Suyun kabul edilemez olduğu mahalde gaz devreye girer: sunucu odası, arşiv, jeneratör, kablo galerisi, müze deposu. Ama "gazlı söndürme" tek bir teknoloji değil; dört farklı aile ve dört farklı risk profili vardır.
Dört aile
| Kriter | FM200 (HFC-227ea) | NOVEC 1230 (FK-5-1-12) | IG-541 (Inergen) | CO2 |
|---|---|---|---|---|
| Söndürme mekanizması | Kimyasal + ısı çekme | Isı çekme | Oksijen seyreltme | Oksijen seyreltme |
| En düşük tasarım konsantrasyonu, Sınıf A / Sınıf C (NFPA 2001 Tablo A.7.2.2.3(b); Sınıf B yakıtta daha yüksek) | %6,7 / %7,0 | %4,5 / %4,5 | %34,2 / %38,5 | %34+ (NFPA 12) |
| İnsan bulunan mahal | Uygun (NOAEL %9 altında) | Uygun, en geniş marj (NOAEL %10) | Uygun (NOAEL %43, yani oksijen en az %12) | Uygun değil — ölümcül |
| Depolama | Sıvılaştırılmış, az tüp | Sıvı, düşük basınç | Basınçlı gaz, çok tüp | Sıvılaştırılmış |
| Tüp odası alanı | Küçük | Küçük–orta | Büyük (3–5 kat) | Orta |
| Küresel ısınma potansiyeli | Yüksek (GWP 3.350; NFPA 2001 Tablo A.4.6, IPCC 2013) | Çok düşük (GWP <1) | Sıfır (atmosfer gazları) | Düşük |
| Mevzuat riski | F-gaz kısıtlaması altında | Düşük | Yok | Yok |
| Boşalma süresi (NFPA 2001 7.5.1) | En çok 10 saniye | En çok 10 saniye | En çok 60 s (Sınıf B) / 120 s (Sınıf A ve C) | Değişken |
| Basınç tahliyesi | Gerekir | Gerekir | Büyük damper gerekir | Gerekir |
| Kalıntı | Yok | Yok | Yok | Yok |
| Maliyet | Orta | Yüksek | Orta (tüp odası pahalı) | En düşük |
Seçimi belirleyen üç soru
- Mahalde insan var mı? Varsa CO2 elenir. CO2 tasarım konsantrasyonunda (%34 ve üstü) öldürücüdür ve yalnız insansız mahalde, kilitli erişim ve gecikme sireniyle kullanılır.
- Tüp odası için ne kadar yer var? IG-541 basınçlı gazdır; aynı hacim için FM200'ün 3–5 katı tüp ister. Yer yoksa liste kendiliğinden daralır.
- Mevzuat ufku ne kadar? FM200 F-gaz kısıtlamaları altındadır. Yirmi yıl işletilecek bir veri merkezinde NOVEC veya IG-541 daha güvenli bir tercihtir.
Basınç tahliyesi unutulmaz. Gaz boşalması odada ani basınç artışı yaratır; tahliye damperi yoksa alçıpan duvarlar ve asma tavan patlar. IG-541'de boşalma daha uzundur (60–120 saniye) ama damper kesiti en büyük olandır. Bu kalem çoğu projede en son fark edilen ve en pahalıya patlayan detaydır.
Sızdırmazlık: sistemin gerçek performansı
Gazlı sistem yalnız mahal sızdırmazsa çalışır. Kapı fanı (door fan) testi (sızdırmazlık testi) ile mahalin tutma süresi ölçülür; NFPA 2001 7.4.1, en yüksek korunan malzeme seviyesinde en düşük tasarım konsantrasyonunun en az %85'inin 10 dakika korunmasını ister. Kablo geçişleri, kapı altı boşluğu, asma tavan üstü bağlantılar ve havalandırma damperleri kaçak yollarıdır. Devreye almada kapı fanı testi geçilmeden sistem kabul edilmemelidir; sahada en sık atlanan test budur.
Sprinklerle birlikte kullanım
Veri merkezinde yaygın kurgu gazlı söndürme artı ön tepkili (pre-action) sprinklerdir. Gaz ilk savunma hattıdır; gaz başarısız olursa veya yangın büyürse sprinkler devreye girer. Bu kurguda sprinkler çift kilitlemeli (double interlock) seçilir ki yanlış su boşalma riski sıfıra yaklaşsın. İki sistemin tetikleme mantığı yangın algılama panelinde koordine edilmeli; gaz boşalırken sprinkler açılmamalıdır.
Türkiye bağlamı
BYKHY Madde 98/3, gazlı yangın söndürme sistemlerinin tasarımında TS ISO 14520 standardını esas alır ve gaz boşalımını mahaldekilere bildiren sesli ve ışıklı uyarıları zorunlu tutar; Madde 98/4 söndürme hacmindeki menfez ve havalandırma bacalarının algılama ve gaz boşalımı anında otomatik kapanmasını ister. BYKHY EN 15004 veya NFPA 2001'e atıf yapmaz. Uygulamada veri merkezi ve arşiv projelerinde NOVEC 1230, jeneratör ve kablo galerisinde IG-541 veya FM200, insansız endüstriyel mahalde CO2 yaygındır. Sigortacı talebi varsa FM Approved sistem şartı gelir ve seçenek listesi daha da daralır.
Sık Sorulan Sorular
İnsan bulunan mahalde CO2 kullanılabilir mi?
Hayır. CO2 tasarım konsantrasyonunda öldürücüdür ve yalnız insansız mahallerde, kilitli erişim ve gecikme sireniyle kullanılır. İnsan bulunan mahalde NOVEC, FM200 veya IG-541 tercih edilir.
Kapı fanı (door fan) testi neden zorunlu?
Gazlı sistem yalnız mahal sızdırmazsa çalışır. Kapı fanı testi mahalin tutma süresini ölçer; NFPA 2001 7.4.1, en yüksek korunan malzeme seviyesinde en düşük tasarım konsantrasyonunun en az %85'inin 10 dakika (veya eğitimli personelin müdahalesine yetecek süre) korunmasını ister. Test geçilmeden sistem kabul edilmemelidir.
IG-541 neden daha çok yer ister?
IG-541 basınçlı gazdır, sıvılaştırılmış değildir. Aynı korunan hacim için FM200'ün 3-5 katı tüp gerekir; tüp odası alanı seçimi doğrudan etkiler.
Gazlı söndürme sprinklerin yerine geçer mi?
Genellikle hayır. Veri merkezinde yaygın kurgu gaz artı çift kilitlemeli (double interlock) ön tepkili sprinklerdir; gaz ilk savunma, sprinkler ikinci katmandır.
SprinkCalc — Üç Standartta Yangın Sprinkler Tasarımı
SprinkCalc; NFPA 13, FM Global ve BS EN 12845 için tehlike sınıflandırması, tasarım yoğunluğu ve alanı, K-faktör seçimi, su talebi ve hidrolik hesapları tek iOS uygulamasında toplar ve profesyonel PDF rapor üretir.
SprinkCalc'i App Store'dan indir
MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü
MEP Calc tek iOS uygulamasında 110+ mühendislik modülü sunar: 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz.
MEP Calc'i App Store'dan indirEN 15004 serisi (gazlı söndürme sistemleri) ve ISO 14520. NFPA 2001 Standard on Clean Agent Fire Extinguishing Systems. NFPA 12 (CO2). Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) Madde 98. Tasarım konsantrasyonları ve NOAEL değerleri üretici sertifikasından ve standardın tam metninden alınır.