Yas ana sistemden beslenen kucuk donmus kollar: Madde 11.5'in saha okumasi ve hata yapilmamasi gereken yerler.
Bir lojistik merkezinde yangin tesisat revizyonu yapiyorduk. Bina ana hacmi +18 °C ile isitiliyor, OH-3 yas sistem standart. Ama yukleme rampasi tarafinda 6 m derinliginde bir sundurmasi ve onun ucunda kucuk bir +2 °C dondurucu antresi var. Sundurma kismen disariya acik, kis aylari -8 °C'ye dusuyor; antre kapilari surekli acilip kapaniyor. Toplam 38 sprinkler. Ana sistemi komple alternate'e cevirmek anlamsiz, antiyfriz ise gida deposuna bitisik oldugu icin tartismali. EN 12845 burada uygun cevabi Madde 11.5'te veriyor: tali (subsidiary) kuru veya alternate uzanti.
Madde 11.5 ne diyor
EN 12845 Madde 11.5.1, tali kuru/alternate uzantinin tanimini ve uygulanabilecegi iki kosulu net cizer:
- (a) yeterince isitilan bir binanin kucuk bir alaninda don zarari ihtimali varsa, yas sisteme bagli bir kuru veya alternate uzanti olarak;
- (b) soguk depolarda ve yuksek sicaklikli firin/stove ortamlarinda, yas veya alternate ana sisteme bagli bir kuru uzanti olarak.
Diger sartlar Madde 11.2 (kuru) veya 11.3 (alternate) ile ayni: hava/inert gaz basinci, alarm vana seti, ust pozisyon (upright) sprinklerler, drenaj kosesi, uzaktan test vanasi. Tek farki boyut sinirlari. Standart bunu kasten dar tutuyor — cunku tali uzantinin amaci bir tam donanimli kuru installation olmak degil, yas sistemin ufak bir donmus kolunu kotarmak.
Boyut sinirlari (Madde 11.5.2)
Sayisal cerceve cok net:
| Parametre | Sinir | Referans |
|---|---|---|
| Tek tali uzantida sprinkler sayisi | ≤ 100 adet | 11.5.2 |
| Bir kontrol vana setine bagli >2 tali uzantinin toplam sprinkler sayisi | ≤ 250 adet | 11.5.2 |
| Kuru/alternate boru hacmi (LH veya OH, akseleratorlu) | ≤ 4 m³ | 11.2.2 NOT |
| Kuru/alternate boru hacmi (HH, akseleratorlu) | ≤ 3 m³ | 11.2.2 NOT |
| Su iletim suresi LH | ≤ 90 s | Tablo 18 |
| Su iletim suresi OH ve HH | ≤ 60 s | Tablo 18 |
Pratikte LH/OH icin akselerator + 4 m³ boru hacmi tipik bir saha tarifi olarak isler; bu yaklasik 100 sprinkler sinirina denk dusen, kuru sistem davranisini tahmin edilebilir kilan bir hacim. Daha buyukse ya bagimsiz tam kuru installation kurmaniz, ya da uzantiyi ikiye bolup ayri vanalarla beslemeniz gerekir.
Vana, hava, drenaj — bagimsiz olmak zorunda
Tali uzanti yas ana boruya tek noktadan baglanir, ama o noktadan sonra kendi mini-sistemini tasimak zorunda:
- Kontrol vana seti: ya bir kuru alarm vanasi ya da alternate (kompozit) alarm vana seti. Yas ana hatla arasinda izolasyon vanasi bulunur ki bakim icin tali uzanti tek basina bosaltilabilsin.
- Hava/inert gaz beslemesi: Madde 11.2.1 — kalici bir hava veya inert gaz besleme hatti, vana ureticisinin tarif ettigi basinc araligini koruyacak sekilde. Tali uzanti kucuk diye kompresoru atlayamazsiniz; kucuk bir riser-tipi kompresor veya azot tupu yine sart.
- Drenaj: tum kuru kollar uretici taraftan vana tarafina dogru egimli, dusuk noktalarda damla bacagi (drum drip) ve vana setinde ana drenaj. Soguk depo girislerinde donmadan once suyun bosalmasi gerekir; tahliye hatti sicak bolgeye yonlendirilir.
- Test vanasi: Madde 15.5.2'ye gore uzaktan test vanasi en uzak sprinkler noktasinda. Su iletim suresi olcumu bu vanadan yapilir.
- Sprinkler yonu: upright (yokeleri boruyla paralel). Pendent kullanmak isterseniz dry pendent tipi sart — govde sicak bolgede, namlu soguk bolgede uzanir.
Soguk depo girisi senaryosu
Yukleme rampasi + dondurucu antresi orneginde tipik kurgu sudur:
- Yas ana sistem kontrol vanasi (OH-3) sicak makine dairesinde. Buradan ana dagitim borusu sicak bolgeyi besler.
- Sicak/soguk hat sinirinda, bina ic duvarinin sicak tarafinda, kuru alarm vanasi + akselerator bulunan tali uzanti vana seti monte edilir.
- Bu noktadan itibaren tum borulama upright sprinklerlerle, soguk bolgeye dogru gider. Boru hacmi 4 m³ altinda tutulur, sprinkler sayisi 100'u gecmez.
- Hava beslemesi sicak bolgede; kompresor veya kucuk azot tupu monte edilir, basinc anahtari kontrol panelinden izlenir.
- Drenaj hatti soguk bolgeden cikip sicak bolgede, suyun donmayacagi bir suzgec/yere baglanir.
- En uzak sprinklere uzaktan test vanasi takilir; OH icin 60 s'lik su iletim suresinin saglandigi devreye alma testinde dogrulanir.
Ayni mantik soguk hava deposunun ana hacmine gecerken devre disi kalir — buyuk soguk depo artik tali uzanti degil, ya komple bagimsiz kuru/alternate installation ya da Annex E'deki tarifle ozel cozum gerektirir. Ana sistem yas + soguk hacim 100 sprinklerden buyukse kapsam tali uzantidan cikar.
HHS uyarisi
Madde 11.2.2 cok onemli bir not iceriyor: "Kuru ve alternate sistemlerin HHS uygulamalarinda kullanilmamasi guclu sekilde tavsiye edilir, cunku ilk acilan sprinklere suyun ulasmasindaki gecikme sistemin etkisini ciddi sekilde zayiflatabilir." Tali uzanti da bunun istisnasi degildir. Soguk depo HHS senaryosu varsa (ornegin paletli depolama) tali kuru uzanti yerine sunlardan birine gidilir:
- Trace heating + yas sistem (Madde 11.1.2.3): borular elektrik kablosuyla isitilir, A1/A2 yalitim, cift devre.
- Antifriz alternatifi (Madde 11.1.2.2): max 20 sprinkler/section, max 100 sprinkler/CV set, backflow preventer ile.
- Ana sistem komple kuru/alternate kurmak ve HHS yerine farkli koruma stratejisi tartismak (depolama tipini degistirme dahil).
Yas ana sistemde kapasite hesabi
Tali uzanti yas alarm vana setinin korudugu alana dahil edilir. Madde 11.1.3 ve Tablo 17 hatirlatir: bir yas alarm vana seti OH icin maksimum 12 000 m² alan kapsayabilir; tali uzantilardaki sprinkler ve onlarin kapsadigi alan da bu butceye girer. Kucuk bir 38 sprinkler tali uzanti pratikte buradan yer caldigi icin sayar; ancak hidrolik hesapta operasyon alani tali uzantinin icindeyse, akselerator gecikmesi ve kuru system delivery time zaten OH'in 60 s'lik kosulu icinde olmali.
Yaygin saha hatalari
- Drenaj egimi unutmak. Soguk taraftaki yatay bir kol mm bazinda egimsiz kalmissa, ilk donus suyu donar; bir sonraki cozulmede pas kornisi ve hatta yarilma. EN 12845 Madde 11.2 ust pozisyon sprinkler ve dogru drenajin neden zorunlu oldugunu acikca ortaya koyuyor.
- Hava beslemesini tek bir AC kompresoruna baglamak. Akim kesintisinde basinc duser, alarm bos yere caldirir. Kucuk azot tupu + basinc anahtari yedegi pratik bir cozum.
- Tali uzantiya 120 sprinkler koymak. Limit 100. Asilirsa standart disi olur; revizyonda iki ayri tali uzantiya bolmek gerekir, ki o zaman da 250 toplam siniri devreye girer.
- Pendent (asagi sarkik) sprinkler kullanmak. Standart kuru kollarda upright ister; pendent isteniyorsa dry pendent ozel tipi sart.
- Uzaktan test vanasini atlama. Su iletim suresi devreye alma testinde olculur; vana yoksa kabul testi yapilamaz.
NFPA karsiligi
NFPA 13 tarafinda benzer kavram auxiliary dry pipe system olarak gecer (NFPA 13, 2022 baski; bolum 8 ve 16). Mantik aynidir: yas sistemden beslenen kucuk donmus kol, ayri kuru alarm vanasi, hava beslemesi, su iletim suresi limiti. NFPA su iletim suresini 60 s civarinda tutar (sistem turune gore degisir) ve sprinkler sayisi limiti yine ~100 mertebesindedir. EN 12845 burada NFPA 13 ile saha pratigi acisindan birebir paraleldir; farklar tasarim yogunlugu, K-faktor ve hortum yedeginde ortaya cikar.
Turkiye baglami
BYKHY (Binalarin Yangindan Korunmasi Hakkinda Yonetmelik) sprinkler tasariminda EN 12845 veya NFPA 13'u referans alir. Soguk hava deposu girislerinde, donmus gida lojistigi yukleme rampalarinda ve marketin freezer odasi koridorlarinda tali kuru uzanti son 5-10 yilda Turkiye'de yaygin uygulama haline geldi. Sigorta sirketleri (FM Global veya yerel reasurorler) genellikle tali uzanti tasarimi icin devreye alma testinde su iletim suresi olcumu raporu ister; uzaktan test vanasi olmadan teslim edilen sistemler kabul disi kalir.
FAQ
Tali kuru uzantida en fazla kac sprinkler olabilir?
EN 12845 Madde 11.5.2 her bir tali uzantida en fazla 100 sprinkler izin verir. Ayni kontrol vana setine ikiden fazla tali uzanti baglanirsa tali uzantilardaki toplam sprinkler 250'yi gecemez.
Su iletim suresi (water delivery time) nedir?
EN 12845 Tablo 18'e gore tek bir sprinkler aciliminda kuru/alternate sistemde su iletim suresi LH icin maksimum 90 s, OH ve HH icin 60 s'dir. Olcum, Madde 15.5.2'deki uzaktan test vanasiyla yapilir.
Tali uzantida ayri vana ve drenaj sart mi?
Evet. Tali uzanti kendi alarm vanasi (kuru veya alternate), kendi hava/azot besleme hatti, kendi drenaji ve test baglantilariyla calismalidir. Yas ana hattan bagimsiz olarak izole edilebilmelidir.
Soguk depo girisi icin tali uzanti uygun mu?
Evet. Madde 11.5.1(b), tali kuru uzantilarin soguk depolarda ve yuksek sicaklikli firin alanlarinda kullanilabilecegini soyler. Kucuk donmus girisler, yukleme rampasi sundurmalari ve donduruculu antreler tipik kullanim alanlaridir.
HHS deposunda tali kuru uzanti onerilir mi?
Standart, kuru ve alternate sistemlerin HHS uygulamalarinda kullanilmamasini guclu sekilde tavsiye eder; cunku ilk acilim sprinklere su ulasmasindaki gecikme korumayi ciddi sekilde zayiflatir. Tali uzantida da HHS bolgesinden kacinilmali, mumkunse trace heating veya antifriz alternatifi degerlendirilmelidir.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabi
EN 12845 LH/OH/HHP/HHS yogunluk-alan kombinasyonlari, K-faktor secimi, kuru/alternate sistemde su iletim suresi tahmini ve hidrolik hesap icin SprinkCalc iOS uygulamasini App Store'dan indirebilirsiniz.
SprinkCalc'i App Store'dan indir