2 m alti yerlesimde komsu sprinkler neden hic acilmaz: cold soldering, deflektor-tavan mesafesi ve duvar/kiris yaklasma kurallari.
Bir lojistik depo OH-3 projesinde son revizede mimari, asma tavanin altindaki bir spot aydinlatma kirisini tasimak icin sprinkler hattini biraz sikistirmis. Saha olcumunde iki K80 pendant arasi 1,55 m cikti. Mutahhit "az bir fark, idarenin gozune batmaz" derken aslinda EN 12845'in en katik kuralini ezmis oluyor: iki sprinkler birbirine 2 m'den yakinsa, ilk acilan ikinciyi sogutur ve ikinci sprinkler hicbir zaman patlatma sicakligina ulasmaz. Bu olaya saha dilinde "cold soldering" deniyor ve test laboratuvarlarinin onlarca yangin testiyle dogruladigi bir olay.
EN 12845:2015+A1:2019, sprinkler yerlesim mesafelerini Madde 12.3 ve 12.4 altinda toplar. Bu yazida bu maddeleri saha gozunden okuyup; minimum mesafe 2 m, deflektor-tavan acikligi 0,075-0,15 m (max 0,3-0,45 m), duvar/kirise yaklasma sinirlari ve sik gorulen 1,5 m hatasinin neden onaylanmadigini tek tek isleyecegiz.
Madde 12.3 — Iki sprinkler arasi 2 m kurali
Standart soyle der: "Sprinkler shall not be installed at intervals of less than 2 m." Yani Turkce: iki sprinkler arasi 2,0 m'den daha kucuk olamaz. Madde, bu kurala sadece uc istisna birakir:
- Baffle (engel paneli) kullanilmasi: yaklasik 200 mm x 150 mm boyutunda, iki sprinkler arasinda spray dagilimini birbirinden ayiran metal/teneke pano. Yapisal bir engel (kiris, kanal, duvar) bu islevi gorebiliyorsa o da kabul edilir.
- Raf icindeki ara seviye sprinklerleri (Madde 12.5.3) — in-rack koruma kendi geometrisine tabi.
- Yurume merdiveni ve asansor bosluklari (Madde 12.4.11) — burada sprinklerler birbirine 1,5 m'ye kadar yaklasabilir, sart yine ayni: komsu sprinkler birbirini islatmamali.
Disinda kalan her durumda 2 m sinirini gormeden cizimi onaylamak, sigorta loss prevention raporundan yukleniciye geri donus alma garantisidir.
Cold soldering: niye 2 m sayisi seciliyor
Bir sprinkler 68 °C bulb sicakliga geldiginde patlar. Patlama anindan itibaren, deflektoru cevreleyen yaklasik 1,5 m yaricap iclinde sicak duman tabakasi yagmurla birlikte agir bir sekilde sogur. Komsu sprinkler bu sogumus dolambaca giriyorsa, kendi bulb'i 68 °C'ye asla ulasamaz. Cunku ustune duser su, ve damarda lehim gibi sogur kalir. Saha fotograflarinda yaniktan sonra yanan alanin tam ortasinda kapali bir sprinkler bulursaniz, neredeyse her zaman cevap budur.
2 m sayisi laboratuvar testlerinin ortalamasidir; kimi sprinkler tipi 1,8 m'de de calisiyor olabilir, bazi yuksek-K modelinde 2,4 m bile yetmiyor. EN 12845 sade ve net davranip 2,0 m'yi tek esik olarak koymus. Eger bir sebepten dolayi 1,5 m'ye inmek zorundaysaniz 200 mm x 150 mm baffle sart, ve iki sprinkler arasinda — bir sprinklerden 0,1 m yukseginde — yerlestirilmesi gerekir.
Madde 12.4.2 — Deflektor-tavan mesafesi
Tavan ile sprinkler deflektoru arasindaki mesafe kafa karistiran ikinci konu. EN 12845 burada iki ayri sayi verir:
| Tavan/cati turu | Maksimum (deflektor — tavan alti) | Tercih edilen aralik |
|---|---|---|
| Yanici tavan/cati (combustible) | 0,3 m | 0,075 - 0,15 m |
| Euroclass A1 veya A2 (yanmaz) tavan/cati | 0,45 m | 0,075 - 0,15 m |
Ozet: 0,075 m ile 0,15 m arasi gercek hedef. 0,3 m ve 0,45 m sayilari mecbur kalindiginda gidilen ust limit, ve madde aciktan soyle der: "Where circumstances make it unavoidable to use the maximum distances of 0,3 m and 0,45 m, the area involved shall be as small as possible." Yani idare, butun proje 0,3 m ile cizilmis bir cizimi onaylamaz; sadece kanal/kiris altinda kalan kucuk bolgeler icin tolerans verir.
Saha pratigi: celik makaslarin altinda, OSB veya alci tavanin var olmadigi acik catili bir depoda, deflektoru cati saci altindan 100 mm asagiya ayarlamak hem tavan jet sicakligini hem de su dagilimini yakalar. 200 mm'ye ciktiginizda RTI tepki suresinin yaklasik 8-12 saniye uzadigini, 300 mm'de bunun 20+ saniyeye dayandigini in-house testler gosteriyor. Hesap kagidinda gorunmeyen bu gecikme, yangin buyukluk hesabinizi alt-ust eder.
Madde 12.4.1 — Duvardan ve cepheden uzaklik
Sprinkler ile duvar/bolme arasi en fazla:
| Durum | Maksimum mesafe |
|---|---|
| Standart kare/dikdortgen yerlesim | 2,0 m |
| Kademeli (staggered) yerlesim | 2,3 m |
| Acik bagli kiris/lata, acik kafes cati | 1,5 m |
| Acik cepheli yapi (open-faced building) | 1,5 m |
| Yanici malzemeden dis duvar | 1,5 m |
| Metal cephe (yanici astar/izolasyon olsun olmasin) | 1,5 m |
| Tablo 19/20'deki maks. sprinkler aciklik | Yarisi |
Bu sayilar liste icindeki en kucuk olan degerin secilmesini ister. Yani metal cephe + Tablo 19'da 4,0 m sprinkler aciklik varsa, duvardan max sayilar 1,5 m ile 2,0 m'nin kucugu yani 1,5 m'dir.
Madde 12.4.6 — Kirislerin altinda sprinkler
Kiris altinda sprinkler konumlandirmak ayri bir labirent. Iki kural:
- Genis kirislerde Sekil 9 ve Sekil 10'daki X (yatay mesafe) - Y (dikey mesafe) diyagrami uygulanir. Yani sprinkler kirise ne kadar yakinsa deflektoru o kadar asagida olmalidir, boylece kiris su konisini govdesinden engellemez.
- Kirisin genisligi 0,2 m'yi gecmiyorsa sprinkler dogrudan kirisin uzerine, en az 0,15 m yukaridan yerlestirilebilir.
Her durumda 12.4.2'deki tavan-deflektor mesafe kurali yine gecerli kalir; yani kiris altinda yapilan ozel cozum, deflektoru tavandan 0,3 m'den daha asagiya dusurmek icin bir bahane degildir.
Madde 12.4.4 — Tente (canopy) kenarindan uzaklik
Disarda yuk indirme platformlari, kapi onu tenteleri veya bina disindaki cati uzantilari (canopy) sprinkler altina alinmissa, sprinkler tente kenarina 1,5 m'den daha uzak olamaz. Aksi halde tentenin kenar tarafinda yangin yayilir, sprinkler suyu tente icine dogru hapsolur ve disari yansimaz.
Saha hatasi: 1,55 m yerlesim
Giriste anlattigimiz proje gercek bir orneklem. Mutahhit "1,5 m'lik mesafeyi ben her gun goruyorum, sigortaci da bir sey demiyor" dedi. Ama loss prevention raporu cikarken sigorta firmasi soyle dedi: bu hat 16 sprinkler boyunca 1,55 m yerlesime sahip. Tek bir noktada cold soldering olsa, tasarim alaniniz 360 m² OH-4 yerine 540-720 m²'ye taser; pompa setiniz bunu kaldiramaz, basinciniz duser, sistem coker.
Cozum iki secenekten birisi: (a) hatti tamamen yeniden cizip 2,0 m'ye tasimak; (b) her iki sprinkler arasina sertifikali 200 mm x 150 mm baffle koymak ve sigortaciya saha fotografi ile geri donmek. Cogu projede (a) daha ucuz cikiyor cunku 16 baffle'in tedarigi, kaynagi ve onayi yeniden cizimden uzun surebiliyor.
NFPA 13 ile karsilastirma
NFPA 13 standart spray sprinklerlerde minimum mesafeyi 1,83 m (6 ft) verir ve bunun altina inilebilmesi icin "tam yukseklikli, en az 8 in (203 mm) baffle" sart kosar. EN 12845 ise yuvarlak 2,0 m ve 200 mm x 150 mm baffle ister. Iki standardin altinda yatan fizik aynidir — cold soldering — sadece toleranslar farklidir. ESFR sprinklerlerde mesafe minimumlari hem NFPA 13 hem EN 12845-2'de farkli ve daha siki olabilir, onlari ayri yazida ele aliyoruz.
Turkiye baglami
Binalarin Yangindan Korunmasi Hakkinda Yonetmelik (BYKHY) sprinkler ic detaylari icin EN 12845'i refere eder. Idare ve sigorta firmalari, ozellikle FM Global, Allianz, AXA gibi musteriler buyuk projelerde Madde 12.3-12.4 cizgilerini cizim safhasinda tek tek olcer. Saha denetiminde su uc fotograf neredeyse her zaman istenir:
- Iki komsu sprinkler arasi seritmetreyle uzaklik olcumu (>= 2,0 m).
- Deflektor altindan tavan/cati saci yuzeyine dik olcum (0,075-0,15 m).
- En yakin duvardan veya kiristen olcum (durum tablosundaki sayinin altinda).
Bu uc olcumu ipsiz cizemez bir hale gelmek, hem onay sureclerini hizlandirir hem de yangin sirasinda sistemi tasarlandigi yogunlukta calistirir.
Sik sorulanlar
Sprinklerleri 2 m'nin altina indirmenin baska yolu var mi?
Sadece Madde 12.3'teki uc istisna: 200x150 mm baffle, in-rack ara seviye, yurume merdiveni/asansor bosluk halkasi. Bunlarin disinda 2 m kurali mutlak.
Baffle herhangi bir sac olabilir mi?
Hayir. EN sertifikali su gecirmez baffle olmali; tipik olarak 1,5-2 mm galvaniz sac, sprinklerlerin orta noktasina, biri sprinklerlerin 0,1 m kadar yukarisinda dik olarak monte edilir. Saha bant/karton baffle hicbir zaman onaylanmaz.
Asansor bosluklarinda 1,5 m nasil mumkun?
Madde 12.4.11 yurume merdiveni ve asansor bosluklarinda "smaller spacing might be used provided adjacent sprinklers are not able to wet each other" diyor. Yani strukturel kanat (girder) varsa ve birbirini islatamiyorsa, 1,5 m'ye kadar yaklasilabilir. Pratikte asansor bosluk koruma planlarinda bunu mimariyle birlikte gostermek gerekir.
Tavandan 0,15 m'den asagi inmek niye sorun?
Sprinkler RTI tepki suresi tavan jetinin sicakligina baglidir. Deflektor tavandan uzaklastikca, sicak gaz katmaninin sprinkler bulb'una ulasma suresi uzar — yani sprinkler gec acilir. 0,3 m'de gecikme genelde 15-20 saniye, 0,45 m'de 30 saniyeye yaklasir. Bu, yangin tasarim alaninin asilmasinin baslica nedenidir.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabi
EN 12845 LH/OH/HHP/HHS yogunluk-alan kombinasyonlari, K-faktor secimi ve hidrolik hesap icin SprinkCalc iOS uygulamasini App Store'dan indirebilirsiniz. Sprinkler aciklik tablolari (Tablo 19/20) ile hat dizilim hesaplari uygulama icindedir.
SprinkCalc'i App Store'dan indir