Tablo 3 ve 4 nasil okunur, mm/dk gercekte ne anlama gelir, kuru sistemde alani neden buyutursun ve hidrolik hesabi bu iki sayidan nasil baslatirsin.
Bir Avrupali musteri ile lojistik deposunun yangin altyapisini gozden gecirirken klasik soruyla karsilastik: "Bu hesabi NFPA degil, EN 12845'e gore istiyoruz; Tablo 4'ten hangi satiri okuyacagiz?" Cevabin saglam gerekce ile gelmesi icin once iki kavrami netlestirmek lazim. EN 12845'in tum hidrolik tasarimi, esasen iki sayinin ustune oturur: tasarim yogunlugu (design density) ve operasyon alani (area of operation, kisaca AMAO). Diger her sey — K-faktor, boru capi, pompa egrisi, tank hacmi — bu iki sayinin sonucudur.
Tasarim yogunlugu nedir, mm/dk ne demek?
EN 12845 Madde 3.65 (definitions) tasarim yogunlugunu acik tarif eder: birim alana dakikada dusmesi gereken minimum su miktari. Birim mm/dk, ama matematiksel olarak L/dk/m2 ile bire bir esittir — cunku 1 mm su, 1 m2'ye yayildiginda 1 litre eder. Pratik bir ornek: OH-1 icin 5,0 mm/dk yazdiginda standart, deponun her metrekaresine dakikada 5 litre su dusurmek istiyor. 100 m2'lik bir alanda bu, 500 L/dk'lik bir su debisi demek — ama henuz bu hesabi yapmak icin erken; once alanin nereden geldigini gorelim.
Burada saha hatasi sik tekrarlanir: yogunluk, sprinkler basi debisi degildir. Bir K115 sprinkler 0,5 bar'da yaklasik 81 L/dk akitir; ama bu sprinkler 12 m2'lik bir izleme alanina hizmet ediyorsa yogunlugu 81 / 12 = 6,75 mm/dk olur. Yogunluk, sprinkler kafalarinin "ustunden gectigi alan" baglaminda dusunulur; tek bir kafanin akisina degil, bir aci ortalamasina karsilik gelir. EN 12845 Madde 13.4.4 zaten bu yuzden hidrolik hesabin en uzak dort sprinklerinin yogunlugunu garanti etmesini ister.
Operasyon alani (AMAO): "kac sprinkler ayni anda acilir?"
Operasyon alani, EN 12845'in en cok yanlis anlasilan terimidir. Saha tabiriyle "ayni anda kac sprinkler acilir varsayalim?" sorusunun cevabidir. Bu alan, deponun fiziki buyuklugu degil; standart yangin senaryosunda hidrolik hesaba dahil edilen en uzak ve en hidrolik olarak elverissiz bolgenin alanidir. Tanim Madde 3.4'te ve hidrolik konum Madde 13.4.2'de gecer: hesap, sprinkler dizisindeki en yuksek su talebini yaratan konuma yerlestirilen, belirlenmis sekilde bir alanin uzerinden yapilir.
Sekil de onemli — rastgele bir lekeyi alan saymiyoruz. Madde 13.4.3 yas sistem icin alanin dikdortgen, sprinkler dizisine simetrik sekilde olmasini, kuru/alternate sistem icin ise kareye yakin bicimde olmasini ister. Dikdortgenin uzun kenari, alanin karekokunun 1,2 katindan az olamaz. Sebebi basit: kafa-konfigurasyonu ne olursa olsun, su her yone ayni acida dagilsin.
Tablo 3: LH, OH ve HHP icin sabit kombinasyonlar
EN 12845 Madde 7.1 ile Tablo 3, surekli isim siniflarina sabit yogunluk-alan kombinasyonlari verir. Bu tabloyu ezbere bilmek, saha pratiginde her gun isine yarayacak bir veri:
| Tehlike Sinifi | Tasarim Yogunlugu (mm/dk) | AMAO — Yas / Pre-action (m2) | AMAO — Kuru / Alternate (m2) |
|---|---|---|---|
| LH | 2,25 | 84 | Izin yok — OH-1 kullan |
| OH-1 | 5,0 | 72 | 90 |
| OH-2 | 5,0 | 144 | 180 |
| OH-3 | 5,0 | 216 | 270 |
| OH-4 | 5,0 | 360 | Izin yok — HHP-1 kullan |
| HHP-1 | 7,5 | 260 | 325 |
| HHP-2 | 10,0 | 260 | 325 |
| HHP-3 | 12,5 | 260 | 325 |
| HHP-4 | Deluge sistemi — EN 12845 kapsami disi, ozel calisma gerektirir | ||
Buradaki yapi mantikli okunur: OH siniflari arasinda yogunluk degismez (5,0 mm/dk sabit), sadece operasyon alani genisler. Yani OH-2 yerine OH-3 secersen sprinkler tek tek daha cok su atmiyor; sadece "ayni anda calisacagini varsaydigin alani" 144'ten 216 m2'ye cikariyorsun. Bu da pompayi ve tanki belirleyen toplam debiyi yaklasik %50 buyutur.
Tablo 4: HHS depolamada esnek yogunluk
Yuksek tehlikeli depolamada (HHS) is degisir. Madde 7.2.2 ve Tablo 4, yogunlugu ve alani uc parametrenin ortak fonksiyonu olarak verir: depolama konfigurasyonu (ST1 serbest istif, ST2/ST3 post pallet, ST4 paletli raf, ST5/ST6 dolu raf), urun kategorisi (I-IV) ve depolama yuksekligi. Ornek bir okuma: ST4 paletli raf, Kategori II, 5,0 m yukseklik — Tablo 4'ten 12,5 mm/dk yogunluk ve 260 m2 alan cikar. Ayni urunu 5,6 m yukseklige cikardiginda 15,0 mm/dk'ya gecmen gerekir; 6,0 m'de 17,5 mm/dk olur.
20 mm/dk ve uzeri yogunluklarda alan 260 m2'den 300 m2'ye cikar — cunku artik o kadar yogun yagis veren tek bir nokta yetmiyor, su sutunu daha genis bir koridorda dagilmali. Bu, Tablo 4'un alttan ucuncu blokundaki "300" satirinin mantigidir.
Yas - kuru / alternate farki: %25 alan artirimi
EN 12845 Madde 7.2.2'nin altindaki NOT ve Tablo 3'un saglik sutunu acik soyler: kuru ve alternate sistemlerde alan, yas sisteme gore %25 artirilir. Sebebi mekaniktir — valf actiktan sonra basinclar boruyu doldurmak zorundadir, su en uzak sprinklere ulasmadan saniyeler hatta on saniyeler gecer. Bu gecikme yangin buyumesine alan acar; standart bunu telafi etmek icin hesap alanini buyutur, dolayisiyla pompa-tank kapasitesi de buyur.
Pratik gozlem: dis ortam, donma riskli alan, otopark, sogutucu odasi gibi noktalarda kuru sistem zorunludur ve alan otomatik %25 artar. Yas sistemde 144 m2 ile yetinen bir OH-2 atolyesi, ayni proje icinde donmaya acik bir kanat kurusa 180 m2 hesaplanmali — bu fark hidrolik hesapta atlandiginda pompa marjini bitirir.
Hidrolik hesabin temeli: Q = density × area
Iki sayidan yola cikarak ham debi tahmini cok basittir. Operasyon alanindaki esdeger debi:
Qtasarim = density × AMAO
OH-3 yas sistem icin: Q = 5,0 mm/dk × 216 m2 = 1080 L/dk. Standart, bu sayinin yaninda Madde 7.3.1 Tablo 6'dan da bir kontrol pre-calculated debisi verir — OH-3 icin 1100 L/dk — ki bu zaten tabloyla uyumlu, kucuk bir hidrolik marj icerir. HHP-2 yas sistem icin: 10,0 × 260 = 2600 L/dk; HHS Tablo 4'ten 17,5 mm/dk × 260 m2 = 4550 L/dk. Bu rakamlar pompa secim egrisine gidecek ham talebin temelidir.
Ama bu yalin formul, gercek hesabin tamami degil. Cunku sprinklerlerin ayni anda ayni basinci uretmesi imkansiz; en uzak kafa minimum yogunlugu saglarken, valfa yakin kafalar daha yuksek basincta daha cok akitir. Bu yuzden Madde 13'e gore yapilan tam hidrolik hesap, su balansi (overdischarge) hesabiyla beraber gercek pompa debisini bulur. Tipik olarak gercek demand, density × area sayisinin %15-30 ustune cikar — ne kadar buyuk farkta kalirsan, hidrolik dengelemen o kadar zayif demektir.
Hortum ve digerleri (eszamanlilik)
EN 12845 Madde 7.3 ile pre-calculated tablo yaklasimi sayesinde, OH ve LH sistemlerde tablodan okuyup pompayi sectigin zaman hortum ekipmani genelde ayrica eklenir. Tasarim yogunlugundan gelen sprinkler debisi uzerine Madde 8.4'e gore lokal hortum makarasi (iç mahalde 1500 L/saat / 25 L/dk) eklenir. HHS sistemlerde ise eszamanli is ihtiyac (Madde 9.1.6) hortum + sprinkler debisinin 60 dakika boyunca eldeyolu garanti etmesini ister; tank hacmi bu carpima gore boyutlanir.
Ozetle saha formulu: Vtank = (Qsprinkler + Qhortum) × totonomi. OH icin 60 dk, HHP icin 90 dk, HHS icin 60-90 dk arasi (Madde 7.3.2 / Tablo 7'ye gore). Bu, density-area kombinasyonunun finalde tank ve pompayi nasil sabitledigini gosterir.
NFPA 13 Density-Area ile karsilastirma
NFPA 13 Bolum 19 (eski 11.2) Density-Area egrisi sunar: tasarimcia, belli bir tehlike sinifinda yogunluk-alan arasinda kademeli takas izni verir. Ornek: OH-2 icin density-area egrisinde 0,2 gpm/ft2 × 1500 ft2 (8,1 mm/dk × 139 m2) ile 0,15 gpm/ft2 × 3000 ft2 (6,1 mm/dk × 279 m2) arasinda hareket edebilir — daha buyuk alan secersen yogunlugu dusurursun. EN 12845'te bu esneklik yoktur. Tablo 3'ten OH-2 secersen 5,0 mm/dk × 144 m2 ikilisini almak zorundasin; pazarlik yok.
Pratik etki: NFPA tasarimcisina hidrolik hesabi optimize etme alani verir; EN 12845 tasarimcisina hesap kontrolu kolay, basit ve denetlenebilir bir kural seti verir. Ikisi de tutarli, ama yaklasim felsefeleri farkli. Turkiye'de BYKHY (2007/12937 esasli, 2015 ve 2021 revizyonlari) sprinkler tasarimi icin TS EN 12845'i atif gosterir; dolayisiyla yurt ici projelerin neredeyse tamami bu tablo-bazli yaklasima baglidir.
Yaygin saha hatalari
- Alan ile metrekare karistirmak: Operasyon alani, mahallin toplam alani degildir; mahalin tamami 800 m2 olsa bile OH-2'de hesap 144 m2'lik bir blok uzerinden yurur.
- Kuru sistemde %25'i unutmak: Otopark katindaki kuru kanat, ana yas sistem ile ayni alan uzerinden hesaplaninca pompa demand'i %20 eksik kalir.
- Yogunlugu sprinkler basi debisi sanmak: "5,0 mm/dk neyim × 12 m2 izleme alani = 60 L/dk" demek — en uzak kafa icin minimum debi olur, ama K-faktor ve basinc dogrulanmadan hesap yetersiz.
- Tablo 4'te yukseklik atlamak: 5,9 m'lik depo yi 5,0 m kabul edip dusuk yogunluk secmek; standart "maximum permitted" yazar, biraz uzerine cikinca bir ust satira gec.
- Hidrolik en elverissiz noktayi yanlis koymak: Madde 13.4.2'ye gore alan, basincin en yuksek olmasi gerektigi noktaya yerlestirilir; gridded sistemde alani bir kafa kaydirip kontrol etmen istenir.
Pratik karar akisi
- Tehlike sinifini belirle (Annex A): LH, OH-1..4, HHP-1..3 veya HHS.
- Sistem tipi (yas / kuru / alternate / pre-action) projeden gelir — donma, sicaklik, mahal kullanim sekli belirler.
- LH/OH/HHP icin Tablo 3, HHS icin Tablo 4'ten yogunluk ve alani oku. Kuru/alternate ise alani 1,25 ile carp.
- Qtasarim = density × area ile baslangic debiisi cikar.
- Madde 7.3 Tablo 6 (LH/OH) veya Madde 13 hidrolik hesabi (HHP/HHS) ile valf basinci ve pompa noktasini dogrula.
- Hortum debisini ekle, tank otonomisini Madde 9'dan al.
Sik sorulanlar (FAQ)
EN 12845 tasarim yogunlugu ne demek?
Tasarim yogunlugu, birim alana dusen su debisidir; SI birimiyle mm/dk olarak verilir ve sayisal olarak L/dk/m2 ile esittir. Operasyon alani icindeki tum sprinklerlerin acildigi varsayilarak en uzak noktada bile bu yogunlugun saglanmasi gerekir.
Operasyon alani (area of operation) nedir?
Operasyon alani, hidrolik hesapta es zamanli sprinkler aktivasyonu varsayilan en buyuk alandir. EN 12845 Madde 13.4'e gore yas sistemde dikdortgen, kuru/alternate sistemde kareye yakin sekillendirilir ve hidrolik olarak en elverissiz konuma yerlestirilir.
Kuru sistemde alani neden buyutuyoruz?
Kuru ve alternate sistemlerde su valften en uzak sprinklere ulasmadan once boruyu doldurur. Bu gecikme yangin buyumesine zaman tanidigindan EN 12845 yas sisteme gore alani %25 artirir; OH-1 yas 72 m2 iken kuru 90 m2 olur.
Tablo 3 ve Tablo 4 arasindaki fark nedir?
Tablo 3 LH, OH ve HHP icin sabit yogunluk-alan kombinasyonlarini verir. Tablo 4 ise HHS depolama icin gecerlidir; depolama konfigurasyonu (ST1-ST6), urun kategorisi (I-IV) ve depolama yuksekligine gore yogunluk 7,5 ile 30 mm/dk arasinda degisir; alan 260 veya 300 m2 olur.
NFPA 13 Density-Area metoduyla karsilastirinca temel fark nedir?
NFPA 13 Density-Area egrisi, tasarimciya density ile area arasinda kademeli takas izni verir; daha yuksek yogunluk seciyorsan alani daraltabilirsin. EN 12845 ise tablo bazli, tek noktayi sabitler. Takas yoktur; tablo degerini al ve hesapla.
SprinkCalc ile EN 12845 Hesabi
EN 12845 LH/OH/HHP/HHS yogunluk-alan kombinasyonlari, Tablo 3 ve Tablo 4 secimi, kuru sistem +%25 artirim ve hidrolik dogrulama icin SprinkCalc iOS uygulamasini App Store'dan indirebilirsiniz.
SprinkCalc'i App Store'dan indir