Madde 11.6: sprinkler hattina baglanan deluge tipi water spray uzantilarinin baglanti siniri, hidrolik yuku ve sahada gercek tehlike ekipmanlarinda nasil tasarlandigi.
Bir kojenerasyon santralinde isveren projemize "trafoya da sprinkler kosalim" diye not dustugunde ilk istek ana sprinkler hattina bir kac sprayer baglamakti. EN 12845'in Madde 11.6'si tam burada devreye giriyor: water spray uzantisini sprinkler installasyonuna baglamak mumkundur, ama isin oyunun kuralini OH veya HHS sprinkler tasariminin ozumsemis oldugunu varsaymak yanlistir. Tali (subsidiary) water spray uzantisi, sprinkler hattindan beslenen ama deluge valfi ile kontrol edilen, butun nozzlelari acik bir alt sistemdir — ve sprinkler hidroligine ek yuk getirir.
EN 12845 Madde 11.6 ne diyor
Standart metni cok kisa ama saha icin iki kritik kosul iceriyor:
- Baglanti capi 80 mm'yi gecmeyecek. Sprinkler dagitim borusundan water spray hattina ayrilan kollun maksimum nominal capi DN80'dir. Daha buyuk debi ihtiyaci varsa water spray sistemi bagimsiz bir kontrol valf seti ve gerekirse bagimsiz besleme ile yapilir.
- Ek su talebi su kaynagi tasariminda hesaba katilacak. Madde 8 cercevesinde sprinkler debisi + water spray debisi es zamanli akiyormus gibi pompa, depo ve dagitim hidroligi boyutlandirilir.
Standart tali uzantinin "siddetli, hizli yayilan yangin riski olan ve butun bir alana ayni anda su uygulamasi gereken" yerlerde kullanildigini soyluyor. Yani trafo havuzu, gaz turbini kabini, akaryakit pompa adasi, kablo galerisi, hidrolik unite gibi ekipman bazli risklerde su sisi ile komple bolge sulama mantigidir — tek tek termik bulb tetikleme degil.
Sprayer ile sprinkler farki (Madde 3.53)
Standart "sprayer" tanimini ayri yapar: asagi yonlu konik patern veren water spray nozzle. Sprinklerden iki temel farki vardir:
- Termik tetikleme yok — nozzle daima aciktir. Tetikleme valfin gorevidir.
- Damla buyuklugu ve patern, ekipmanin geometrisine gore secilir (medium velocity, high velocity, full cone, hollow cone).
Bu yuzden water spray hatti her zaman kuru bir manifolddur ve deluge valfi acilmadigi surece nozzlelara su gitmez.
Deluge valfi: tek aktivasyon noktasi
Tali water spray uzantisi sprinkler ana hattina bir actuation valve uzerinden baglanir. Standart bu valfi "deluge valve veya multiple control" olarak tarifler. Saha pratiginde su iki topoloji yaygindir:
- Pneumatic pilot hatti: Korunan alana yerlestirilen pilot sprinklerlar (genelde K57, 68 °C) kapali pnomatik bir hat tasir. Yangin pilotu actigi an hava basinci duser ve deluge valfi mekanik olarak acilir.
- Elektrikli solenoid: Lineer isi dedektoru, IR/UV alev dedektoru veya gaz dedektorunden gelen sinyal solenoidi enerjisiz birakir, deluge valfi acilir. Trafo korumasinda klasik secim Buchholz roleyi solenoide bagli sokmaktir.
Her iki durumda da valfin yanlis acilmasi (false trip) korunan ekipmani sirilsiklam yapar; trafoda yag konfigurasyonu bozulur, gaz turbini kabininde sicak yuzeye carpan su sok yapar. Bu yuzden tetikleme hatti her zaman en az iki bagimsiz onayli sinyal ile (cross-zoned detection) tasarlanir.
Tasarim yogunlugu: standart vermez, uretici ve risk verir
EN 12845, water spray uzantisi icin sayisal tasarim yogunlugu vermez. Pratikte saha gozlemleri ve uretici onayli kataloglar uzerinden secilen tipik degerler:
| Korunan ekipman | Tipik tasarim yogunlugu | Uygulanan yuzey |
|---|---|---|
| Yagli guc trafosu | 10,2 mm/dk | Yag haznesi tepe yuzeyi + radyator + altyapi havuzu |
| Gaz turbini kabini ic | 10,2–20,4 mm/dk | Acik kabin ic yuzeyi (uretici tarif eder) |
| Akaryakit pompa adasi | 10,2 mm/dk | Pompa cekirdek alani |
| Kablo galerisi | 12,2 mm/dk | Kablo merdiveni yatay izdusumu |
| Yanici sivi tank cidari (sogutma) | 2,0–10,2 mm/dk | Tank yan yuzeyi (cooling/exposure) |
Bu degerler EN 12845 metninden degil; NFPA 15 kaynakli endustri pratiginden ve nozzle ureticilerinin onayli sertifikalarindan gelir. Standart tek dedigi: "ne uygularsan uygula, sprinkler tarafini bunula birlikte besleyebilecek su kaynagini saglayacaksin."
Hidrolik ek yuk: pratik bir ornek
Bir OH-2 sprinkler installationun normal tasarim noktasi 144 m²'de 5,0 mm/dk ≈ 720 L/dk + hose 250 L/dk = 970 L/dk seviyesindedir. Ayni hatta 25 m²'lik bir trafo havuzunu 10,2 mm/dk ile koruyacak bir water spray uzantisi koydugunuzda:
- Water spray net debisi: 25 × 10,2 = 255 L/dk
- Sprayer K-faktor 80 ile 1,7 bar nozzle basinci varsayimi → her bir nozzle ~104 L/dk → 3 nozzle yeterli
- Pompa secimi: max(sprinkler tek basina, water spray tek basina, ikisi es zamanli) → ikisi es zamanli = 970 + 255 = 1.225 L/dk @ en kritik basinc.
Sahada en cok karistirilan nokta budur: water spray "kucuk bir uzanti" goruldugu icin pompaya eklenmiyor. Sonra deluge tetiklendiginde sprinkler basinci dusuyor ve iki sistem birden zayifliyor. Madde 11.6 bu hatayi acikca yasaklar.
Yaygin saha hatalari
- DN100 baglanti. Tali uzantida 80 mm tavanini asip "daha rahat akar" diye DN100 cekmek standart disidir; o zaman sistem artik tali uzanti degil bagimsiz water spray installation olur ve kendi kontrol valfi ile beslenmelidir.
- Deluge valf alarm hattinin sprinkler alarm hattindan farki yok saymak. Deluge tetiklemesi anlik ve cok yuksek debilidir; flow switch yerine pressure switch tabanli alarm tercih edilir. BMS'e ayri bir noktadan girilmeli.
- Pilot sprinkler sicakligini yanlis sec. Trafo cevresinde ortam sicakligi 50 °C'ye cikabilir; 68 °C pilot kullanmak istemsiz acilma yapar. 79–93 °C pilot daha guvenli.
- Drenaj eksikligi. Water spray bir test yada false trip sonrasinda 1.000+ litre su birakir. Korunan ekipmanin altinda en az 150 mm yagmur oluk + sifon + drenaj cukurunu projede olmasi standartin Madde 8 ek su talebi mantigiyla birlikte zorunludur.
- Sprinkler bolgesi su kesilince water spray de cikiyor sanmak. Tali uzanti sprinkler ana hattindan beslenir; sprinkler stop valfi kapatilirsa water spray de cikar. Bu yuzden bakim sirasinda mutlaka ikisi de etiketlenmelidir.
NFPA 15 ile karsilastirma
Avrupa'da water spray icin EN 12845 sadece "tali uzanti" cercevesini cizer; bagimsiz sistemler icin EN tarafinda ayri bir standart yoktur ve genelde projeler NFPA 15 (Water Spray Fixed Systems)'i benimser. Iki dunya kabaca soyle ortusur:
- EN 12845 Madde 11.6 tali = NFPA 15 cercevesindeki bir bagimsiz deluge sistemin sprinkler hattina baglanmis kucuk versiyonu.
- NFPA 15 yogunluk tablolari (2,0 / 6,1 / 10,2 / 20,4 mm/dk) saha icin de fiili referans olarak kullanilir.
- NFPA 15'in zone topolojisi (deluge zone + detection zone overlap) AB projelerinde de TS EN 54 dedektorler ile birebir uygulanir.
Turkiye baglanti: BYKHY ve TSE
BYKHY 2007 (ve guncellemeleri) sprinkler ve water spray sistemleri icin NFPA 13 / EN 12845 / NFPA 15 referans standartlarini esit kabul eder. Trafo, jenerator ve gaz turbini gibi yuksek deger ekipmanlarda saha pratigi NFPA 15 + EN 12845 Madde 11.6 baglanti kosullarinin ortak uygulanmasi seklindedir. EPDK ve TEDAS projelerinde trafo merkezleri icin tipik istek 10,2 mm/dk yag yuzeyi + cevre sogutmadir; bu yogunluk EN 12845 ana sprinkler hesabinin uzerine doblike edilen bir yuktur ve depo + pompa secimi buna gore yapilir.
Hidrolik hesap kontrol listesi
- Sprayerin K-faktoru ve uretici onayli minimum nozzle basinci (genelde ≥ 1,4 bar).
- Korunan yuzey alani ve uzerine dusen tasarim yogunlugu (mm/dk).
- Net water spray debisi = alan × yogunluk; nozzle basina pay ile nozzle adedi.
- Tali baglanti capi ≤ 80 mm dogrulamasi.
- Sprinkler kritik tasarim noktasi + water spray net debisi ayni anda akiyormus gibi pompa egrisi kontrol.
- Tank etkin hacmi: sprinkler suresi × sprinkler debisi + water spray suresi × water spray debisi (en kritik kombinasyon).
- Deluge valfi tetikleme hatti (cross-zoned detection) ve manuel tetikleme butonu.
- Drenaj kapasitesi: 1,5 × max sistem debisi, 10 dk tutma havuzu.
SSS
Tali water spray icin ayri bir alarm valfi gerekli mi?
Evet, deluge valfi zaten ayri bir kontrol valf setidir ve kendi su akis alarmina sahiptir. Sprinkler ana alarm valfinden bagimsiz olarak izlenir ve BMS'te ayri bir nokta olarak listelenir.
Sprinkler hattinda halihazirda bos cap yokken DN80 tali nasil acilir?
Hidrolik hesap yenilenir; gerekirse o segmentin range / distribution capi bir kademe buyutulur. Yaygin pratik OH-2/3 sistemlerde DN150 ana hattan DN80 te ile ayrilmasidir. Hesap yapmadan "sigar herhalde" yaklasimi standart disidir.
Water spray sistemini koruyucu kafes/baret altina alma zorunlu mu?
EN 12845 Madde 11.6 ozel bir hukum tasimaz; ancak nozzlelar acik oldugu icin yabanci cisim girisi ve donma riski varsa nozzle blow-off cap veya cubuk kafes uretici onayi ile uygulanir. Tasarim debisini etkilemeyecek versiyonu secmek sart.
Trafoda kopuk ile kombine yapmak zorunda miyiz?
Hayir. EN 12845 cercevesinde sade water spray yeterlidir. Ancak yuksek hacimli yag (>10 m³) tasiyan trafolarda saha pratigi AFFF/F3 kopuk konsantresi ekleyerek foam-water spray haline getirmektir; bu durumda sistem artik EN 12845 cercevesinden cikar, EN 13565-2 + NFPA 16 birlestirmesi yapilir.
Water spray uzantisinin testi nasil yapilir?
Yillik tam akis testi onerilir. Korunan ekipmanin uzeri brandayla kapatilir, sade su uretimi dogrulanir ve patern dagilimi gozle kontrol edilir. Trafo gibi enerjili ekipmanlarda test mutlaka enerjisiz halde yapilmalidir.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabi
EN 12845 LH/OH/HHP/HHS yogunluk-alan kombinasyonlari, K-faktor secimi ve tali water spray uzantisini sprinkler hidroligine ek yuk olarak ekleme islemleri icin SprinkCalc iOS uygulamasini App Store'dan indirebilirsiniz.
SprinkCalc'i App Store'dan indir