K57'den K360'a EN notasyonu, Q = K × √P SI formulu ve dogru K secimi nasil yapilir.
Bir lojistik deposu projesinde mudahale ettigimiz hesabi anlatayim. Tasarimi yapan ekip OH-3 alani icin K57 sprinkler kullanmis, sebebi de "katalogda en yaygini buydu". Hidrolik hesap kagit uzerinde gecmis ama saha kabulunde en uzak sprinkler 0,4 bar veriyor — tasarim yogunlugu 5,0 mm/dk'nin yarisi bile yok. Pompa buyutmek de cozum degildi cunku kayiplar zaten ust limitte. Tek cozum: K80'e gecmek ve birkac noktada boru capi buyutmek. Sebep tek bir sayi: K-faktor.
K-faktor nedir, EN notasyonu nereden geliyor?
K-faktor sprinkler nozulunun debi-basinc karakteristigini tanimlayan sabittir. EN 12845 ve EN 12259-1 (sprinkler urun standardi) K-faktoru SI birimlerinde tanimlar. Temel formul:
Q = K × √P
Burada Q sprinklerin debisi (L/dk), P sprinkler nozul girisindeki basinc (bar). Bu formul EN 12845 boyunca tum hidrolik hesaplarin temelini olusturur. NFPA 13'un Q (gpm) = K × √P (psi) versiyonundan farkli bir K notasyon ailesi vardir; karistirildigi anda hesap iki kat hatali cikar.
EN K-faktor degerleri standartlasmis seridir: K57, K80, K115, K160, K200, K240, K280, K320, K360. Bu sayilar Q/√P oraninin yaklasik degeridir. Yani K80 sprinkler 1,0 bar basincta 80 L/dk akitir; 2,25 bar'da 80 × √2,25 = 120 L/dk verir.
EN 12845 hangi tehlike sinifina hangi K'yi onerir?
Madde 7.3.1 ve 7.3.2'de pre-calculated tablolar K secimini dolayli olarak sabitler. Tablo 7'de HHP/HHS basinc-debi gereksinimleri acikca K80 ve K115 uzerinden verilir — yani standardin kendisi belirli yogunluklar icin K limitleri tanimlar. Saha pratiginde kullandigimiz secim:
| Tehlike sinifi | Onerilen K | Tipik kullanim |
|---|---|---|
| LH | K57 veya K80 | Otel odasi, ofis, okul |
| OH-1, OH-2 | K80 | Lokanta, otopark, ofis blogu |
| OH-3, OH-4 | K80 | Imalat, AVM, atolye |
| HHP-1 (7,5 mm/dk) | K80 | Boya kabini, plastik enjeksiyon (kucuk) |
| HHP-2/3 (10-12,5 mm/dk) | K115 | Lastik, kopuk, plastik proses |
| HHS Kategori III/IV | K115 veya K160 | Yuksek raf, ST4 palet rack |
| CMSA / kontrol modu yuksek | K200, K240 | Yuksek depo, ozel proje |
| ESFR (EN 12845-2) | K200, K280, K320, K360 | Hizli bastirma, yuksek raf |
Q = K √P pratigi: ucu birden capraz cek
Tasarim yogunlugu (mm/dk), sprinkler kapsama alani (m²) ve K-faktor — bu uclu birbirine kilitlidir. Bir sprinklerin saglamasi gereken minimum debi:
Qmin = yogunluk × alan
OH-3 ornegi: 5,0 mm/dk × 12 m² = 60 L/dk. Bu debiyi hangi K verir, hangi basincta?
| K-faktor | 60 L/dk icin gerekli basinc | Yorum |
|---|---|---|
| K57 | (60/57)² = 1,11 bar | Sinirda; uzak noktada kalmaz |
| K80 | (60/80)² = 0,56 bar | Rahat; standart secim |
| K115 | (60/115)² = 0,27 bar | EN 12845 minimum 0,5 bar — gecersiz |
Iste burada sahanin demir kurali devreye girer: EN 12845 sprinkler giris basinci en az 0,5 bar olmalidir (Madde 7.1). K115'i 60 L/dk icin kullanmak istersen formul cozer ama standart kabul etmez. K115 sprinkleri minimum 0,5 bar'da 81 L/dk verir; bu da OH icin asiri, HHP icin uygun debiye karsilik gelir.
NFPA K notasyonu ile cevirme tablosu
Saha pratigi: Avrupali tedarikciden K80 isteyince Amerikan listede karsiligi K5.6'dir. Donusumu sahaya yansitan tablo:
| EN K (SI) | NFPA K (US) | Birim notu |
|---|---|---|
| K57 | K4.2 | L/dk · bar-1/2 ↔ gpm · psi-1/2 |
| K80 | K5.6 | En yaygin yas sistem sprinkler |
| K115 | K8.0 | HHP/HHS standardi |
| K160 | K11.2 | Yuksek debi, depolama |
| K200 | K14.0 | Storage CMSA, ESFR giris |
| K240 | K16.8 | ESFR yuksek raf |
| K280 | K19.6 | ESFR / large drop |
| K320 | K22.4 | ESFR-25 |
| K360 | K25.2 | ESFR yuksek tavan |
Donusum kaba kurali: EN K ≈ NFPA K × 14,4. K8.0 NFPA × 14,4 = 115,2 ≈ K115. Birim donusumlerinin (L/gpm, bar/psi) toplamindan turer; standartlar farkli karekok birimlerini sabite gomdugu icin sayilar baska gozukur, fiziksel nozul aynidir.
Yaygin hatalar (sahada gordugumuz)
1. K57'yi OH'da kullanmak
Katalogda en ucuz oldugu icin tercih ediliyor. Yukaridaki ornekte gosterdik: 60 L/dk debiyi K57 ile elde etmek 1,1 bar gerektiriyor. Bu sprinklerin basincidir; pompa cikis basincina yukseklik + boru kayiplari + sectigi ringin kayiplari eklenince pompa basinci 6-7 bar'a tirmaniyor. K80'e gecmek hem pompa hem boru capi hem de sertifikasyon acisindan rahatlik verir.
2. K-faktor + K-faktor karistirmak
Ayni operasyon alaninda K80 ve K115 sprinkleri ayni dagitim borusu uzerinde kullanmayin. EN 12845 hidrolik hesabi tek tip K kabulu uzerinden kuruludur; karisim, en uzak sprinklerin debisini garanti etmez. HHP-OH gecislerinde Madde 7.3.2.4 ayri kontrol vana seti ister.
3. NFPA K degerini EN formulune sokmak
Yurt disindan gelen Excel hesaplari sik sik K5.6'yi alip Q = 5.6 × √P (bar) yaziyor — sonuc 14 kat dusuk debi cikiyor. Hesap kontrolu yaparken once K notasyonunu kontrol edin; Tedarikci kataloglarinda her iki deger genelde yan yana yazilidir.
4. Minimum 0,5 bar kuralini unutmak
EN 12845 hicbir sprinkleri 0,5 bar altinda calistirmaz (Madde 7.1). Hidrolik program "matematiksel olarak yetiyor" dese bile en uzak sprinkler basinci 0,5 bar'in altindaysa hesap kabul edilmez.
NFPA 13 ile teknik fark
NFPA 13 ayni fizigi anlatir ama notasyon farklidir. NFPA Q (gpm) = K × √P (psi) kullanir, K notasyonu da 5.6, 8.0, 11.2 gibi tek ondalikli sayidir. EN icinse her sey SI: L/dk, bar. Tasarim ekibi NFPA hesaplarini EN sahasinda kullaniyorsa once tum K degerlerini, sonra basinc/debi birimlerini cevirmek gerekir — tek seferde ucu birden cevrilmezse hata bir noktada gizlenir.
Turkiye uygulamasi: BYKHY ve TS EN 12845
Binalarin Yangindan Korunmasi Hakkinda Yonetmelik Madde 91, sprinkler tesisatlarinin TS EN 12845'e uygun yapilmasini sart kosar. Yani K notasyonu da SI seridir (K57-K360). Saha kontrolunde sik karsilastigimiz durum: ITALYAN/Alman tedarikciden gelen sprinkler etiketinde K80, Amerikan import urunde K5.6 yaziyor; ikisinin de UL/FM ya da EN onayi varsa fiziksel olarak ayni nozul. Etiketteki notasyon farkli diye urunu reddetmeyin, sertifikayi okuyun.
Sik sorulan sorular
EN 12845 K-faktoru ile NFPA K-faktoru ayni mi?
Hayir. Sayisal degerler farkli birim setlerinden geldigi icin ayni nozul iki notasyonda farkli okunur. EN K80 = NFPA K5.6 ayni urundur.
OH-1 icin K57 yeterli mi?
Saha pratigi olarak hayir. K57 sprinklerin minimum 0,5 bar'da debisi sadece 40 L/dk; OH-1 yogunlugunu (5,0 mm/dk × 12 m² = 60 L/dk) saglamak icin 1,1+ bar gerekir, bu da basinc bircesine zarar verir. K80 standart secimdir.
K115 ne zaman kullanilir?
EN 12845 Tablo 7'de HHP/HHS 12,5 mm/dk ve uzeri tasarim yogunluklarinda K115 zorunlu hale gelir. K80 ile ayni yogunluga ulasmak icin sprinkler basinci 6 bar civarina cikar — pompa secimi imkansizlasir.
Q = K x √P formulunde P kayipli basinc midir?
Hayir, P sprinklerin nozul girisindeki net basinctir (bar). Boru kayiplari ve statik yukseklik pompa basincina eklenir; tek sprinkler debisi her zaman kendi giris basinci ile hesaplanir.
K-faktor toleransi nedir?
EN 12259-1, nominal K degerinin %5 alti / %5 ustu toleransa izin verir. Hesapta nominal deger kullanilir; gercek nozul %5 sapsa bile tasarim en kotu sprinkler icin yapildigindan sistem emniyetli kalir.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabi
EN 12845 LH/OH/HHP/HHS yogunluk-alan kombinasyonlari, K-faktor secimi (K57-K360) ve hidrolik hesap icin SprinkCalc iOS uygulamasini App Store'dan indirebilirsiniz.
SprinkCalc'i App Store'dan indir