Annex I'in Type A/B sinyalleri, izleme merkezi (ARC) modeli, PSTN-GSM-IP iletim ortamları ve sahadaki gerçek hatalar.
Bir lojistik deposunda OH-3 sprinkler tesisatı vardı, yıllık testte akış anahtarı tetiklendi, kontrol panelinde kırmızı yandı; ama dışarıya hiçbir sinyal çıkmadı. İşletme "biz GSM dialer taktırmıştık" dedi. Modülü sökünce SIM kartın üç ay önce hat operatörü tarafından tek-yönlü kapatıldığı, sadece çıkış SMS'lerinin engellendiği ortaya çıktı. Panel "iletildi" yazıyordu, gerçekte kimse haber alamıyordu. EN 12845 Annex I'in tam olarak engellemeye çalıştığı şey budur: alarm sinyalinin sahibi belli, sürekli izlenen bir noktaya kesintisiz ulaşmasını şart koşmak.
Standart referansı: EN 12845 Annex I
EN 12845:2015+A1:2019 Annex I (normatif) iki konuyu düzenler:
- I.1 – İzlenecek fonksiyonlar (Functions to be monitored): Hangi alarmın hangi tipte iletileceğini Tablo I.1 listeler.
- I.2 – Alarm seviyeleri (Alarm levels): Sinyali "yangın" (Type A) ve "teknik arıza" (Type B) olarak iki seviyeye ayırır.
Annex I'in birinci paragrafı şunu der: alarmlar sprinkler kontrol odasındaki veya pompa odasındaki bir alarm paneline bağlanır ve "önemine göre" ileriye iletilir. Sinyal "tesis içi veya tesis dışı, sürekli kişi bulunan bir noktaya" gönderilir. Doğrudan itfaiyeye bağlantı varsa test prosedürü yetkili otorite ile anlaşmaya bağlanır (Madde 16.3 ve 20.3.3.3 paralel hükümler).
Type A ve Type B alarmları – Tablo I.1
Annex I'de "Level 1-2-3-4" diye numaralı bir kategori şeması yoktur; bu, halk arasında EN 50136 transmisyon sınıflarıyla karıştırılan bir hatadır. EN 12845'in kendi şeması iki tiptir:
| Sinyal | Madde | Tip |
|---|---|---|
| Su akış alarmı (akış anahtarı) | 16.1.1 | A |
| Şehir şebekesinde düşük basınç | 9.2 | B |
| Pompa odası akış dedektörü | 10.3.2 | A |
| Priming tankı düşük seviye | 10.6.2.4 | B |
| Elektrikli pompa: çalışıyor | 10.8.6.1 | A |
| Elektrikli pompa: talep / start fail / enerji yok | 10.8.6.1 | B |
| Dizel pompa: çalışıyor | 10.9.11 | A |
| Dizel pompa: oto-mod kapalı / start fail / kontrolör arızası | 10.9.11 | B |
| Trace heating devresi arıza | 11.1.2.3 | B |
| Pre-action Type A düşük basınç | 11.4.1.2 | B |
| Dry pipe / pre-action düşük hava basıncı | 16.2.3 | B |
| Zonlu sistem: vana kısmen kapalı, düşük şebeke basıncı | D.3.7 | B |
| Zonlu sistem: zon akışı / tesisat akışı | D.3.7 | A |
| Annex H: stop vana kısmen kapalı, sıvı seviyesi, enerji kesintisi, düşük oda sıcaklığı | Annex H | B |
Mantığı basit: Type A = "şu an yangın olabilir, harekete geç", Type B = "yangın çıkarsa sistem doğru çalışmayabilir, gel kontrol et". I.2 maddesi pompa çalışıyor sinyalini yerel koşullara göre Type B olarak değerlendirme izni verir; bu, bir muhasebe-tipi false-call problemini azaltmak için bilinçli bir esnekliktir.
İletim ortamı: PSTN, GSM, IP, redundant
EN 12845 hangi iletim ortamı kullanılacağını saymaz; "iletim güvenilir olsun, hat sürekliliği test edilebilsin" der (Madde 16.3 a–b). Avrupa pratiğinde kullanılan ortamlar:
- PSTN bakır hat: klasik dialer. Hat fiziksel kesilirse panel "hat arızası" verir. Operatörlerin bakır hattan vazgeçmesiyle hızla erimekte.
- GSM dialer (2G/4G): tek SIM tek operatör – tek yol. Düşük risk için kabul edilir, sigorta şart koşuyorsa yetersizdir. SIM süresi, kapsama, jamming saldırılarına açık.
- IP (Ethernet, fiber): sürekli polling (her 90 sn–180 sn) ile hat denetimli olur. Modern ARC bağlantılarının omurgası.
- Redundant (çift yol): IP + GSM yedekli. EN 50136-1 sınıfı SP4/SP5 veya DP3/DP4 transmisyon sistemleriyle dakika mertebesinde hat-arıza tespiti.
Annex I'in "sinyal sürekli izlenen yere ulaşacak" ifadesini ciddiye almak demek, hattın da izlenmesi demektir. Ay sonu SMS çekmeyen GSM dialer, Annex I'i fiilen sağlamaz.
İzleme merkezi (ARC – Alarm Receiving Centre)
Avrupa modeli üç katmanlıdır:
- EN 12845 Annex I: sprinkler tarafında hangi sinyaller, hangi tip.
- EN 50136-1: sinyali taşıyan transmisyon sistemi sınıflandırması (iletim hızı, bildirim süresi, redundansı).
- EN 50518: sinyali alan ARC tesisinin kendisi (fiziksel güvenlik, 7/24 personel, yedek enerji, ikinci ARC'ye yönlendirme).
Sahada ARC sözleşmesi imzalanırken üçünün bir arada belirtilmesi tavsiye edilir: "EN 12845 Tablo I.1 sinyalleri, EN 50136-1 SP4 transmisyon, EN 50518 sertifikalı ARC". Aksi halde sigorta tazminat anlaşmazlığında "iletim vardı ama denetimsizdi" tartışması çıkar.
Sigorta firmasının ek talepleri
EN 12845 minimumdur. FM Global, VdS, LPCB, RC44 gibi sigortacı çerçeveleri çoğunlukla şunları ekler:
- Çift bağımsız iletim yolu (örn. IP + GSM, farklı operatör).
- Type A sinyalinin ARC'den 90 saniye içinde itfaiyeye doğrulamasız iletilmesi (yani önce ARA-ÖNCE-ARA değil, AKIŞ → 110).
- Type B sinyalinin 4 saat içinde işletmeye yazılı bildirimi.
- Yıllık test kayıtlarının ARC tarafından arşivlenmesi.
- ARC ile sözleşmenin sigorta poliçesine ek olarak konması.
Türkiye pratiği – ARC modeli ve BYKHY
Türkiye'de itfaiyeye doğrudan otomatik bağlantı yaygın bir altyapı değildir. Büyükşehirlerin itfaiye komuta merkezleri telefon bazlı çalışır. Pratikte:
- Sprinkler kontrol panelinden çıkan akış alarmı ya tesis içi 7/24 güvenlik odasına gider, ya da özel bir izleme merkezi firmasına (ARC) bağlanır.
- ARC sinyali alır, operatör tesisi telefonla doğrular ("yangın mı, test mi?"), doğrulama olumsuzsa veya cevap yoksa 110'u arar.
- Bu zincir Annex I'i karşılar – ama doğrulama süresi 60–120 saniyeyi aşıyorsa sigorta şartını karşılamayabilir.
BYKHY (Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik) sprinkler alarm sinyalinin yangın algılama ve uyarma sistemine bağlanmasını ister; oradan ihbar gönderme yükümlülüğü ise işletmeye bırakılır. Yani BYKHY "panel olsun, ses çıksın, kayıt tutulsun" der; "sürekli izlensin" şartını ARC sözleşmesi getirir. EN 12845'i sözleşme şartı olarak alan projelerde Annex I bu boşluğu doldurur.
Sahadan bir hata: SIM süresi dolmuş GSM dialer
Yukarıdaki giriş örneği çok yaygın. Tipik kök nedenler:
- SIM kartın faturalı/kontörlü kullanımdan dolayı 6 ayda bir kullanım koşulu var, makine-makine (M2M) tarifesine geçilmemiş.
- GSM dialer'ın "test sinyali" (poll) süresi 24 saat aralıklı; hat bir hafta önce kesilse bile sinyal kaybı 24 saat sonra fark ediliyor.
- ARC tarafında "yok-sinyal" alarmı zaman damgalı işlenmediği için panik anına kadar gözden kaçıyor.
Çözüm: M2M tarifeli SIM, en fazla 180 saniyelik IP polling, ARC sözleşmesinde "sinyal kaybı = 30 dk içinde tesise telefon" şartı. Yıllık testte sadece akış anahtarı değil, GSM/IP yolu da bilinçli olarak kesilip ARC'den geri-arama gelmesi beklenir.
NFPA 72 ile karşılaştırma
NFPA 72 (National Fire Alarm and Signaling Code) "supervising station alarm system" başlığı altında üç kategori sayar:
- Central station service: bağımsız, sertifikalı (UL 827) izleme merkezi.
- Remote supervising station: kamu otoritesi veya başka bir izleme noktası.
- Proprietary supervising station: tesisin kendi iç izleme odası.
EN 12845 bu kategori ayrımını yapmaz, sadece "permanently attended location" der – yani "sürekli kişi olsun, kim olduğu fark etmez". NFPA tarafı sertifikasyon ve müdahale süresi metrikleri (90 sn alıcıya, ek 90 sn iletime) verir; EN 12845 müdahale süresi metriği vermez, bu boşluk EN 50136 ve sigortacı tarafından doldurulur.
Yaygın hatalar – kontrol listesi
- Akış anahtarı sadece tesis içi siren tetikliyor, hiçbir yere iletilmiyor (Type A eksik).
- Pompa "enerji yok" sinyali panelde var, dışarı çıkmıyor (Type B eksik – kritik).
- GSM dialer var ama sinyal kaybı denetimi yok.
- ARC sözleşmesi bitmiş, kimse yenilemeyi unutmuş.
- Pre-action / dry pipe düşük hava basıncı sinyali panele bağlı değil (Madde 16.2.3 ihlali).
- Trace heating arıza sinyali izlenmiyor – kuru sistemde ilk donma o anlaşılır.
- Annex H zon vanalarındaki "kısmen kapalı" sinyali panel mimic'inde gösteriliyor, dışarıya çıkmıyor.
Tasarım sırasında karar listesi
- Tablo I.1'i projenin mekanik şartnamesine birebir koy. Hangi sinyal Type A, hangisi Type B – yazılı kalsın.
- İletim ortamını risk sınıfına göre seç: LH için tek yol kabul, OH-3 ve üstü için çift yol öner.
- ARC sözleşmesini EN 50136 ve EN 50518 referanslarıyla yap.
- Yıllık test prosedürüne hat-kesme testi ekle (Madde 20.3.3.3 elektrik tesisat kontrolü buraya bağlanır).
- Sigortacı ek şart istiyorsa müdahale süresini sözleşmeye yaz.
- BYKHY için yangın algılama paneline ortak alarm sinyalini de bağla – iki sistem birbirini görsün.
Özet
Annex I'in özü iki cümledir: yangın sinyalini ve sistemi devre dışı bırakabilecek her arızayı, sürekli izlenen bir noktaya kesintisiz ilet. Type A/B ayrımı sinyalin önceliğini, EN 50136 iletimin güvenilirliğini, EN 50518 ARC tesisinin standardını belirler. Türkiye'de itfaiyeye doğrudan bağlantı altyapısı olmadığı için ARC modeli fiilen tek seçenektir; sözleşmesini ve hattını canlı tutmak işletmenin sorumluluğudur. Panelde yeşil ışık yanması sinyalin gittiğini göstermez – test, hat denetimi ve ARC geri-arama disiplini olmadan Annex I sağlanmış sayılmaz.
SSS
EN 12845 itfaiyeye doğrudan bağlantıyı zorunlu kılıyor mu?
Hayır. Annex I "sürekli kişi bulunan bir noktaya" der; bu nokta tesis içi nöbet, ARC veya itfaiye olabilir. Doğrudan itfaiye bağlantısı varsa test prosedürü yetkili otoriteyle anlaşmaya bağlanmalıdır.
Type A ve Type B alarm farkı nedir?
Type A yangın alarmıdır (akış, alarm vanası, pompa çalışması). Type B teknik arıza alarmıdır (enerji yok, dizel oto-mod kapalı, düşük basınç). İkisi de sürekli izlenen noktaya iletilir, ama önceliği farklıdır.
GSM tek başına yeterli mi?
LH risk için kabul edilebilir; OH ve üstü ya da sigorta şart koşuyorsa ikinci bağımsız yol (PSTN, IP, ikinci operatör GSM) önerilir. Hat denetiminin de yapılması esastır.
Türkiye'de itfaiyeye otomatik bağlantı var mı?
Standart bir altyapı yok. ARC firmaları sinyali alır, doğrular ve 110'u arar. Doğrulama süresi sigortacının kabul ettiği eşiği aşmamalıdır.
NFPA 72 supervising station ile EN 12845 ARC aynı mı?
Kavramsal olarak benzer ama gereksinim seti farklı. NFPA 72 üç kategori ve UL 827 sertifikası ister; EN 12845 Annex I sadece "sürekli kişi bulunan nokta" der, ayrıntıyı EN 50136 ve EN 50518 doldurur.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabı
EN 12845 LH/OH/HHP/HHS yoğunluk-alan kombinasyonları, K-faktör seçimi ve hidrolik hesap için SprinkCalc iOS uygulamasını App Store'dan indirebilirsiniz.
SprinkCalc'i App Store'dan indir