Bagimsiz besleme, direkt yol verme (DOL), yalnizca kisa devre korumasi, PH 90 / E90 yangina dayanikli kablo ve sahada en sik yapilan termik role hatasi.
Kocaeli'de bir lojistik deposunun devreye alma testinde pompa baslar baslamaz pano kontaktorunden bir tik sesi geldi ve elektrik motoru durdu. Operator panele baktigida termik role atmisti. Mekanik firma "kacak akim olabilir" dedi, elektrik tasarimcisi "motor kucuk gelmis olabilir" dedi. Aslinda olay cok daha basitti: pano genel maksatli bir motor panosuydu ve icinde standart bir termik koruma vardi. Yangin pompasi panosu bu sekilde yapilamaz. EN 12845 Madde 10.8 bu hatayi tek satirda kapatir — ama Turkiye'de pompa panosu hala "motor panosu" mantiyla cizilmeye devam ediyor.
Bu yazida elektrikli sprinkler pompa setinin elektriksel tarafini saha gozuyle ele aliyoruz: besleme nereden alinir, ana pano nasil iaretlenir, motor-pano arasi kablo nasil dosenir, kontrolor hangi mantikla calisir ve neden hicbir koulda termik koruma olmaz.
Madde 10.8.1: 15 saniye kurali ve "her zaman aktif" besleme
Madde 10.8.1.1 cok kisadir ama tum bolumun felsefesini belirler: "The electric supply system shall be available at all times." Sprinkler pompasini besleyen elektrik hatti binadaki hicbir manevra ile devre disi kalmamalidir. Bu, "ana sigorta atinca pompa da gider" senaryosunu en bastan yasaklar.
Madde 10.8.1.3 ise zaman penceresini koyar: pompa start sinyalinden itibaren 15 saniye icinde nominal kapasitede calismaya baslamalidir. Bu sure soft starter veya yildiz/ucgen gecisinin yer alabilecegi bir bant gibi gorunebilir; degildir. 15 saniye arme suresi degil, vana kollektorunde tasarim debisi ve basincinin var olmasi gereken sondur.
Madde 10.8.2: bagimsiz besleme — trafo veya jeneratorden
Sprinkler kontrolorune gelen elektrik beslemesi yalnizca sprinkler sistemi icin ayrilmis olmali ve binadaki diger tum baglantilardan ayri olmalidir. Yerel elektrik kurulusu izin veriyorsa besleme, ana giris saltindan onceki taraftan (input side) cekilir; izin yoksa ana saltin hemen cikisindan ayri bir hat olarak alinir. Mantik tek nokta hatasini engellemektir — bina elektrigi acigi alindiginda pompa beslemesinin kesilmemesi gerekir.
Pratikte kabul gormus iki bagimsiz besleme tarzi vardir:
- Bina trafosundan tek besleme + dizel pompa yedegi: Madde 10.9 kapsaminda dizel pompa "ikinci tahrik" sayildigi icin elektrik tarafinda tek hat yeterlidir. Cogu OH-2/OH-3 projesinde standart cozum.
- Iki ayri trafo veya trafo + jenerator: Iki elektrikli pompa beslemek icin gerekir. Dikkat: tek transformatorden cekilen iki ayri kablo "iki kaynak" sayilmaz. Iki bagimsiz orta gerilim hatti veya bir trafo + bir bagimsiz jenerator zorunludur.
Ayni standart dolayli olarak yedek beslemenin baska bir kompartmandan veya en az 3 m ayrik kablo guzergahindan gelmesini sart kosar. Iki kabloyu ayni kanaldan yan yana cekmek "yedek besleme" sayilmaz; ortak bir yangin tek noktada iki hatti birden coker.
DOL yol verme: yildiz/ucgen ve VFD neden yasak
EN 12845 metni acik bir "DOL kullanin" ifadesi yazmaz; ama 15 saniye nominal kapasite kurali, AC-3 utilization category zorunlulugu (Madde 10.8.5.3) ve termik korumanin yasaklanmasi birlikte degerlendirildiginde tek uygulanabilir yol verme yontemi direkt yol verme (DOL) kalir. LPC, VdS ve FM gibi denetim kuruluslari onayli sprinkler kontrolorlerini de DOL temelli uretir.
Yildiz/ucgen gecisi sahada uc nedenle reddedilir:
- Tork cukur: Yildizdan ucgene gecis aninda akim ve tork birkac yuz milisaniye sifira yakin duser. Acik kollektorde yuk olan pompa bu cukur sirasinda geri tepme yasayabilir; cark sallanir.
- Iki kontaktor + zaman rolesi: Tek noktali kontaktor yerine iki kontaktor + bir zaman rolesi devre. Her ekstra eleman, ariza ihtimalinin tek toplamidir.
- 15 saniye marji: Gecis suresi tipik 3-7 saniye eklenir; nominal debi vermeye baslama anini geciktirir.
Soft starter ve VFD de tercih edilmez. Soft starter motor uzerinde gecis sirasinda kontrol elektronigi tasir; VFD ise yangin akimi/harmonik ortaminda kilitlenebilir. Sprinkler kontrolor kavraminin temel mantigi: "En az elektronik, en kisa zincir, en hizli yol veris."
Asiri akim korumasi: sadece kisa devre, termik YOK
Madde 10.8.2 metni cok nettir: pompa kontrolorundeki sigortalar yuksek kesme kapasiteli (HRC) olacak ve sprinkler pompasinin start akimini en az 20 saniye tasiyacaktir. Bu sigorta yalnizca kisa devre korumasi saglar. Motor sargi izolasyonu zarar gorur, motor surekli olarak nominal akimin uzerinde donerse — pano hicbir sey yapmamalidir.
Bu kararin felsefesi standardin temel onceligindedir: yangin sirasinda sprinkler pompasi durmamalidir. Termik role tam da yangin sartlarinda (yuksek su sicakligi, sik baslama, uzun calisma) atmaya en uygun cihazdir; bu yuzden devrede yer almasi yasaktir.
Ayni mantikla kontrolor cikis kontaktor kontaklari EN 60947-1 ve EN 60947-4 utilization category AC-3 sertifikali olmalidir (Madde 10.8.5.3). AC-3, kafesli sincap motorlarinin baslama ve calisma akimini surekli kesmek-yapmak icin uygun olduguna dair sinif tanimidir.
| Kalem | EN 12845 Madde | Genel motor panosu | Sprinkler pompa panosu |
|---|---|---|---|
| Asiri yuk korumasi | 10.8.2 | Termik role var | YOK |
| Kisa devre korumasi | 10.8.2 | Otomat veya sigorta | HRC sigorta, >=20 s start akimi tasir |
| Yol verme | 10.8.1.3 | Yildiz/ucgen, VFD veya DOL | Yalnizca DOL (15 s nominal kural) |
| Kontaktor sinifi | 10.8.5.3 | AC-1 veya AC-3 | AC-3 zorunlu |
| Stop fonksiyonu | 10.8.5.1 | Otomatik veya manuel | Yalnizca manuel stop |
| Pano-motor mesafesi | 10.8.5.2 | Esnek | Ayni kompartman zorunlu |
Madde 10.8.3: ana pano ve "yangin halinde kapatmayin" etiketi
Bina ana panosu (main switchboard) yalnizca elektrik dagitimi icin kullanilan bir yangin kompartmanindainda olmalidir. Ana panodaki devre orgaisi sprinkler pompa beslemesi diger servisler izole edildiginde devre disi kalmayacak sekilde duzenlenir.
Sprinkler pompa beslemesindeki her saltin uzerine asagidaki etiket asilir:
SPRINKLER PUMP MOTOR SUPPLY — NOT TO BE SWITCHED OFF IN THE EVENT OF FIRE
Harf yuksekligi minimum 10 mm, kirmizi zemin uzerine beyaz yazi. Salt fiziksel olarak kilitlenir (anahtarli veya kilit deligi ile). Turkiye sahasinda Turkce versiyonu da eklenir: "SPRINKLER POMPA BESLEMESI — YANGIN HALINDE KAPATMAYIN." Ingilizce orijinali kalmali; cunku LPC/FM denetimleri orijinal metni arar.
Madde 10.8.4: pano-pompa arasi kablonun boyutu
Ana panodan pompa kontrolorune giden kablo, en buyuk olasi tam yuk akiminin %150'sine gore boyutlandirilir. Bu, kablo gerilim dususunu start aninda mantikli bir bantta tutmak ve uzun donemde kablonun calisma sicakligindan kaynakli derate'ini telafi etmek icindir.
Saha hesabi ornegi: 75 kW elektrik motoru, 400 V, cosφ 0,85 icin nominal akim ~135 A. Kablo boyutlamasi icin baz akim 135 × 1,5 = 202,5 A. Bu akima IEC 60364 tablolarindan uygun XLPE/Cu kesiti secilir. Pratikte 75 kW pompa icin 4×70 mm² veya 4×95 mm² bakir tipiktir; kablo turunun (yangina dayanikli olmasi durumunda) derate katsayisi unutulmamali.
Madde 10.8.2: yangin altinda calisan kablo — PH 90 / E90
Pompa-motor terminal blokuna giden kablo tek parca olmalidir. Sprinkler ekipman odasinin disindaki anahtarlama panolari ile pompa motoru arasindaki kablolarda hicbir ek noktasi (terminal kutusu, klemens, ek mufu) bulunamaz. Iki kaynakli sistemde motora yakin bir terminal kutusu yalnizca su kosulda kabul edilir: iki kaynaktan gelen kablolar dis ortamda gomulu degil ve ayri doseniyorsa, motorun hemen yaninda gecis kutusu konumlanabilir.
Iletken kesiti minimum 2,5 mm² bakir. Kablo alev geciktirici (EN 60332 test B veya C) olmali. Kablo guzergahi iki secenek sunar:
Secenek 1 — alev geciktirici kablo, korumali guzergah:
- Yer altinda en az 70 cm gomulu;
- Yanmaz malzemeden zemin/duvar icinde, betonda en az 10 cm kapakli;
- Sprinkler pompa odasi icinde;
- Sprinkler korumali veya 5.1.2.c uyumlu ana pano odasi icinde.
Secenek 2 — yangina dayanikli E 90 (PH 90) kablo: Yukaridaki kosullar saglanamiyorsa kablo E 90 sinifi olmali, yetkili kurulus tarafindan ek test edilmis (su altinda calisma + mekanik dayanim) ve onayli askilarla doseen olmalidir. Asma tavan icinde dosenecekse "ham tavanin hemen altinda", yanmaz sahafta veya tamamen kapali yanmaz kablo tepsisinde gider.
Iki kaynakli besleme varsa iki kablo birbirinden minimum 3 m mesafede dosenmelidir. Bu, lokal bir yangin veya mekanik darbenin iki kabloyu birden devre disi birakmasini engeller. Saha pratiginde "ayri kable kanali" yeterli sayilir, ama tek tepside ust-alt diziim "ayri" sayilmaz.
Turkiye'de BYKHY ile uyumlu olarak yangina dayanikli kablo (PH 90 / E90, IEC 60331 ve EN 50200 testli) standart hale geldi. Maliyet farkina ragmen E 90 secimi, secenek 1'in saha kosullarinda saglanmasinin zor olmasi nedeniyle cogu projede mecburi yol oluyor.
Madde 10.8.5: pompa kontrolor mantigi
Kontrolor uc temel fonksiyonu yapabilmelidir:
- Basinc anahtarlarindan sinyal alir almaz motoru otomatik baslatmak;
- Manuel buton ile motoru baslatmak;
- Motoru yalnizca manuel olarak durdurmak.
Otomatik stop yasaktir. Sprinkler bir kez acildigi anda mudahale ekibi su gorur, sebebi degerlendirir, vana ile akisi keser ve ondan sonra pompa elle durdurulur. Yangin sirasinda "basinc dustu, pompa duruncak yine baslasin" mantigi felakettir — cunku basinc sallandikca pompa surekli kalkip iniyor olur ve mekanik yorulur.
Kontrolor uzerinde ammeter bulunmali; dalgic pompa secimlerinde panonun uzerinde pompanin karakteristikleri (debi-basinc-akim noktalari) yapistirilmis bir etiket olmalidir. Pano ile motor (dalgic disi) ayni kompartmanda yer alir.
Madde 10.8.6: izlenmesi zorunlu durumlar
Pompa odasinda gozle ve insan tarafindan izlenen bir lokasyonda (kontrol odasi, gece kontrol noktasi) sesli ve gorsel olarak gosterilmesi gereken sinyaller:
- Motora elektrik geliyor mu (AC ise uc faza da bakilir);
- Pompa talep aliyor mu (pump on demand);
- Pompa caliisiyor mu (pump running);
- Start hatasi (start failure).
Hata gostergesi sari renk olmali; sesli sinyal en az 75 dB ve susturulabilir olmalidir. Lambalar icin manuel test butonu zorunludur (Madde 10.8.6.4). Saha pratiginde lamp test butonunu eksik birakmak en sik denetim eksigidir.
Sahada en sik gorulen hata: termik roleyi devrede birakmak
Pompa motorunu uzun yillar saglikli tutmak icin "kucuk bir termik koysak ne olur" diye dusunen elektrik ekipleri yaygindir. Mantik su: motor yanarsa pompa yedek parcaya kalir, biraz da pahalidir. Standardin mantigi tam tersidir: motor 50.000 EUR'dur, pompa 100.000 EUR'dur, ama yangin sirasinda binayi ve insanlari kaybetmek bunlardan kat kat buyuk maliyettir. Bu yuzden EN 12845 termik korumayi dogrudan yasaklar.
Sahada bu hatayi yakalamanin pratik yolu: pano kapagini ac, kontaktor cikislarinda L1-L2-L3 uzerinde bir bimetalik termik koruyucu (TeSys LRD veya benzeri) varsa — o role cikarilmali ve atlamali baglanmali. Bazi panolarda termik kontaktor bedenine entegredir ve atlatma icin uretici onayli kit gerekir; o panoyu degistirmek tek dogru yoldur. Sigorta yalnizca HRC kisa devre korumasi olarak kalmalidir.
NFPA 20 ile karsilastirma
NFPA 20 (Centrifugal Fire Pumps) ile EN 12845 Madde 10.8 ozde ayni felsefededir, farklar pratiktir:
- NFPA 20'de "limited service controller" disinda full service controller standart; EN 12845 tek bir kontrolor sinifi tanimlar.
- NFPA 20 da termik korumayi yasaklar; sigorta yerine "individual motor branch circuit" kavrami ile ayni sonuca varir.
- NFPA 20 reduced voltage start (yildiz-ucgen, soft starter, autotransformer) opsiyonlarini "izin verilen" olarak listeler ama LPCB onayli paneller fiilen DOL satarlar; sahada ayni nokta.
- NFPA 20 transfer switch (ATS) tanimini detayli yapar; EN 12845 bunu yerel yonetmeliklere birakir, "iki bagimsiz kaynak" felsefesi yetiyor.
Turkiye sahasi: BYKHY ve denetim notu
Binalarin Yangindan Korunmasi Hakkinda Yonetmelik (BYKHY) sprinkler pompa beslemesi icin "yangina dayanikli kablo" diye genel bir ifade kullanir; sayisal sinif vermeden EN/IEC referansi birakir. Pratikte itfaiye/belediye proje incelemelerinde PH 90 (IEC 60331 + EN 50200) talep edilmektedir. Pano tarafinda en sik geri donus alan iki nokta:
- Etiketlemenin Turkce + Ingilizce iki dilli yapilmamasi;
- Termik rolelerin pano icinde fiilen baglanmis olmasi (bazen "etkisizlestirildi" ibaresiyle birakilir; denetim bunu reddediyor — sokulmus olmasi gerekir).
Pano teslimatinda LPCB veya VdS sertifikali (FM Approved kabul edilir) bir sprinkler kontrolor secmek bu standart-saha kavgasini en bastan kapatir. Genel bir motor pano ureticisinden "EN 12845 uyumlu yapariz" beyani, denetim defterinde sertifika olmadigi surece riskli bir vaattir.
Sik Sorulan Sorular
Sprinkler pompasini neden yildiz/ucgen ile yol veremiyoruz?
Madde 10.8.1.3 start sinyalinden itibaren 15 saniye icinde nominal kapasiteyi sart kosar. Yildiz/ucgen gecisinde tork cukuru ve gecis suresi bu pencereyi tehlikeye atar. Onayli sprinkler kontrolorleri standart olarak DOL mantigiyla gelir.
Pompa motoru icin termik role neden kullanilmiyor?
Madde 10.8.2 yalnizca HRC sigorta ile kisa devre korumasini izin verir. Asiri yuk korumasi YOKTUR; sebep, yangin sirasinda motorun durmamasidir. Termik koymak sigorta tanimina giren bir "kontrol" degil, riskli bir "konfor" eklemesidir.
Pompa kablosu hangi yangin sinifinda olmali?
Madde 10.8.2 iki secenek verir: alev geciktirici kablo (EN 60332 test B/C) korumali guzergahta (gomulu, beton, pompa odasi, korumali pano odasi); veya yangina dayanikli E 90 (PH 90) kablo onayli askilarla. Turkiye sahasinda E 90 / PH 90 standart hale geldi.
Iki bagimsiz besleme nasil tanimlanir?
Iki ayri trafo, veya bir trafo + bir bagimsiz jenerator. Tek trafodan iki ayri kablo "iki kaynak" sayilmaz. Iki kablo arasi en az 3 m ayrik dosenmelidir.
Pano ve motor ayri odada olabilir mi?
Hayir. Madde 10.8.5.2 dalgic pompa istisnasi disinda pano ile motorun ayni kompartmanda olmasini sart kosar.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabi
EN 12845 LH/OH/HHP/HHS yogunluk-alan kombinasyonlari, K-faktor secimi ve pompa P-Q egrisi uzerinde calisma noktasi dogrulamasi icin SprinkCalc iOS uygulamasini App Store'dan indirebilirsiniz.
SprinkCalc'i App Store'dan indir