Sprinkler hattını doğrudan İSKİ/ASKİ aboneliğine bağlamak ne zaman kabul edilir, ne zaman saçmadır — Madde 9.2 ve saha karşılığı.
Bir AVM projesinde işveren cebinden depo ve pompa parası çıkarmak istemiyor: "Şehir şebekesi var, oradan bağlayın." Cevap kolay değil. EN 12845 Madde 9.2 town main’i meşru bir su kaynağı olarak sayar — ama altına imzalı sayısal şartlar koyar. Bu yazıda Madde 9 ailesinin town main bölümünü saha gözüyle açıyoruz: hangi koşulda doğrudan bağlama yapılır, idareden ne istenir, EN 1717 backflow ne zaman devreye girer ve Türkiye’de İSKİ/ASKİ pratiği bu çerçevenin neresine oturur.
Madde 9.2 ne diyor
Standart metni açık: "Town main, hidrant ve hortum reeli gibi manuel söndürme ihtiyaçları dahil olmak üzere basınç, debi ve süre gereksinimlerini karşılayabilmelidir." Bu üç kelime — basınç, debi, süre — town main onayının üç ayağıdır. Üçü birden sağlanmazsa şehir şebekesi tek başına su kaynağı olamaz; depo veya booster pompa şarttır.
Madde 9.2 ek olarak şunları zorunlu kılar:
- Şebeke basıncı önceden belirlenmiş bir değerin altına düşerse alarm verecek bir basınç şalteri (pressure switch) takılması.
- Şalter, çekvalfin yukarı tarafına (upstream) konulmalı ve test vanasıyla donatılmalı (Annex I, H.2.5).
- Su kalitesi gerektiriyorsa strainer (süzgeç) takılması — kesit alanı boru nominal alanının en az 1,5 katı, 6 mm’den büyük parçacık geçirmeyecek şekilde.
- Standart Not 2: "Town main bağlantısı için genelde su idaresinin onayı gereklidir." Bu cümle Türkiye’de İSKİ/ASKİ yazısının dayanağıdır.
Basınç-debi testi: idare yazısının içeriği
Madde 4.4.4.3, town main bir veya iki ana kaynak olarak seçildiğinde tasarım dosyasında saklanması gereken belgeleri sayar. Buradan saha kontrol listesi çıkar:
- Test edilmiş basınç-debi karakteristik eğrisi. Tek nokta statik basınç değil, en az iki noktadan (statik + akış altında rezidüel) çizilmiş bir eğri. Akış testi gün içinde tüketimin pik olduğu zamana denk getirilmeli.
- Test tarihi ve saati. Sabah 04:00’te yapılan ölçüm öğleden sonraki gerçeği yansıtmaz.
- Test noktasının kontrol vana setine göre konumu. Bina girişinde alınan ölçüm ile sprinkler vana setinde gerçekleşen basınç farklıdır; aradaki kayıp hesaplanmalı.
- Hidrant/hortum dolabı için ek debi kabulü. Yetkili idare bu rakamı belirler; itfaiye için ayrı bir taahhüt de istenebilir.
Pratikte İSKİ ve ASKİ "Yangın Suyu Tahsis Yazısı" veya "Şebeke Basınç-Debi Tutanağı" adı altında belge düzenler. Yazıda "X bağlantı noktasında Y bar statik, Z L/dk akışta W bar rezidüel basınç garanti edilir" ifadesi geçmiyorsa town main’i tek kaynak olarak kabul etmeyin.
Hangi sınıfta town main yeter, hangisinde yetmez
Pratik bir karar tablosu için EN 12845’in pre-calculated rezerv hacmiyle gerçek şehir şebekesi kapasitesini yan yana koyalım. Şebeke akış kapasitesi sadece hat çapına değil, o saatteki toplam tüketime de bağlıdır.
| Sınıf | Yoğunluk | Süre (dk) | Pre-calc rezerv (m³) | Town main tek başına? |
|---|---|---|---|---|
| LH | 2,25 mm/dk | 30 | 9 | Çoğu zaman evet |
| OH-1 | 5,0 mm/dk | 60 | 55 | Genelde evet (DN150 + iyi rezidüel ile) |
| OH-2 | 5,0 mm/dk | 60 | 105 | Sınırda — booster lazım |
| OH-3 | 5,0 mm/dk | 60 | 135 | Çoğu zaman hayır |
| OH-4 | 5,0 mm/dk | 60 | HH koruma | Hayır |
| HHP-1 | 7,5 mm/dk | 90 | 225 | Hayır — depo şart |
| HHP-2 | 10,0 mm/dk | 90 | 275 | Hayır |
| HHS | ≥ 7,5 mm/dk | 90 | 225–905 | Hayır |
Genel kural: HHP ve HHS sınıfları için town main tek kaynak olmaz. Sebep ikiye katlı: (1) gereken anlık akış ortalama bir DN200 şehir hattının saatlik kapasitesini aşar; (2) 90 dk süre boyunca bu akışı sabit tutmak için şehir şebekesinin pik tüketim altında bile basıncı düşmeyecek şekilde tasarlanmış olması gerekir — Türkiye’de bu nadirdir. OH sınıflarında bile çoğu zaman town main + booster kombinasyonu (Madde 9.6.1-b) tercih edilir.
Basınç şalteri ve düşük basınç alarmı
Madde 9.2 yalnızca debi-basınç değil, sürekli izleme de ister. Basınç şalteri şu konuma yerleştirilir: town main bağlantı çekvalfinin yukarı tarafı, yani şebeke tarafı. Şebeke statik basıncı önceden tanımlı bir değerin (genelde tasarım rezidüel basıncının %10–15 üstü) altına düşerse görsel ve sesli alarm tetiklenir. Bu alarm, sprinkler operatöründen ya da daimi gözetim noktasından izlenmelidir; alarm kayıt sistemi ile sürekli loglanması saha pratiğidir.
Standartta gözden kaçan ama denetimde tepilen ayrıntı: şalterin test vanası olmak zorunda. Yıllık bakımda şalter, gerçek şebeke basıncını düşürmeden test edilebilmelidir.
EN 1717 backflow zorunluluğu
Sprinkler hattındaki su, içme suyu hattına geri dönmemelidir. Sebep basit: şebekede günlerce/haftalarca durmuş, çinko/bakır oksitleri çözmüş, bakteri üremeye başlamış suyun içme suyu şebekesine karışması ciddi sağlık tehlikesidir.
EN 1717, su kullanım amacına göre kontaminasyon kategorileri tanımlar. Kategori sınıflandırması:
- Kategori 1: Doğrudan içme suyu
- Kategori 2: İçme suyu (estetik değişiklik var, sağlık tehlikesi yok)
- Kategori 3: Düşük zehirli madde içerebilir
- Kategori 4: Sağlığa zararlı madde — sprinkler hatları buraya girer
- Kategori 5: Mikrobiyolojik tehlike (foam karışımlı sistemler)
Sprinkler hattı standart olarak kategori 4 sayılır; minimum koruma BA tipi (RPZ — Reduced Pressure Zone) backflow önleyicisidir. Foam veya AFFF içeren sistemlerde kategori 5’e geçilir; bu durumda yalnızca AA veya AB tipi hava boşluğu (air gap) kabul edilir — yani şehir hattı önce bir tanka boşalır, sprinkler oradan çekilir, fiziksel temas tamamen koparılır.
Türkiye’de İSKİ "Yangın Suyu Aboneliği" şartnamesinde RPZ vanasını zorunlu tutar; ASKİ benzer uygulama yapar. RPZ’nin yıllık test belgesi de istenir.
Single, superior, duplicate — town main pozisyonu
EN 12845 su kaynağı güvenilirliğini üç sınıfa ayırır (Madde 9.6):
- Single supply (Madde 9.6.1): Town main tek başına veya booster ile birlikte. LH ve OH için kabul; HH için yetersiz.
- Superior single supply (Madde 9.6.2-a): Çift uçtan beslenen, iki bağımsız kaynaktan gelen, ortak trunk üzerinde tekil kesinti noktası olmayan town main. Pratikte halka (ring) topolojili bir şehir şebekesi.
- Duplicate supply (Madde 9.6.3): İki bağımsız tek kaynak. Genelde "town main + depo+pompa" kombinasyonu.
Türkiye’de superior single olarak değerlendirilebilecek halka şebeke İstanbul’un bazı eski bölgelerinde vardır; çoğu yeni gelişme alanında ve ilçe merkezlerinde tek beslemeli radyel şebeke söz konusudur. Bu yüzden HHP/HHS dışındaki orta riskli projelerde bile town main + storage tank duplicate en güvenli mimaridir.
Reduced capacity tank: kombinasyon çözümü
Madde 9.3.4 elinizde şehir şebekesi varsa ama yetersizse alternatif sunar: reduced capacity tank. Şehir şebekesi tankı sürekli besler (en az iki şamandıra vanasından), tank tek başına Tablo 11’deki minimum hacmi sağlar, geri kalan kapasite town main akışıyla karşılanır. OH-3 için tank tek başına minimum 50 m³ olmalı; toplam 135 m³ rezerv ise tank + sürekli infill ile sağlanır.
Bu yöntem AVM ve otel projelerinde sahaya çok uyar: depo hacmi yarıya iner, basınç güvencesini de RPZ + tank otomatik dolum sistemi sağlar.
NFPA ile karşılaştırma
NFPA 13’te town main eşdeğeri "public water supply" başlığıyla geçer; mantık aynıdır. Akış testi NFPA 291’de tanımlanan formüle uygun yapılır (rezidüel basınç ve hidrant pitot ölçümü). Backflow tarafı ise ülkeye göre değişir: ABD’de yerel su idaresi DCDA (Double Check Detector Assembly) veya RPZ’den hangisini istediği eyalete göre fark eder. EN 1717’nin RPZ zorunluluğu, ABD’nin "high hazard cross-connection" yaklaşımıyla örtüşür.
Sahada en sık yapılan hata
Şehir şebekesinin statik basıncını ölçüp "10 bar var, sprinkler için yeterli" diyen tasarımcı sayısı az değil. Statik basınç hiçbir şey demek değildir; akış altında basınç düşer. DN150 bir hatta 1500 L/dk çekildiğinde rezidüel basınç 10 bar’dan 3 bar’a inebiliyorsa o şebeke OH-3 sprinkler için yetmez. İdarenin yazısında akış altında garanti edilen rezidüel basınç rakamı yoksa o yazı sadece bir tahmindir.
İkinci sık hata: basınç şalterini çekvalfin aşağı tarafına koymak. Bu durumda şebeke basıncı düşse bile şalter sprinkler hattındaki rezerv basıncı görür, alarm vermez — town main arızasını fark etmek günler sürebilir.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabı
EN 12845 LH/OH/HHP/HHS yoğunluk-alan kombinasyonları, K-faktör seçimi ve hidrolik hesap için SprinkCalc iOS uygulamasını App Store’dan indirebilirsiniz. Town main rezidüel basıncını girdi olarak kullanıp gerekli boost basıncını otomatik hesaplar.
SprinkCalc'i App Store'dan indir