Madde 11.2 kapsaminda hava sarjli sprinkler tesisatinin tasarim mantigi, transit suresi ve sahanin tipik kompresor hatasi.
Bursa'da tek katli bir lojistik tesisinin acik otopark kanopisi vardi; soguk havalarda yas borulu sprinkler donma riskli oldugu icin bu kismi kuru borulu uzanti olarak ayirmamiz gerekti. Devreye almada uzak test valfinden suyu acinca akrep gibi 78 saniyede ucundan su cikti. OH-2 sinifi icin Tablo 18 sinirinin ustunde, sistem reddedildi. Sebep, sahada cok karsilastigimiz bir hata: kompresor kapasitesi sprinkler sayisina gore secilmis, boru ic hacmine gore degil.
Bu yazida EN 12845 Madde 11.2'nin saha mantigini, su transit suresi hesabini, %25 alan buyutme kuralini ve kompresor secimini tek bir cerceveye oturtuyoruz. Konu kucuk gorunur ama tasarim alani, su deposu hacmi ve devreye alma testi dogrudan buradan turetilir.
Kuru borulu tesisat nedir?
EN 12845 Madde 11.2.1'in tarifi nettir: dry alarm valfinin ust akiminda basincli su, alt akiminda (sprinkler tarafinda) basincli hava veya inert gaz bulunur. Bir sprinkler kafasi acildiginda boru icindeki hava bosalir; basinc dusunce dry alarm valfi tetiklenir ve su sisteme dolarak acilan kafadan disari cikar. Yani arada bir gecikme vardir — sistemin "kuru" tarafi once havasini bosaltmak zorundadir.
Standart bu sistemi yalnizca iki durumda kullanmaya izin verir:
- Don riski — ortam sicakligi sifirin altina dusebilen mahaller (acik otopark, soguk hava deposu, isitilmamis bagimsiz ambar, dis kanopi, yangin merdiveni gozetlemeleri).
- Yuksek sicaklik — ortam sicakliginin 70 °C'yi astigi mahaller, ornegin kurutma firini galerileri. Yas borulu kafanin termal hassas elemani tetiklenmeden suyun bulunmasi tehlikelidir.
Bu iki kosul disinda kuru borulu sistem secilemez. Ornegin "isitmali ama uzun" bir holu dry yapmak standart disidir; cunku Madde 11.2 birincil amaci don/sicaklik korumasidir, hidrolik kolaylik degil.
Su transit suresi: 60/90 sn esigi
Sistemin kuru tarafini olcen tek somut performans kriteri Tablo 18'dir: tek sprinkler kafasi acildiktan sonra suyun cikisina kadar gecen sure.
| Tehlike sinifi | Maks. su transit suresi | Test noktasi |
|---|---|---|
| LH | 90 sn | Uzak test valfi (Madde 15.5.2) |
| OH (1-4) | 60 sn | Uzak test valfi (Madde 15.5.2) |
| HH | 60 sn | Uzak test valfi (Madde 15.5.2) |
Bu sure dort etkene baglidir: dry alarm valfin tepkisi, sistem ic hacmi (boru capi x uzunluk), hava basinci ve aksesuvar (accelerator/exhauster) varligi. Standardin Notu, hizlandirici (accelerator) takildiginda sistem hacminin LH/OH icin 4 m³, HH icin 3 m³ siniri altinda kalmasi durumunda Tablo 18 esigi pratikte tutulabildigini soyluyor. Hacmi biraz yaklasik kestirmek icin saha kuralimiz:
| DN | Litre / metre boru |
|---|---|
| DN 25 | 0,55 |
| DN 32 | 0,90 |
| DN 40 | 1,38 |
| DN 50 | 2,15 |
| DN 65 | 3,80 |
| DN 80 | 5,30 |
| DN 100 | 8,60 |
| DN 150 | 19,60 |
Ornek: 1.200 m² OH-2 alanda DN 100 ana hat 90 m, DN 65 dagitim 220 m, DN 50 kollar 380 m, DN 32 son kollar 540 m olsun. Toplam ic hacim ≈ 0,86 + 0,84 + 0,82 + 0,49 = 3,01 m³. 4 m³ esiginin altinda; accelerator ile 60 sn'lik OH limiti yakalanabilir bolgede. Hacim 5-6 m³'e cikarsa bolme (ikinci dry alarm valfi) zorunlu hale gelir.
Tasarim alani: %25 buyutme kurali
Standardin saha icin en kritik etkisi, kuru borulu sistemde tasarim alaninin (operation area) yas sisteme gore en az %25 buyutulmesidir. Mantigi soyle: hava bosalma gecikmesi sirasinda yangin buyumeye devam eder, ek sprinkler kafalari acilir; suyun ulastigi anda zaten ilk kafadan daha fazlasi yangini gormus olur. Hidrolik hesap bu artmis alani karsilamak zorundadir.
Tablo 4'ten dogrudan okunan ornekler:
| Sinif | Yogunluk (mm/dk) | Yas alan (m²) | Kuru/alternatif alan (m²) |
|---|---|---|---|
| LH | 2,25 | 84 | 84 (LH icin artirim sart degil) |
| OH-1 | 5,0 | 72 | 90 |
| OH-2 | 5,0 | 144 | 180 |
| OH-3 | 5,0 | 216 | 270 |
| OH-4 | 5,0 | 360 | 450 |
| HHP-1 | 7,5 | 260 | 325 |
| HHP-2 | 10,0 | 260 | 325 |
Su deposu hacmi de bu alandan turedigi icin kuru borulu OH-3 sistemi yas eslenigine gore tipik olarak 25-35 m³ daha buyuk depo ister. Maliyet hesabini yapmadan dry kararini imzalamak, projenin sonradan mekanik odasi yer plani ile catismasina yol acar.
HHS uyarisi: depo icin kullanma
Madde 11.2.2 ve Tablo 4/5 altindaki notlar acik: kuru ve alternatif sistemler yuksek tehlikeli depolama (HHS) icin siddetle onerilmez. Sebep yine transit gecikmesi. Yuksek raf depolarda yangin gelisim hizi yuksek; 30-60 sn'lik gecikme, ilk acilan ESFR/CMSA kafalarinin sondurme avantajini sifirlar. Soguk depo HHS projelerinde alternatif yaklasimlar:
- Alani isitmali bolume cevirip yas sistem kullanmak (cogu durumda en ekonomik).
- Glikol cozeltili wet system (kucuk ekstansiyonlar icin).
- Ana yas tesisat + Madde 11.5 uyarinca subsidiary dry pipe extension (en fazla 100 kafa, alternatifte 250 kafaya kadar).
Eger HHS'de dry zorunlu kaliyorsa Tablo 4 notu uyarinca tasarim alanini %25 buyutmek pazarlik konusu degildir; raporda bu satiri ayrica gerekce ile yazmak gerekir.
Hava kompresoru: sahanin tipik 1 numarali hatasi
Madde 11.2.1 hava beslemesi icin acik bir kural koyar: sistem, alarm valf tedarikcisinin sundugu basinc bandi icinde sabit tutulacak sekilde basinclandirilir ve bu basinci sureklilikle koruyacak kalici bir hava/inert gaz beslemesi olacaktir. Buradaki "kalici" kelimesini sahada cok kez kucuk bir 24 L garaj kompresoru olarak gormussunuzdur — yanlistir.
Kompresor secimi icin pratik kural:
- Sistem ic hacmini calisma basincina (tipik 2,5-3,5 bar) 30 dakika icinde doldurabilmeli.
- Otomatik basinc anahtariyla calismali; manuel calistirma yasaktir.
- Saatte 6 calistirmayi gecmeyecek bir cevrim icin yedek hava tanki ile birlikte boyutlandirilmali (sik calismak motoru yakar).
- Kompresor ve tank odasi sicak/kuru olmali — soguk mahalde kompresor calistirmak nem ile beraber sisteme su tasir, hava donar, valf takilir.
Devreye almada uzak test valfi acildiginda transit suresi limitin uzerine cikiyorsa once suclanan tipik olarak dry alarm valfidir; gercekte sebebin %70'i kompresor kucukluguyle baslayan dusuk hava basinci ya da hava kacagi olur. Test oncesi 24 saatlik basinc kayit grafigi (datalogger ile) sorunu hemen ortaya cikarir: basincin 0,2 bar'in uzerinde dustugu her 24 saatlik dilim kacak veya yetersiz kompresor demektir.
Yaygin saha hatalari
- Boru egimi unutulmus. Kuru borulu sistemde tum ana hatlar drenaj icin egimli olmali (Madde Annex referansli — dry icin minimum %0,4). Egimsiz hatta yogusma birikir, sonbaharda donar, kafa acildiginda buz tikar.
- Yas-kuru boru karisik kullanilmis. Yas tesisatin son kollari soguk mahale girince orayi dry zannedip uzanti yapmak Madde 11.5 disidir; tum o ana hat ya wet kalir (don korumasi ile) ya da bagimsiz dry alarm valfine baglanir.
- Tasarim alani buyutulmemis. OH-3 yas hesabini (216 m²) dry sisteme dogrudan tasimak hidrolik raporu gecersiz kilar; 270 m² ile yeniden hesap zorunludur.
- Accelerator atlanmis. Sistem hacmi 4 m³'u asarsa accelerator/exhauster olmadan 60 sn limiti tutmaz.
- Drenaj test noktasi yok. Madde 15.5.2'nin uzak test valfi sistemin hidrolik olarak en uzak noktasinda olmali; dry alarm valfin yaninda yapilan "test" gercek transit suresini olcmez, gececi raporlardir.
NFPA ile karsilastirma
NFPA 13 esdegerleri farkli ifade edilir ama mantik aynidir: NFPA 13 Bolum 8.2 dry pipe sistemleri icin "60 sn" su delivery suresi (sistem 500 gal / 1.900 L'den buyukse) ve tasarim alani icin %30 artirim ister (NFPA 13 Section 11.2.3.2.5). EN 12845 OH/HH icin 60 sn ve %25 ile bir tik daha gevsek; LH'de 90 sn'ye izin vermesi NFPA'nin Light Hazard tarifi ile birebir ortusmez. Karma projelerde (cok uluslu lojistik markalari, FM Global'da sigortali tesisler) hangi standart "governing" — onceden netlestirip o esiklerden hesap yapmak gerekir; iki standardin maddelerinden esnekligi olani secip rapora yazmak denetimde reddedilir.
Turkiye sahasinda BYKHY bagi
BYKHY (Binalarin Yangindan Korunmasi Hakkinda Yonetmelik) sprinkler sisteminin standartlara gore tasarlanmasini sart kosar ve TS EN 12845'i kabul eder. Soguk hava deposu, acik otopark, dis kanopi gibi mahallerde "yas" yazilmis projelerin 6 ayda bir donma sebebiyle revizyon istemesi sik karsilasilan bir durumdur. Tasarim asamasinda mahal listesinin sicakliklarinin (4 °C kuralliyla) kontrolu, kuru/yas karari icin ilk filtredir. Ozellikle Anadolu projelerinde yer secimi yapilirken soguk hava deposu serisi yas secilip glikol bekleniyorsa, glikol konsantrasyonunun maksimum %50 oldugunu (NFPA 13 ve cogu tedarikci limit), bunun da -25 °C civarinda doneceguni hatirlatmakta fayda var; -30 °C goren projelerde dry secimi kacinilmaz hale gelir.
Sik sorulan sorular
EN 12845 kuru borulu tesisat nerede kullanilir?
Madde 11.2.1 yalnizca iki durumda izin verir: don riski olan hacimlerde (acik otopark, soguk depo, dis kanopiler, isitilmamis ambar) veya ortam sicakliginin 70 °C'yi astigi kurutma firinlari gibi mahallerde.
Su transit suresi kac saniye olmalidir?
Tablo 18'e gore tek bir sprinklerin acilmasiyla suyun cikisi arasindaki sure LH icin en fazla 90 sn, OH ve HH icin en fazla 60 sn'dir. Test 15.5.2'deki uzak test valfinden yapilir.
Kuru borulu sistemde tasarim alani neden buyutulur?
Hava bosalma gecikmesi sirasinda baska sprinkler kafalari da acilabilecegi icin Madde 7 ve Tablo 4 kuru/alternatif sistemlerde operasyon alanini en az %25 buyutmeyi gerektirir. OH-1 ornegi: yas 72 m², kuru 90 m².
Hava kompresoru kapasitesi nasil secilir?
Kompresor sistemin tum ic hacmini, tedarikci tarafindan belirlenen calisma basincina 30 dakika icinde doldurabilmelidir. Kac sprinkler oldugu degil, boru ic hacmi belirleyicidir.
Kuru borulu sistem HHS depolama icin uygun mu?
Hayir. Madde 11.2.2 NOT bolumu yuksek tehlike depolarda dry/alternate sistem kullanilmamasini siddetle tavsiye eder. Su gecikmesi ilk acilan kafalarin sondurme etkinligini ciddi sekilde dusurur. Kacinilmazsa tasarim alani %25 buyutulur.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabi
EN 12845 LH/OH/HHP/HHS yogunluk-alan kombinasyonlari, K-faktor secimi, kuru borulu tasarimda %25 alan artirimi ve hidrolik hesap icin SprinkCalc iOS uygulamasini App Store'dan indirebilirsiniz.
SprinkCalc'i App Store'dan indir