EN 12845 Elektriksel Akış ve Basınç Şalterleri

Akış şalteri, basınç şalteri, vana izleme şalteri, düşük seviye ve sıcaklık izleme; Madde 16.2, Annex H ve Annex I'nin sahadaki karşılığı, tipik kablolama hataları ve bina otomasyonu (BMS) entegrasyonu.

Bir AVM'nin yangın paneli yıllık testinde garip bir tablo çıktı: zemin kattaki bölüm vanası yarı kapalıydı ve kimse ne zaman kapandığını bilmiyordu. Vana izleme şalteri (tamper switch) vardı; kabloyu ölçtük, açık devre. İki yıl önceki bir tadilatta tavan içinde kablo koparılmış, panele "arıza" sinyali bile düşmemişti; çünkü izleme şalterinin kablosu yangın paneline değil, sahadaki eski bir BMS giriş kartına bağlanmıştı ve o kart arızayı yalnız kaydediyor, alarma çevirmiyordu. AVM'nin yarısı iki yıl boyunca kısılmış besleme ile "sprinklerli" sayılmıştı. Bu yazıda EN 12845 Madde 16.2, Annex H (izleme) ve Annex I (alarm iletimi) çerçevesinde bir sprinkler tesisatının elektriksel olarak nasıl izlenmesi gerektiğini, hangi şalterin hangi göreve baktığını ve sahada nerede hata yapıldığını anlatıyorum.

Madde 16.2 ne diyor?

Madde 16.2.1, sprinkler sisteminin çalıştığını algılamak için iki tür elektrikli cihaz tanır: EN 12259-5'e uygun su akış şalterleri (water flow switches) veya basınç şalterleri (pressure switches). İkisi de geçerlidir; seçim sistem tipine ve mimariye bağlıdır. Madde 16.2.2 kritik kısıtı koyar: su akış alarm şalterleri yalnız ıslak tesisatlarda kullanılır. Kuru ve ön tepkili sistemlerde boru içinde basınçlı hava veya inert gaz bulunduğundan akış şalteri uygun değildir; bu sistemlerde alarm, alarm vanasına bağlı basınç şalteri üzerinden alınır ve Madde 16.2.3'e göre her tesisatta Annex I'e uygun görsel ve sesli uyarı veren bir düşük hava/gaz basıncı alarmı bulunur.

Madde 16.2.2 gereği her akış şalterinin mansabına bir test bağlantısı takılır: tek bir sprinklerin çalışmasını simüle eder ve bir drenajla donatılır. Çekiş borusu galvanizli çelik veya bakırdır; tam açık test valfi ile çekiş borusunun basınç/debi karakteristiği, akış şalterinden beslenen en küçük anma çaplı sprinklerinkine eşit olur. Orifis plakası varsa boru çıkışında bulunur ve paslanmaz çelik veya demir dışı malzemeden yapılır. Test borusu çıkışı, test sırasında su akışı görülebilecek şekilde konumlandırılır.

Basınç şalteri: alarm vanası çevresinde

Basınç şalteri sprinkler hidroliğinin düğüm noktalarında bulunur. Madde 15.5.1 hangi alarm cihazının nereden, 15 mm test valfleriyle test edileceğini sayar:

• Islak alarm vanası ve alternatif alarm vanası: hidrolik alarm ve varsa elektrikli alarm basınç şalteri, vananın (ve varsa mansaptaki ana stop vanalarının) hemen mansap tarafından su çekilerek test edilir.
• Alternatif, kuru ve ön tepkili alarm vanaları: hidrolik alarm ve varsa elektrikli alarm basınç şalteri, ana su kaynağı stop vanasının mansabından ve alarm vanasının memba tarafından su çekilerek test edilir; böylece kuru tarafı suyla doldurmadan alarm devresi denenir.
• Kontrol vana setinin mansabındaki akış şalteri: akış alarmının mansabından su çekilerek test edilir.
• Otomatik pompa seti başlatma cihazı için ayrı test valfi.
• Pompa odası veya basınç tankı odasını koruyan sprinklerlerin akış şalteri (kontrol vana setinin membasında): ayrı test bağlantısı.

Kuru ve alternatif tesisatlarda ayrıca Madde 15.5.2'deki uzak test valfi bulunur: dağıtım borusunun hidrolik olarak en uzak noktasında, tek sprinkler debisine eşdeğer akış veren bu valf, Madde 11.2.2'deki su ulaşma süresi testinde kullanılır.

Pompa odasındaki basınç şalterleri ayrı bir konudur. Madde 10.7.5.1'e göre her pompa setini çalıştırmak için iki basınç şalteri bulunur ve şalterlerden herhangi biri pompayı çalıştıracak şekilde bağlanır; şalterlere giden boru en az 15 mm'dir. Madde 10.7.5.3'e göre ana kolektör ile başlatma basınç şalteri arasındaki bağlantıya bir izolasyon vanası konursa, vananın paralelinde mutlaka bir çek valf bulunur; aksi hâlde vana yanlışlıkla kapatıldığında ana kolektördeki basınç düşüşü şaltere ulaşmaz ve pompa çalışmaz. Yangında "pompa neden hiç çalışmadı" sorusunun en sık cevabı budur.

Vana izleme şalteri (tamper switch): vana konumunun izlenmesi

Annex H.2.2 ve H.2.3, vana konumunun izlenmesi gereken yerleri net çizer. H.2.2: kapanması sprinklere yeterli su akışını engelleyebilecek tüm stop vanaları; su kaynağı vanaları, kontrol vana setleri, tali vanalar ve bölüm vanaları dâhil. H.2.3: kapanması bir alarm veya gösterge cihazının (basınç şalteri, hidrolik alarm, akış şalteri) doğru çalışmasını engelleyebilecek tüm stop vanaları. Kritik kural, tasarımlarda çoğu zaman gözden kaçar:

"For normally open valves, the alarm shall activate once the valve starts to close." (Annex H.2.2 ve H.2.3)

Yani vananın tam kapanması beklenmez; kapanma hareketi başlar başlamaz panel alarm vermelidir. Sahada OS&Y vanaların izleme şalterleri genellikle mil hareketinin ilk bölümünde tetiklenecek şekilde ayarlanır; kelebek vanalarda dahili konum şalteri doğrudan disk açısını okur. Bakımdan dönen vananın şalterinin "tam açık" sinyalini doğru verdiği her seferinde ölçülerek kontrol edilmelidir.

Annex H: sürekli izlenmesi gerekenler

Annex H, EN 12845'in en sık atlanan eklerinden biridir. "Standart bunu istiyor mu?" sorusunda çoğu denetçi yalnız Madde 16'ya bakar; oysa izleme zorunlulukları Annex H'dedir. Özet:

Annex H.1 üç genel hüküm daha getirir: izleme cihazları en az IP 54 (EN 60529) korumasında olur; ortak bir göstergeye en fazla 15 adreslenemeyen denetim (supervisory) cihazı bağlanır; tüm sinyal ve alarm devreleri tam denetimli olur ve arızaya karşılık gelen kısa devre veya açık devrede arıza alarmı verir. Yani baştaki AVM örneğindeki koparılmış kablo, standarda uygun bir tasarımda panele anında "arıza" olarak düşerdi; iki yıl beklemezdi.

Annex I: A ve B alarm seviyeleri

Annex I.1'e göre alarmlar sprinkler kontrol odasındaki veya pompa odasındaki bir alarm paneline bağlanır ve önemine göre iletilir: tüm alarmlar tesis içinde veya dışında sürekli personel bulunan bir yere iletilir; B tipi (teknik) alarmlar ayrıca, hemen düzeltici işlem yapılabilmesi için sorumlu kişiye (bkz. 20.1) de iletilebilir. İtfaiyeye doğrudan bağlantı varsa iletim prosedürü yetkili makamlarla kararlaştırılmalıdır.

• A tipi (yangın alarmı): su akış alarmı (16.1.1), pompa odasındaki su akış detektörü (10.3.2), pompa seti "çalışıyor" sinyali, zonlu sistemlerde tesisata ve zona su akışı.
• B tipi (teknik alarm): şehir şebekesinde düşük basınç, priming tankında düşük seviye, pompa setinde talep, çalışmama, güç yokluğu, otomatik mod kapalı ve ortak arıza, ısıtma kablosu devreleri, ön tepkili ve kuru sistemlerde düşük basınç, kısmen kapalı stop vanaları, sıvı seviyeleri, düşük basınç, güç kesintisi, pompa odasında düşük sıcaklık.

Annex I.2'ye göre yerel koşullara bağlı olarak pompanın çalıştığını gösteren sinyal alternatif olarak arıza alarmı gibi de işlenebilir. Pratikte A ve B sinyallerini ayrı girişlere bağlamak gerekir: A tipi röleler yangın alarmı girişine, B tipi röleler denetim (supervisory) girişine. Hepsini aynı kabloya paralel bağlarsanız hangi olayın gerçekleştiğini ayırt edemezsiniz; teknik bir arıza yangın çağrısına dönüşebilir ya da tersi olabilir.

BMS ve yangın algılama paneli bağlantısı

EN 12845'in cevaplamadığı ama her projede sorulan soru: BMS mi, yangın paneli mi? Standart bir alarm paneli ister (Annex I.1) ve bu panel sprinkler kontrol odasında veya pompa odasında bulunur; Annex H.1'e göre kontrol ve gösterge ekipmanı kullanıldığı ülkedeki hükümlere uygun olmalıdır. Türkiye'de bu rol genellikle TS EN 54'e uygun yangın algılama paneline verilir (BYKHY Madde 74/1). BMS'e bilgi gönderilmesi yasak değildir, ancak BMS birincil alarm yolu olarak kullanılmamalıdır (mühendislik yorumu).

Tipik kablolama:

• Saha cihazı (akış, basınç veya vana izleme şalteri) → kuru kontak → yangın paneli girişi.
• Yangın paneli A tipi alarmları sürekli personel bulunan merkeze veya itfaiye bağlantısına, B tipi alarmları da aynı merkeze ve ayrıca sorumlu kişiye iletir.
• BMS izlemesi paralel ikinci bir kuru kontak veya Modbus/BACnet üzerinden yapılır; birincil yol değil, raporlama amaçlıdır.

NFPA 72 ile karşılaştırma

NFPA tarafında izleme NFPA 72 (National Fire Alarm and Signaling Code) kapsamındadır ve EN 12845'in Annex H ile Annex I'inin bileşimine karşılık gelir. Üç önemli fark (NFPA 72 kaynak metni elimizde olmadığından bu paragraf doğrulanamamıştır):

• NFPA 72 denetimli devre sınıflarını Class A/B/X olarak tanımlar; EN 12845 bu ayrıntıya girmez, yalnız devrelerin tam denetimli olmasını ister.
• Vana izleme şalterinin tetiklenmesi NFPA'da "vana hareketinin %20'si" gibi net bir ölçüyle verilir; EN 12845 yalnız "kapanmaya başlar başlamaz" der, oran vermez.
• NFPA tarafında akış şalterinin gecikme (retard) süresi (genellikle 30–60 s, dalgalanma alarmlarını süzmek için) metinde yer alırken EN 12845 gecikme süresini cihaz üreticisinin ayarına bırakır.

Sonuç: hangi tür şalterin kullanılacağı konusunda iki standart benzerdir; dokümantasyon disiplini ve devre denetimi konusunda NFPA 72 daha ayrıntılıdır.

Türkiye: BYKHY bağı

BYKHY Madde 96, sprinkler (yağmurlama) sisteminin nerede zorunlu olduğunu belirler ve tasarımın TS EN 12845'e göre yapılmasını ister (96/5). Madde 74/1 yangın algılama sisteminin TS EN 54'e uygun olmasını şart koşar. Sahada EN 12845 Annex H'nin izleme listesi, EN 54 panel belgesi ve BYKHY hükümleri birleşir: Madde 78/1'e göre binada otomatik algılama sistemi varsa yağmurlama alarm istasyonları ve akış anahtarları yangın alarm sistemine bağlanır, hat kesme vanalarının izleme anahtarları ve diğer arıza kontakları da yangın alarm sistemi tarafından sürekli denetlenir; Madde 76/1-c ise itfaiyeye haber verilmesinin direkt hatlar veya diğer iletişim ortamları üzerinden data iletişimiyle yapılmasını ister. Pratik kontrol listesi:

• Su yolundaki tüm vanalarda vana izleme şalteri var mı? (Denetimde ilk sorulan kalemlerden biridir.)
• Her ıslak alarm vanasının elektrikli basınç şalteri ve test valfi var mı?
• Su deposu düşük seviye şalteri panele bağlı mı ve %10 eşiğine göre ayarlı mı?
• Pompa odasında sıcaklık izleme var mı? (Don tehlikesi olan bodrum ve dış pompa odalarında çok kritiktir.)
• Her pompa seti için iki başlatma basınç şalteri var mı ve her biri tek başına pompayı çalıştırabiliyor mu?

Sahada gördüğüm 5 hata

1. Kuru tesisatta akış şalteri: Madde 16.2.2 ihlalidir; su akış alarm şalterleri yalnız ıslak tesisatta kullanılır. Çözüm: alarm vanasına bağlı basınç şalteri ve 16.2.3'e göre düşük hava basıncı alarmı.
2. Tek pompa başlatma şalteri: Madde 10.7.5.1 iki adet ister. Tek şalterle teslim edilen pompa setlerini her zaman çift şaltere tamamlıyoruz.
3. Vana izleme şalteri BMS'e bağlı, yangın paneline değil: AVM örneğindeki hata. Annex H.1 devrelerin tam denetimli olmasını, BYKHY Madde 78/1 de bu kontakların yangın alarm sistemi tarafından sürekli denetlenmesini ister.
4. Test valfi konmamış: Madde 15.5.1 alarm cihazları için 15 mm test valflerini, 16.2.2 her akış şalteri için test bağlantısını ister. Test valfi olmayan tesisatta periyodik testte şalterin çalışıp çalışmadığını anlamak imkânsızdır.
5. Sıcaklık izleme unutulmuş: Annex H.2.7 zorunludur. Madde 10.3.3 dizel pompa odasının en az 10 °C'de tutulmasını ister; sıcaklık alarmı yoksa ısıtma arızası sabaha kadar fark edilmeyebilir, ıslak hatlar donabilir ve motor zor çalışır.

Hızlı tasarım kontrolü

Bir sprinkler tesisatının izleme tasarımını birkaç dakikada gözden geçirirken kullandığım liste:

Hepsine "evet" diyebiliyorsanız tesisatın elektriksel izlemesi bu maddeler açısından EN 12845 ile uyumludur. Birinde tereddüt varsa o devreyi açıp ölçmek gerekir; kâğıt üstündeki tasarım çoğu zaman sahadaki kabloyla aynı değildir.

MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü

Sprinkler, yangın pompası ve FM-200 gazlı söndürme dahil 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz için 110+ modül sunan MEP Calc iOS uygulamasını App Store'dan indirebilirsiniz. Tüm mekanik tesisat hesaplarınız tek uygulamada.

MEP Calc'i App Store'dan indir