Flow switch, pressure switch, tamper switch, düşük seviye/sıcaklık şalterleri; Madde 16.2, Annex H ve Annex I'nin saha karşılığı, tipik kablolama hataları ve BMS entegrasyonu.
Bir AVM'nin yangın paneli senelik testinde garip bir tablo çıktı: zemin kat sectional valfi yarı kapalıydı, kimse ne zaman kapandığını bilmiyordu. Tamper switch vardı, kabloda ölçüm yaptık — açık devre. İki yıl önceki bir tadilatta tavan altında kablo koparılmış, panele "fault" sinyali bile düşmemişti. Çünkü tamper kablosu yangın paneline değil, sahada kullanılan eski bir BMS giriş kartına bağlanmıştı; o kart fault'u sadece logluyor, alarma çevirmiyordu. Tüm AVM'nin yarısı, iki yıl boyunca yarım besleme ile sprinklerli sayılıyordu. Bu yazıda EN 12845 Madde 16.2, Annex H (sürekli izleme) ve Annex I (alarm iletim seviyeleri) çerçevesinde sahada bir sprinkler tesisatının elektriksel olarak nasıl izlenmesi gerektiğini, hangi şalterin hangi göreve baktığını ve nereden hata aldığımızı paylaşıyorum.
Madde 16.2 ne diyor?
Madde 16.2.1 sprinkler tesisatının çalıştığını elektriksel olarak algılamak için iki seçenek tanır: akış şalterleri (water flow switches) — EN 12259-5'e uygun olmak koşuluyla, ya da basınç şalterleri (pressure switches). İkisi de geçerli; tercih sistem türüne ve mimariye bağlıdır. Madde 16.2.2 kritik kısıtı koyar: paddle tipi flow switch sadece ıslak (wet) tesisatta kullanılır. Kuru veya pre-action sistemde paddle yok, çünkü borudaki ana akışkan hava; orada Madde 16.2.3'e göre düşük hava/gaz basınç alarmı ve alarm valf altı basınç şalteri devreye girer.
Her flow switch'in altına Madde 16.2.2 gereği bir test bağlantısı çekilmelidir: tek bir sprinklerin (en küçük nominal çaplı) açılışına eşdeğer akış üretebilen, çıkışı drenaj sistemiyle uyumlu, akışın gözle görülebileceği bir nokta. Test borusu galvaniz çelik veya bakır olmalıdır; orifis pulu varsa paslanmaz çelik veya non-ferrous metal.
Pressure switch — alarm valf çevresinde
Basınç şalteri sprinkler hidroliğinin "düğüm" noktalarına oturur. Madde 15.5.1 hangi şalterin nereden test edileceğini sayar:
- Wet alarm valf altında: 15 mm test valfi, alarm valfin hemen alt tarafından su çekerek hem hidrolik motor zilini hem elektrik basınç şalterini test eder.
- Alternate alarm valf üstünde: ana su besleme stop vanasının alt tarafından, alternate valfin üst tarafından — kuru sezon konfigürasyonunda da şalter çalışıyor mu kontrol edilir.
- Dry alarm valf üstünde: Madde 15.5.2'deki uzaktan test valfi, hidrolik olarak en uzak sprinklerden tek sprinkler debisini akıtarak gerçek bir tetikleme simülasyonu yapar.
- Pompa odası sprinkler şubesi: kontrol vanasının üstüne bağlanmış flow switch için ayrı test bağlantısı.
Pompa odasındaki basınç şalteri ayrı bir konu. Madde 10.7.5.1'e göre her pompa setini iki bağımsız basınç şalteri başlatır, mantık paraleldir — biri tetiklenirse pompa marş alır. Şaltere giden boru en az 15 mm. Aralarına izolasyon vanası koyarsanız, Madde 10.7.5.3 gereği vananın paralelinde mutlaka non-return valve olmalı; aksi halde vana yanlışlıkla kapatıldığında trunk main'deki basınç düşüşü şaltere ulaşamaz, pompa hiç çalışmaz. Yangında "pompa neden hiç marş almadı" sorusunun en sık cevabı budur.
Tamper switch — vana pozisyon kontrolü
Annex H.2.2 ve H.2.3 tamper switch'in (vana pozisyon şalteri) zorunlu olduğu yerleri net çizer. Annex H.2.2: kapanması sprinkler suyunu engelleyecek tüm stop vanalar — ana water supply valfi, kontrol vanası seti, sectional valfler, subsidiary valfler. Annex H.2.3: kapanması alarm/indikatör cihazını (basınç şalteri, hidrolik alarm, flow switch) etkileyecek izolasyon vanaları. Kritik kural — tabela bunu çoğunlukla kaçırır:
"For normally open valves, the alarm shall activate once the valve starts to close." (Annex H.2.2 ve H.2.3)
Yani vana tam kapanana kadar bekleme yok; kapanma hareketi başlar başlamaz panel alarm vermek zorunda. Çoğu OS&Y vananın tamper switch'i, mil yolunun ilk %20'sinde tetiklenecek şekilde ayarlıdır. Butterfly valflerde dahili pozisyon şalteri pozisyonu doğrudan disk açısından okur. Servisten dönen vananın switch'inin "tam açık" sinyalini doğru verdiğini her zaman ölçü ile kontrol etmek gerekir.
Annex H — sürekli izlenmesi gereken şeyler
Annex H, EN 12845'in en sık atlanan ekidir. "Standart bunu söylüyor mu?" diye sorulduğunda çoğu kontrolör sadece Madde 16'ya bakar; oysa monitoring zorunlulukları Annex H'tedir. Tablo halinde özet:
| Madde | İzlenen büyüklük | Eşik / kural |
|---|---|---|
| H.2.2 | Stop vana pozisyonu (su yolundaki) | Kapanma başlar başlamaz alarm |
| H.2.3 | Alarm/indikatör devresindeki stop vanalar | Kapanma başlar başlamaz alarm |
| H.2.4 | Su deposu seviyesi | Nominal seviyeden %10'dan fazla düşmeden önce indikasyon |
| H.2.4 | Dizel pompa yakıt deposu | %25'ten fazla düşmeden önce indikasyon |
| H.2.4 | Basınç tankı su seviyesi | Nominalin %10 üstüne çıkmadan önce de indikasyon |
| H.2.5 | Şebeke/town main basıncı | Hesaplanan running pressure'ın altına düşerse alarm |
| H.2.5 | Diğer su kaynakları statik basınç | Test edilen seviyenin %20 altına düşerse alarm |
| H.2.6 | Elektriksel besleme | Bir veya daha fazla faz düşerse alarm |
| H.2.7 | Vana ve pompa odası sıcaklığı | Minimum gerekli sıcaklığın altına düşerse alarm |
Annex H.1 üç kritik genel hüküm de getirir: monitoring cihazları en az IP54 (EN 60529); bir ortak göstergeye en fazla 15 adresli olmayan supervisory cihaz; tüm sinyal devreleri kısa devre/açık devre tespit edebilen tam denetimli tip olmalıdır. Yani başta bahsettiğim AVM hatasında — koparılmış tamper kablosu — standartla uyumlu bir tasarımda panel anında "fault" düşürürdü, iki yıl beklemezdi.
Annex I — A ve B alarm seviyesi
Bir alarm tetiklendiğinde nereye gider? Annex I bunu iki kategoriye ayırır:
- A-Type Yangın Alarmı: su akış alarmı (Madde 16.1.1), pompa odası flow detector (Madde 10.3.2), pompa "running" sinyali, zonlu sistem zone akış alarmı. Doğrudan 7/24 izlenen bir merkeze veya itfaiyeye iletilir.
- B-Type Teknik Alarm: şebeke düşük basınç, priming tank düşük seviye, pompa start failure / power not available / fault, trace heating arızası, pre-action ve dry sistemde düşük hava basıncı, tamper alarmları, düşük su seviyesi, düşük sıcaklık. Sorumlu kişiye iletilir; itfaiye çağırılmaz ama derhal müdahale edilir.
Pratikte iki seviyeyi tek bir adres havuzuna kuru kontak olarak çıkarmak yaygın bir kısayoldur ve bu sayede yangın paneli kuruluyor: A-Type röleler "fire alarm" inputuna, B-Type röleler "supervisory" inputuna ayrı ayrı bağlanır. Aynı kabloya hepsini paralel takarsanız ne olduğunu ayırt edemezsiniz, B-Type teknik arıza yangın çağrısına dönüşür ya da tersi olur.
BMS ve yangın algılama paneli bağlantısı
EN 12845'in vermediği ama her projede karşımıza çıkan soru: BMS mi, yangın paneli mi? Standart açıkça "alarm panel" diyor (Annex I.1) ve bu panel sprinkler kontrol odası ya da pompa odasında olmalı. Türkiye saha pratiğinde bu rol genelde EN 54 sertifikalı yangın algılama paneline (FACP) verilir. BMS'e bilgi gönderilmesi yasak değil ama BMS asla birincil alarm yolu olamaz; çünkü EN 54 fault tolerance, yedekli güç ve ses/ışık çıkışı gerekir, jenerik bir BMS bunları sağlamaz.
Tipik kablolama:
- Saha cihazı (flow/pressure/tamper) → kuru kontak → yangın paneli supervisory input.
- Yangın paneli A-Type alarmları doğrudan itfaiye/merkez bağlantısına; B-Type alarmları sorumlu kişiye SMS/uygulama yoluyla iletir.
- BMS izlemesi paralel ikinci bir kuru kontak ya da Modbus/BACnet üzerinden yapılır — birincil değil, raporlama için.
NFPA 72 ile karşılaştırma
NFPA tarafında izleme NFPA 72 (National Fire Alarm and Signaling Code) altındadır ve EN 12845'in Annex H + I bileşkesine karşılık gelir. Üç önemli fark:
- NFPA 72 supervisory devre kategorilerini Class A/B/X olarak tanımlar; EN 12845 bu detaya girmez, sadece "fully supervised" der.
- Tamper switch tetikleme NFPA'da "vana hareketinin %20'sinde" net olarak verilir; EN 12845 sadece "kapanmaya başlar başlamaz" der, oran yok.
- NFPA tarafında flow switch'in retard time ayarı (genellikle 30-60 sn, dalgalanma alarmlarını filtrelemek için) standart metninde yer alırken, EN 12845 retard zamanını cihaz üreticisinin kalibrasyonuna bırakır.
Sonuç: ne tür switch koyduğunuz konusunda iki standart benzer; ama dokümantasyon disiplini ve devre denetimi konusunda NFPA 72 daha cımbızlıdır.
Türkiye — BYKHY bağı
BYKHY (Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik) Madde 96 ve devamında sprinkler tesisatlarını TS EN 12845'e atıfla zorunlu tutar. Yangın algılama ve uyarı sistemleri için Madde 74 EN 54 standardını işaret eder. Yani sahada hem EN 12845 Annex H'nin izleme listesi, hem EN 54 panel sertifikası, hem de BYKHY'nin "yangın algılama panelinden itfaiyeye otomatik iletim" hükmü birleşir. Pratik kontrol listesi:
- Tüm su yolundaki vanalar tamper switch'li mi? (BYKHY denetiminin ilk sorduğu kalem.)
- Her wet alarm valf'in elektriksel basınç şalteri var mı, test valfi çekilmiş mi?
- Su deposu düşük seviye şalteri panele bağlı mı, %10 eşiğinde mi?
- Pompa odası sıcaklık sensörü var mı? (Don tehlikesi olan bodrum/dış pompa odalarında çok kritik.)
- İki adet pump start pressure switch ayrı kontak üzerinden bağımsız mı?
Sahada gördüğüm 5 hata
- Kuru tesisatta paddle flow switch: Madde 16.2.2 ihlali. Paddle havayla çalışmaz, sürekli yanlış alarm ya da hiç alarm verir. Çözüm: alarm valf altı pressure switch + low air pressure alarm.
- Tek pump start switch: Madde 10.7.5.1 iki adet ister. Tek şalterle teslim edilen pompa setlerini her zaman çift şaltere yükseltiyoruz.
- Tamper kablosu BMS'e bağlı, yangın paneline değil: AVM örneğindeki hata. Yangın paneline supervisory input olarak bağlamak Annex I.1 ve EN 54 zorunluluğu.
- Test valfi konulmamış: Madde 15.5.1 her elektriksel alarm devresine test imkânı ister. Test valfi olmayan tesisatta yıllık testte şalterin çalışıp çalışmadığını anlamak imkânsız.
- Düşük sıcaklık şalteri unutulmuş: Annex H.2.7 zorunlu. -5 °C'ye düşen pompa odasında dizel motor marş almaz, ıslak hatlar donar; sıcaklık alarmı yoksa olay sabaha kadar fark edilmez.
Hızlı tasarım kontrolü
Bir sprinkler tesisatının izleme tasarımını üç dakikada gözden geçirirken kullandığım liste:
| Soru | EN 12845 referansı | Beklenen |
|---|---|---|
| Wet alarm valf elektriksel şalterli mi? | 16.2.1 | Pressure veya flow switch |
| Dry/pre-action düşük hava basıncı alarmı? | 16.2.3 | Var (B-Type) |
| Tüm stop vanalar tamper switch'li? | H.2.2 | Evet, normalde açık |
| İki pump start pressure switch? | 10.7.5.1 | Bağımsız, OR mantığı |
| Su deposu düşük seviye şalteri? | H.2.4 | %10 eşiği |
| Pompa odası min. sıcaklık alarmı? | H.2.7 | Var |
| Faz arızası izleme? | H.2.6 | Pump controller'da |
| Yangın paneline kuru kontak mı? | I.1 | Evet, A/B ayrı input |
| Devreler tam denetimli mi? | H.1 | Kısa/açık devre fault verir |
| Cihaz IP koruması? | H.1 | ≥ IP54 |
Hepsine "evet" diyebiliyorsanız tesisatın elektriksel izlemesi EN 12845 ile uyumlu sayılır. Bir tanesinde tereddüt varsa devreye girip o devreyi söküp ölçmek zorundasınız — kâğıt üstündeki tasarım çoğu zaman sahadaki kabloyla aynı şey değildir.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabı
EN 12845 LH/OH/HHP/HHS yoğunluk-alan kombinasyonları, K-faktör seçimi, pompa basınç ve flow gereksinimi ve Annex H izleme şeması için SprinkCalc iOS uygulamasını App Store'dan indirebilirsiniz.
SprinkCalc'i App Store'dan indir