Tablo bazli boru capi secimi ile tam hidrolik hesap arasinda hangisi ne zaman kullanilir; saha, denetim ve maliyet acisindan karsilastirma.
Bir lojistik depo projesinde mimar bizden iki teklif istemisti: biri "hizli, denetimde sorun cikmasin", obur "metal optimize edilsin, butce dussun". Ayni binaya iki ayri sprinkler tasarimi cikti — birincisi EN 12845 Madde 13.3 pre-calculated tablo yontemiyle, ikincisi Madde 13.4 fully calculated hidrolik hesabiyla. Boru agirligi farki %22'ydi. Iste bu yazi tam o iki yontem arasindaki kararin nasil verilecegine dair.
Standart ne diyor: Madde 13.1
EN 12845 Madde 13.1 boru capi belirleme icin iki yontem tanimlar:
- Pre-calculated: caplar kismen tablolardan, kismen hesaptan alinir (Madde 13.3).
- Fully calculated: tum caplar hidrolik hesapla belirlenir (Madde 13.4).
Standart "tasarimci secebilir" der; ama iki kesin istisna koyar. Asagidaki durumlarda fully calculated mecburidir:
- Ara seviye (in-rack) HHS sprinkleri bulunan duzenler.
- Gridded veya looped boru sebekeleri.
Bu sinirin disinda, LH/OH/HHP ve in-rack'siz HHS icin secim sizindir.
Pre-calculated nasil isler
Adi yaniltici: "pre-calculated" demek "hesapsiz" demek degil. Madde 13.3.1.1 net soyler — boru caplari kismen tablolardan, kismen hidrolik hesaptan gelir. Mantik soyle isler:
- Range pipe ve uc dagitim borulari tablodan secilir. LH icin Tablo 27 (sadece son 3-4 sprinkler), OH icin Tablo 30 ve 31, HHP/HHS icin Tablo 32-35. Tablolarda "su capta su kadar sprinkler beslenir" yazar; tasarimci sadece okur.
- Design point belirlenir. Madde 13.3.2'ye gore LH'de 3. veya 4. sprinklerden sonraki nokta; OH'de 17. veya 19. sprinkler junction'i; HHP/HHS'de 49. sprinkler junction'idir.
- Design point ile kontrol vana seti arasi hidrolik hesapla sizinglenir. LH icin Madde 13.3.3.2: 4+ sprinkler durumunda 0,7 bar maksimum surtunme kaybi. OH icin Madde 13.3.4.2: 1000 L/dk akista 0,5 bar maksimum kayip.
Yani gercekte mini bir hidrolik hesap her zaman var; ama kucuk ve formul belli. Excel ile yapilabilir, denetciye gosterilirken kafa karistirmaz.
Pre-calc tablo ornegi (OH range pipe — Tablo 30)
| Konum | Layout | Cap (mm) | Maks. sprinkler |
|---|---|---|---|
| Son 2 range (uc) | 2-end-side | 25 / 32 | 1 / 2 |
| Diger layoutlar | Hepsi | 25 / 32 / 40 / 50 | 2 / 3 / 4 / 9 |
| Diger range borular | Hepsi | 25 / 32 / 40 / 50 | 3 / 4 / 6 / 9 |
OH-3 bir markette range hatlarinda 6 sprinkler beslemeniz gerekiyorsa tablo 40 mm yazar; tartisma yok. Hidrolik yazilima girmeniz gerekmez.
Fully calculated nasil isler
Madde 13.4 yontemi tablolari tamamen by-pass eder. Tum boru caplari Hazen-Williams formuluyle (Madde 13.2.1) hesaplanir:
p = 6,05 × 10⁵ × (Q¹⁺⁵) / (C¹⁺⁵ × d⁴░⁸⁸⁶) × L
burada p bar, Q L/dk, d ic cap mm, L esdeger uzunluk m. Tasarimci surasiyla:
- Madde 13.4.1: Operasyon alanindaki en yakin 4 sprinklerden tasarim yogunlugunu (mm/dk) saglar.
- Madde 13.4.2: Hidrolik en gayri musait ve en musait alan konumlarini bulur. Gridded'de bunu sprinkleri bir pitch kaydirarak iterasyonla dener.
- Madde 13.4.3: Alan seklini ayarlar — gayri musait dikdortgen, musait kare.
- Boru caplarini iteratif sekilde kucultur, her degisikten sonra sebekeyi yeniden cozer.
Kontrol kriterleri (Madde 13.2.5.2):
- Loop'ta basinc kaybi cebirsel toplami: 0 ± 1 mbar.
- Junction'da debiler dengesi: 0 ± 0,1 L/dk.
- Hiz: vana/akis monitor 6 m/s; diger noktalar 10 m/s asilamaz (Madde 13.2.3).
Bu kriterler elle kapatilamaz; SprinkCalc, Hydratec, Canute FHC, AutoSPRINK gibi yazilimlar sart.
Hangisi ne zaman: pratik karar tablosu
| Durum | Onerilen yontem | Gerekce |
|---|---|---|
| Otel/ofis (LH) | Pre-calculated | Tablo 27 ile range hizli; metal kazanci oldukça kucuk |
| OH-1 atolye, OH-2 perakende | Pre-calculated | Operasyon alani 72-144 m²; tablo yeterli |
| OH-3 supermarket, OH-4 atolye | Genelde fully calculated | %15-25 boru tasarrufu butceyi etkiler |
| HHP-1, HHP-2 process | Sec'enege bagli | Pompa marji boldur ise pre-calc; degil ise fully-calc |
| HHS storage (in-rack yok) | Fully calculated | K115/K160 ile pre-calc K80 varsayimi cok konservatif |
| HHS in-rack mevcut | Fully calculated (mecburi) | Madde 13.1, ayrica Madde 7.2.3.4 |
| Gridded/looped sebeke | Fully calculated (mecburi) | Madde 13.1; iki yonlu akis |
| ESFR koruma | Fully calculated | Madde 7.11 + EN 12845-2; tablolar yok |
Pre-calculated avantaj ve dezavantajlari
Avantajlar:
- Hiz: Bir OH-2 ofis projesinin boru sizing'i Excel ile yarim gunde biter.
- Denetim kolayligi: Bagimsiz denetcilik LPCB, VdS veya yerli BYKHY denetimi tabloya bakip oner verir; "yazilim ciktisi"na guvenmek zorunda kalmaz.
- Saha esnekligi: Sahada bir sprinkler eklemek gerekirse tabloya yine bakip cap dogrulanir; yazilim acmak gerekmez.
- Hata payi: Tablolar konservatif olduklarindan kucuk yerlestirme hatalari sistemi bozmaz.
Dezavantajlar:
- Konservatif: Tablo 32 ve 33 K80 sprinkler ve Tablo 7 (1) su sebekesi varsayimi yapar; gercek sebekeniz daha iyiyse "para harcaniyor" demektir.
- Sinirli kapsam: Gridded yapilamiyor. Loop yapilamiyor. Bu dogal "tek yon, en uca dogru" akis sinirlamasidir.
- Tasarim esnekligi az: K-faktor secimi tabloya kilitli. K115 veya K160 ile sokmak isterseniz fully-calc'a gec'meniz gerekir.
- Optimizasyon yok: 80 mm yeterken 100 mm cikar.
Fully calculated avantaj ve dezavantajlari
Avantajlar:
- Ekonomik: Boru capi tek-tek optimize, %15-30 metal tasarrufu mumkun. Buyuk depolarda yuz binlerce TL fark.
- Esneklik: Gridded layout, loop, K-faktor degisikligi, farkli sebeke karakteristigi — hepsi sirayla denenir.
- Pompa tasarimi netlesir: Calismakta olan en gayri musait alan ve en musait alan basinc/debileri ortaya cikar; pompa egrisi kesin secilir.
- ESFR/CMSA zorunlulugu: EN 12845-2 ESFR sistemleri yalnizca tam hidrolik hesapla onaylanir.
Dezavantajlar:
- Yazilim sart: Hydratec, AutoSPRINK, Canute FHC, SprinkCalc gibi sertifikali yazilim ve egitimli muhendis gerekir.
- Denetim yuku: Denetc'i yazilim ciktisini node-by-node okumak zorunda; saatlerce surer.
- Saha degisiklikleri pahali: Sahada sprinkler kaydirma veya ek hat gerekirse hesap yeniden cikarilir; "as-built" guncellenmesi sart.
- Hassas: Iterasyonda 1 mbar dengeyi tutturmak C-degeri (pas durumu), fitting esdeger uzunluklari, statik fark hassasiyetini gerektirir.
Sik yapilan hatalar
1. Pre-calc'ta design point'i yanlis yere koymak. OH'de 17. veya 19. sprinklere bagli (layout cinsi: 2-end-side mi, diger mi). Yanlis koyulursa downstream borular yetersiz cikar.
2. Fully-calc'ta yalnizca en gayri musait alani hesaplamak. Madde 13.4.2.2 en musait alanin da hesaplanmasini ister; pompa o noktada asilmali ve hiz limiti asilmamalidir.
3. C-degerini standart galvaniz icin 100 koymak. Madde 13.2.1 Tablo 22 mild ve galvanize celik icin C=120 verir. C=100 koymak kayiplari %44 yukari iter, gereksiz buyuk cap cikar.
4. Pre-calc'ta gridded ile baslamak. Madde 13.1 net yasaklar. Denetimde geri donulur.
5. Fully-calc'ta hizi unutmak. Yazilim cap kucultur ama 12 m/s cikabilir. Madde 13.2.3 limit: 10 m/s genel, 6 m/s vana/strainer. Asilirsa hesap reddedilir.
NFPA 13 ile karsilastirma
NFPA 13 ayni iki dunyayi farkli isimlerle anar:
- Pipe Schedule = EN 12845 pre-calculated. Tablo 23.5 (Light Hazard), Tablo 23.6 (Ordinary Hazard) cap-sprinkler eslemesi verir.
- Hydraulically Calculated = EN 12845 fully calculated. Hazen-Williams formulu, design area, density-area egrisi.
Onemli fark: NFPA 13 Pipe Schedule sadece LH ve OH'de izinlidir; HHP/HHS icin hidrolik hesap zorunludur. EN 12845 ise Madde 13.3.5 ile HHP ve in-rack'siz HHS'i de pre-calc kapsamina alir; Tablo 32-35 buna ozel hazirlanmistir. Bu nedenle Avrupa pratigi NFPA'ya gore biraz daha tablo-yogundur.
Turkiye'deki saha gercegi
BYKHY 2007 (ve 2024 guncel) Madde 96 sprinkler tasarimini "TS EN 12845 veya NFPA 13" diye birakir; yontem secimi serbesttir. Pratikte:
- OH-2 alti projeler (otel, ofis, kucuk magaza) %90 pre-calculated.
- Lojistik depolar, otomotiv ureticileri, e-ticaret merkezleri %95 fully calculated. ESFR'ye gec'is bunu mecburi kildi.
- BVS (bagimsiz vize sertifikasi) firmalari pre-calc'ta tablo numarasi ve design point konumu, fully-calc'ta yazilim ciktisi (node listesi, en gayri musait alan haritasi, hiz raporu) ister.
- Yangin pompasi sec'erken pre-calc tasarimda %20 marj koymak yaygin; fully-calc'ta marj 0,5 bar'a duser cunku hesap kati.
Sonuc: yontem tercihi sadece teknik degil ticari karardir. Kucuk projede pre-calc hizla tasarim ucreti dusurur; buyuk projede fully-calc malzeme faturasini kucultur.
Sik sorulan sorular
Pre-calculated yontem hangi tehlike siniflarinda kullanilabilir?
EN 12845 Madde 13.1 pre-calculated yontemi LH, OH ve in-rack sprinkler bulunmayan HHP ile HHS icin kabul eder. Ara seviye HHS sprinkleri olan tasarimlar ile gridded veya looped boru duzenleri her zaman fully calculated yapilmak zorundadir.
Pre-calculated yontemde hidrolik hesap hic yapilmaz mi?
Yapilir. Range pipe ve uc dagitim borulari Tablo 27, 30, 31, 32, 33, 34 ve 35'ten secilir; ancak design point ile kontrol vana seti arasindaki dagitim borulari Madde 13.3.3.2 (LH icin 0,9 veya 0,7 bar surtunme limiti) ve Madde 13.3.4.2 (OH icin 1000 L/dk akista 0,5 bar limit) hesaplariyla sizing yapilir.
Fully calculated yontem ne kadar metal tasarrufu saglar?
OH-3 ve OH-4 projelerinde tipik %15-25 boru agirligi tasarrufu gorulur. HHS storage uygulamalarinda fark daha buyur (%30'a kadar) cunku tablolar konservatif K80 + Tablo 7 (1) sartlarini varsayar; gercek K115/K160 ve daha iyi sebeke basinciyla cap kuculur.
NFPA 13 Pipe Schedule, EN 12845 pre-calculated'in karsiligi midir?
Mantiken evet. Her ikisi de tablodan boru capi secer. Ama NFPA 13 Pipe Schedule sadece LH ve OH ile sinirlidir; EN 12845 pre-calculated, HHP ve in-rack'siz HHS'i de kapsar. NFPA 13 Hydraulic Calculation ise dogrudan EN 12845 fully calculated'in muadilidir.
Gridded sistem neden mecburen fully calculated?
Gridded sebekede su iki yondan ayni sprinklere gidebilir; tablodaki tek-yon akis varsayimi gecersizdir. Madde 13.4.2.1 en gayri musait alani bulmak icin alanin sprinkler-bir-pitch kaydirilarak denenmesini sart koyar. Bu islemi tablo cozemez, sadece hidrolik yazilim cozer.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabi
EN 12845 pre-calculated tablo secimleri ve fully calculated hidrolik hesaplari (Hazen-Williams, en gayri musait/musait alan, hiz dogrulama) icin SprinkCalc iOS uygulamasini App Store'dan indirebilirsiniz.
SprinkCalc'i App Store'dan indir