfaiye/sigorta surveyoru cogu zaman logbook ve haftalik alarm test kayitlarini ister; bunlar tutulmamissa drain/test valfleri sahada bulunsa bile sistem "yetersiz bakim" olarak isaretlenir. Yeni projelerde mekanik tesisat sartnamesine "EN 12845 Madde 15.4-15.6 ve Madde 20'ye uygun valf, etiket ve kayit defteri saglanacaktir" cumlesi eklendiyginde tartismalar siliniyor.
Sik yapilan hatalar (kontrol listesi)
- Ana drain outletinin 3 m'den yuksek birakilmasi.
- Drain hattinin atik su sebekesine direkt baglanmasi (geri basinc + kontaminasyon riski; air gap olmali).
- Alarm test valfinin yaninda etiket olmamasi.
- Remote test valfi orifisinin galvaniz/siyah celik yapilmasi.
- Flushing connection'larin "estetik" gerekcesiyle iptal edilmesi.
- Zone test ve drainage hattinin atik suyu sahada kontrolsuz birakilmasi (D.3.5 "yeterli atik su tahliyesi" sart).
- Kuru tesisatta drum drips'in donus mevsiminde kontrol edilmemesi - su birikip donar, boru patlar.
Donus mesaji
Drain, test ve flushing valfleri sahada gelecegi belirleyen kucuk detaylardir. Tasarim sirasinda dogru capta ve dogru malzemede secip, etiketleyip, isletme ekibine "haftalik 30 saniye, ceyrek yillik stop valf turu, yillik flow test" rutinini ezberletmek 20 yil sonraki bir yangin sirasinda alarm calsin diye yapilan en ucuz yatirimdir.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabi
EN 12845 LH/OH/HHP/HHS yogunluk-alan kombinasyonlari, K-faktor secimi, hidrolik hesap ve drain/test valfi olcu kontrolu icin SprinkCalc iOS uygulamasini App Store'dan indirebilirsiniz.
SprinkCalc'i App Store'dan indir