Deluge vana, arkasındaki boruyu kuru tutan ve açıldığında sistemdeki bütün açık nozullara aynı anda su veren vanadır. Bu yüzden deluge sisteminin başarısı yalnız vanaya değil; algılamanın hızına, su temininin aynı anda doğan büyük debiyi karşılamasına ve boşalan suyun güvenle uzaklaştırılmasına bağlıdır.

Bu rehber vananın ne zaman gerektiğini, nasıl kurulduğunu, devreye alma testlerini, yapılması ve yapılmaması gerekenleri ve periyodik bakımı madde numaralarıyla bir araya getirir. Kaynaklar NFPA 15-2022, NFPA 13-2025, NFPA 25-2026, NFPA 30-2024 ve FM veri sayfalarıdır. Sistem yoğunluğu, debi ve su deposu gibi tasarım konuları için Deluge Sistem Tasarımı yazısına da bakabilirsiniz.

Deluge vana nedir, sistem nasıl çalışır?

NFPA 13 deluge vanayı, hidrolik basınçla kapalı tutulan ve serbest bırakma düzeneği bu basıncı düşürdüğünde açılan bir su kontrol vanası olarak tanımlar (3.3.243.5.3). NFPA 15'te ise bu vana, sistem açma vanası ailesinin bir üyesidir ve aynı alanda kurulu algılama sistemiyle ya da uzaktan el ile açılır (3.3.21.1). Açık başlık kullanıldığı için tek tek sprinkler açılması beklenmez: vana açıldığı anda bütün hat çalışır (NFPA 13 3.3.224.3).

Su teminipompa / depoKontrol vanasıaçık, izlemeliSüzgeçyıkama ağızlıDeluge vanasılisteli, trimliKuru boru + nozultümü açıkAlgılamaısı, alev, gaz, pilotSerbest bırakmapanel / hatEl ile açmavanada + uzaktanAlarmakış + algılama
Şema ilkeyi gösterir. Süzgeç ve trim parçalarının yeri ve sırası, vana üreticisinin listelenmiş düzenine göre belirlenir.
  1. Algılama veya el ile açma: ısı, alev, yanıcı gaz dedektörü, pilot sprinkler ya da el kumandası tetikler.
  2. Serbest bırakma: panel, solenoid veya pilot hat vanayı kapalı tutan basıncı boşaltır.
  3. Vana açılır: su, kuru borudan nozullara ilerler. Bu sürede hat doldurulduğu için su gecikmeyle ulaşır.
  4. Boşaltma ve alarm: bütün nozullar su verir, akış ve algılama alarmları çalışır.

Deluge sistem ne zaman gerekir?

Standartlar genellikle "şu binaya deluge yapın" demez; hedef ve koşul tanımlar. NFPA 15 su spreyini dört amaç için etkili kabul eder: söndürme, yanmayı kontrol altında tutma, maruziyet koruması ve yangını önleme (4.1). Aşağıdaki tablo, kitaplarda doğrudan karşılığı olan durumları özetler.

KaynakDurumİstenen
NFPA 30-2024, 22.8.1Düşey atmosferik tank, en az 190 m³, Sınıf I sıvı, sıkışık alan veya olağandışı maruziyet, yüzer tavan sayılmayan sabit veya kombine tavan. Dört koşul birlikte aranır.NFPA 11 veya NFPA 15'e göre söndürme ya da maruziyet koruma sisteminin kurulması veya hazır bulundurulması
FM 7-88 (Ekim 2011), 2.3.2Tanklar arası mesafe yetersizMaruz tanklara 12 mm/dk deluge su spreyi, 2 saat su, en az 1.900 L/dk hortum payı. Su temini parlama noktası 60 °C altında 4 saat (2.3.3)
FM 7-14 (Temmuz 2019), 2.3.4Proses kapları ve benzeri yapılara yönlü su spreyi10 mm/dk; pilot sprinkler, alev veya ısı algılama ve uzaktan açma
BYKHY Madde 111LPG: toplam 10 m³'ü aşan depo ve yerüstü tanklarSoğutma için yağmurlama sistemi; 10 L/dk·m², en az 60 dk su, birbirini yedekleyen en az 2 pompa, en az 700 kPa
EN 12845Yüksek tehlikeli HHP4 riskleriDeluge bu standardın kapsamı dışında, "özel değerlendirme" notu var. EN 12845-2, su spreyi için CEN/TS 14816'yı anar.

Kısa karar yolu: Yangın çok hızlı yayılıyorsa ve tek tek açılan sprinkler geride kalıyorsa, ya da hedef söndürmek değil bir tankı veya çeliği soğutmaksa deluge gündeme gelir. Son karar tehlike analizi ve yetkili makamındır: NFPA 15, malzemenin fiziksel ve kimyasal özelliklerinin analiz edilmesini şart koşar (4.2.1).

NFPA 15 tasarım yoğunlukları

Yoğunluklar "net" değerdir: nozuldan çıkıp hedefe ulaşmayan su sayılmaz (3.3.15). Maruziyet değerlerinde 2,0 L/dk·m² güvenlik payı vardır (A.7.4.1), yine de rüzgâr ve nozul açısı tasarımda ayrıca değerlendirilir.

UygulamaL/dk·m²gpm/ft²Madde
Söndürme, genel aralık (test veya benzer deneyime dayalı)6,1 – 20,40,15 – 0,507.2.1.3
Yanma kontrolü; pompa ve kompresör20,40,507.3.1.3, 7.3.2
Yanıcı sıvı havuz yangını kontrolü12,20,307.3.3
Tank ve kap dış yüzeyi (maruziyet)10,20,257.4.2.1
Düşey taşıyıcı çelik10,20,257.4.3.4
Yatay taşıyıcı çelik4,10,107.4.3.1
Kablo tavası, dökülme yangını maruziyeti12,20,307.4.3.8.1
Trafo (zemin için ayrıca 6,1)10,20,257.4.4.3.1
Bant konveyör, tahrik ve bant10,20,257.2.3

Trafo ve konveyörde su temini, tasarım debisine ek olarak 1 saat boyunca 946 L/dk hortum akışını da karşılamalıdır (7.4.4.3.6, 7.2.3.1.4). Tank soğutmasını boyutlandırmak için Tank Dış Soğutma Hesabı aracını kullanabilirsiniz.

Kurulum: vana, trim ve boru

Vana ve kumanda

  • Sistem açma vanası ve ona bağlı aksesuarlar listeli ve birbiriyle uyumlu olmalıdır (NFPA 15 5.7.2.1, 5.7.2.2).
  • Otomatik serbest bırakma ve dedektörlerden bağımsız bir el ile açma imkânı şarttır (5.7.2.3). Kol en çok 178 N kuvvet ve 356 mm hareketle çalışmalıdır (5.7.2.5).
  • Otomatik sistemde, vanadaki kumandadan bağımsız en az bir uzaktan el kumandası bulunur. Vanadaki kumanda görünür ve yangında erişilebilir durumdaysa ya da alan normalde boşsa ayrıca istenmez. Yerden 1,1 ile 1,37 m arasına konur ve hangi sistemi açtığı kalıcı bir tabelada yazar (6.4.2).
  • Besleme kontrol vanaları göstergeli ve listelidir (5.7.1.1). Tam açıktan 5 saniyeden kısa sürede kapanmamalıdır (5.7.1.4) ve açık konumda izlenir: merkezi izleme, sürekli gözetimli noktada ses, kilit veya kapalı sahada mühür ve haftalık kayıt (6.3.1.2).

Vana yeri

Açma vanası, yangın sırasında erişim izin verdiği ölçüde tehlikeye yakın olmalıdır (6.3.1.4.1). Karar verilirken yangından gelen ışınım, patlama olasılığı, drenaj ve setler, donma ve mekanik hasar, erişim ve boşaltma süresi birlikte değerlendirilir (6.3.1.4.2). Kontrol vanası da korunan alanda yangın varken ulaşılabilir kalmalıdır (6.3.1.1). Vana odası aydınlatılmalı ve ısıtılmalıdır. NFPA 13, ısıyı sabit bir kaynağın vermesini ister ve odanın ısıtılması yerine ısıtma kablosu kullanılmasını kabul etmez (8.3.1.7.2).

Süzgeç, manometre, drenaj

  • Süzgeç: Su yolu 9,5 mm'den dar nozul kullanılan ya da suyu tıkayıcı madde taşıyabilen her sistemde ana hat süzgeci gerekir (6.4.6.1). Su yolu 5 mm'den darsa her nozulda ayrı süzgeç bulunur (6.4.6.3). Süzgeç listeli, yıkama ağızlı ve temizlik için erişilebilir olmalıdır (5.9, 6.4.6.2). Tipik delik çapı 3,2 mm'dir (5.9.2).
  • Manometre: Vananın besleme tarafında ve pilot hattın hava veya su beslemesinde olur (6.4.4.1). En uzak nozulun yakınına ise test manometresi ağzı konur (6.4.4.4, 6.4.4.5). Manometrenin üst sınırı, normal çalışma basıncının en az iki katıdır (5.8).
  • Drenaj: Bütün boru boşaltılabilir olmalıdır. Drenler güvenli bir yere akar ve kanalizasyona doğrudan bağlanmaz (6.3.3).

Boru ve nozul

  • Açık nozullu sistemde çelik boru iç ve dış yüzeyden galvanizlidir (5.3.6.1). En küçük çap çelikte 25 mm, bakır ve paslanmazda 19 mm'dir (5.3.8). Bileşenler en az 12,1 bar değerinde olmalıdır (5.1.3). Kanallı kaplinler ve contalar kuru hat için listeli seçilir (5.5.3.3).
  • FM 4-1N bu konuda ayrılır: söndürme amaçlı sistemde galvanizli borudan pas ve pul çıkıp tek nozulu tıkamasının bile başarısızlığa yol açabileceğini söyler ve galvanizli boruyu önermez (2.2.1.5). FM sigortalı bir tesiste bu fark projede çözülmelidir.
  • Nozul aralığı düşeyde ve yatayda en çok 3 m'dir; listesi izin veriyorsa aşılabilir (7.1.8, 7.1.9). Püskürtme desenleri birbirine değmeli veya binmelidir (7.1.7).
  • Dış ortamda en düşük nozul basıncı 1,4 bar'dır (8.1.2). Çıkışı 9,5 mm ve altındaki nozullarda 2,07 bar önerilir (A.8.1.2). FM, dış ortamda 12 mm altı nozullar için 207 kPa ister (4-1N 2.2.1.10).
  • Hidrolik hesapta dengeleme için orifis plakası kullanılmaz (8.5.3.9). Deluge hattında çelik boru için C değeri 120 alınır (Tablo 8.5.3.10).

Algılama ve tetikleme

YöntemKuralMadde
Isı dedektörü, dış ortamTavan altı listeli aralık en az %50 azaltılır; test sonucu veya dış ortam listesi varsa ona uyulur.6.5.2.3
Pilot sprinkler, dış ortamYatayda en çok 2,5 m, seviyeler arası en çok 5,2 m. İlk seviye 4,6 m'yi, diğer aralıklar 3,7 m'yi aşmıyor ve şaşırtmalı dizildiyse yatayda 3 m.6.5.2.4.7 – 6.5.2.4.9
Yanıcı gaz dedektörüGazın yoğunluğu ve kaçak noktaları dikkate alınır. Genel uygulama: ilk alarm LFL'nin %10–25'i, sistem açma %25–65'i.6.5.2.7, A.6.5.2.7
Alev (ışınım) dedektörüAralık ve yer, listesine ve üreticisine göre.6.5.2.8

Elektrikli algılama normalde enerjili ya da tam izlemeli olmalı; tetikleme cihazı, solenoid ve kablolar izlemeye dahildir (6.5.3.1). Pnömatik ve hidrolik hatlarda da arıza bildirilmelidir (6.5.3.2). Islak pilot hatta, su sütunu yüzünden vana üzerindeki yükseklik sınırına dikkat edilir (A.5.7.2.2, NFPA 13 8.10.3.8). Kuru pilot hat 4 mm/m eğimle döşenir (NFPA 13 8.10.3.10). Algılama sinyali, sistemdeki su akışından bağımsız bir alarm da üretmelidir (6.4.1.3; NFPA 13 16.11.3.3).

Hedef süreler: Isı algılamanın test koşulunda vanayı 40 saniye içinde açması (10.4.2.1) ve algılamadan sonra etkili suyun çoğu tesiste 30 saniye içinde bütün nozullara ulaşması beklenir (A.7.1.6). FM 2-81 ise veri sayfasında başka süre yoksa suyun en uzak noktaya ulaşmasını en çok 60 saniyede kabul eder (Tablo 2c, 14). Zamanlayıcı, sistemi yapay olarak geciktirdiği için kullanılmamalıdır. Yalnız ortam koşulları yanlış çalışmaya yol açıyorsa gecikme ya da iki dedektör şartı kabul edilir (7.7.4.2).

Devreye alma adımları

  1. Besleme hattını yıkayın. Yeraltı ve bağlantı hatlarını, sistem borusuna bağlamadan önce en az 3 m/sn hızda yıkayın. Bu hıza ulaşılamıyorsa yangındaki en yüksek debiyle yıkayın (10.2.1, 10.2.2).
  2. Hidrostatik test yapın. Yeni boru NFPA 13'e göre test edilir (10.3). Test sırasında açık başlık yerine tapa takılır ve test bitince başlıklar geri konur (NFPA 13 29.2.1.10).
  3. Tarafları bildirin. Yetkili makama ve mal sahibine test tarihini önceden iletin (10.1.2).
  4. Algılamayı deneyin. Isı kaynağı veya pilot hat test vanasıyla vananın 40 saniyede açıldığını gösterin. Gaz algılamada projedeki süreye bakılır. Bütün süreleri kaydedin (10.4.2).
  5. Su boşaltın. Bütün nozulların deseninin tıkanmadığını, yönünün doğru olduğunu ve hedefi ıslattığını görün (10.4.3.1). FM, bu testten önce suya duyarlı ekipmanın korunmasını ister (4-1N 2.2.2.1).
  6. Basınçları okuyun. En uzak nozulda ve vanada okuma alın (10.4.3.2). Kabul testinde kontrol vanasını kısarak uzak nozulu hesaptaki en düşük basınca getirin; bu sırada kolon basıncı hesaplanan değerin altında kalmamalıdır (10.4.3.2.3).
  7. Gecikmeyi ölçün. Algılamadan en uzak nozulda su akışına kadar geçen süreyi yazın (10.4.3.3).
  8. Her el kumandasını çalıştırın (10.4.4). Aynı anda çalışması beklenen en fazla sayıdaki sistemi birlikte deneyip su temininin yettiğini görün (10.4.5).
  9. Drenajı kontrol edin. FM, setli ve kanallı alanlarda taşıma kapasitesini tercihen su akış testiyle doğrulamayı ister (4-1N 2.2.2.2).
  10. Sistemi hizmete alın. Süzgeci berrak su gelene kadar yıkayın (NFPA 25 10.2.6.1), alçak nokta drenlerini boşaltın (NFPA 25 10.3.6.1). Hidrolik bilgi tabelasını vanaya asın (10.5) ve test sertifikasını, as-built çizimleri, hesapları teslim edin (10.1).

Olması ve olmaması gerekenler

✓ Olmalı⛔ Olmamalı
Otomatik açma ve yanında el ile açma (7.1.1)Yalnız el ile çalışan sistem: ancak otomatik açma personele tehlike yaratıyorsa ya da sistem yalıtılmış ve sürekli eğitimli personel gözetimindeyse olur (7.1.2, 7.1.3)
En az bir otomatik su temini (9.1), pompalarda uzaktan başlatma (A.7.1.6)Debiyi su temininin üzerine çıkaran eş zamanlı sistem kurgusu (7.1.10.3)
Bir yangın alanı için bir sistem (7.1.10.1), makul sistem büyüklüğü: genellikle en çok 9.463–11.355 L/dk (A.7.1.10.1)Tek sistemle birden fazla yangın alanını korumak
Yanıcı sıvı varsa akışın kontrolü: bordür ve eğim, kapalı dren, açık kanal, set; yanan sıvıyı güvenle taşıyan drenaj (4.4)Tehlikeli kimyasal veya kirli suyu açık su yoluna ya da başkasının arazisine boşaltmak (4.4.10)
Suda çözünen sıvı (alkol gibi) için kullanım koşulunda test veya destekleyici tasarım verisi (4.2.4)Sodyum, kalsiyum karbür gibi suyla şiddetli tepkimeye giren malzemeye doğrudan su (4.2.5)
Yüksek sıcaklıkta çalışan ekipmanda hasar değerlendirmesi (4.2.7), köpürme ve taşma riskinin analizi (4.2.3)LNG gibi kriyojenik sıvılaştırılmış gaza su spreyi (4.2.6)
Patlama riski olan alanda boru ve vanaların hasarı en aza indirecek şekilde yerleşimi (6.3.6)Serbest bırakmayı geciktiren zamanlayıcı (A.7.1.6), üretici dışında boyanmış nozul (5.2.3.3)

Periyodik bakım ve test

SıklıkİşKaynak
Her haftaVana su ve hava basınçları, kapalı vana odası en az 4°C (soğukta günlük veya haftalık)FM 2-81 Tablo 2c; NFPA 25 Tablo 13.1.1.2
Her ayDıştan kontrol: fiziksel hasar, trim vanaları, sızıntı, elektrik parçalar, alarm hattı vanasıNFPA 25 13.4.4.1.1
3 ayda birSolenoid izleme, düşük hava alarmı; set, kanal ve drenaj görsel kontrolüNFPA 25 13.4.4.2.13, 13.4.4.2.14, 10.2.7
Her yılSıcak havada tam akışlı açma testi, vana içi temizlik, el kumandaları, nozul, boru ve askı, panel ve dedektörlerNFPA 25 13.4.4.2.3, 13.4.4.3.2, 13.4.4.2.9, 10.2; FM 2-81 Tablo 2c
3 yılda birSu boşaltılamayan yerlerde tam akış testi üst sınırı; FM'de süzgeç sökme ve tam akışlı açma veya boru içi denetimNFPA 25 13.4.4.2.3.3; FM 2-81 Tablo 2c
5 yılda birSüzgeç, filtre, orifis ve diyafram odası iç kontrolü; ana hat süzgeciNFPA 25 13.4.4.1.3, 10.2.1.7
Her çalışmadan sonraAna süzgeci yıkama, nozul süzgeçlerini temizleme, nozul ve boruyu kontrol, drenleri boşaltmaNFPA 25 10.2.6, 13.4.4.3.3; FM 2-81 Tablo 2c

Test tam işlevli olmalıdır: dedektörü ayrı, vanayı ayrı denemek yerine solenoid veya tetikleyici de zincire dahil edilir (A.13.4.4.2.3.1). Donma riski olan yerde testi ilkbaharda yapmak, içeride kalan suyun soğuklardan önce boşalmasına zaman tanır (A.13.4.4.2.3). Su boşaltılamıyorsa sistem kapanışında tam akış yapılır, en geç 3 yılda bir (13.4.4.2.3.2, 13.4.4.2.3.3). Tam akış testinde kontrol vanası tam açıktır, yalnız açma testinde kısmen açık olabilir (13.4.4.2.5, 13.4.4.2.6). Sistemi tamamen su basmadan denemek için NFPA 13, vana çıkışına izlemeli ek bir kontrol vanası konmasına izin verir (8.3.1.6).

Dikkat edilecek notlar

  • Vana oturma yüzeyine gres sürülmez. NFPA 25, oturma yüzeylerine gres veya başka bir sızdırmazlık maddesi uygulanmasını yasaklar (13.4.4.2.11). Sızıntı varsa neden araştırılır, üretici talimatına göre giderilir.
  • Hatalı açılmayı kayıt altına alın. NFPA 25, son açılma tarihini ve açılma süresini saklamayı ister (13.4.4.2.12). FM, 12 ayda 3. yanlış açılmadan sonra boruda tıkanıklık aranmasını önerir (Tablo 2c, 16).
  • Rüzgâr ve ince damla: Dışarıda çok ince sprey sürüklenir. Nozul seçilirken rüzgâr ve alev çekişi dikkate alınır (6.2.4; FM 4-1N 3.0).
  • Korozyon: Dış ortam veya aşındırıcı atmosferde parça malzemesi buna göre seçilir (5.1.4). Korozyona dayanıklı nozulun kaplaması yalnız üretici tarafından yapılır (5.2.3.2).
  • Drenaj hesabı toplam akışa göredir. Sistem suyu, hortum ve monitör, en büyük dökülme, proses suyu ve gerekiyorsa yağmur birlikte taşınır (4.4.6).
  • Devre dışı bırakma: Sistem veya bir bölümü kapalıysa tesis yönetimine, itfaiyeye ve yetkililere haber verilir, ilgili vana veya itfaiye ağzına tabela asılır (NFPA 25 10.1.6).
  • Kalıp değerleri doğrudan kullanmayın. "60 dakika" gibi süreler NFPA 15'te sabit değildir: maruziyet sistemi beklenen yangın süresince çalışmalıdır ve bu birkaç saati bulabilir (7.4.1, A.7.4.1).

Sık Sorulan Sorular

Deluge vana ile ıslak alarm vanası arasındaki fark nedir?

Islak sistemde boru suyla doludur ve yalnız ısınan sprinkler açılır. Deluge vana ise boruyu kuru tutar, algılama veya el kumandasıyla açılır ve hattaki bütün açık nozullara aynı anda su verir (NFPA 13 3.3.224.3).

Deluge vana için hangi standart geçerli?

Su spreyi sistemlerinde NFPA 15, açık sprinklerli sistemlerde NFPA 13 uygulanır; bakım NFPA 25'e göre yapılır. Algılama NFPA 72'ye uymalıdır. EN 12845 deluge sistemlerini kapsamaz, FM sigortalı tesislerde FM veri sayfaları da uygulanır.

Deluge vana ne kadar sürede açılmalı?

NFPA 15'e göre ısı algılama test koşulunda vanayı 40 saniye içinde açmalıdır (10.4.2.1). Etkili suyun çoğu tesiste algılamadan sonra 30 saniye içinde bütün nozullardan gelmesi beklenir (A.7.1.6). Yanıcı gaz algılamada süre projede tanımlanır.

Deluge vana testi yılda kaç kez yapılır?

NFPA 25-2026'ya göre her vana yılda bir kez, sıcak havada ve tam akışla açma testine alınır (13.4.4.2.3). Su boşaltılamayan yerlerde sistem kapanışında yapılan tam akış testi 3 yılı aşamaz, aradaki yıllarda boşaltmasız test yapılır (13.4.4.2.3.1–13.4.4.2.3.3).

Deluge sisteminde süzgeç şart mı?

Su yolu 9,5 mm'den dar nozul kullanılıyorsa ya da su tıkayıcı madde taşıyabiliyorsa ana hat süzgeci gerekir (NFPA 15 6.4.6.1). Su yolu 5 mm'den darsa her nozulda ayrı süzgeç de gerekir (6.4.6.3). Her çalışmadan sonra ana süzgeç yıkanır (NFPA 25 10.2.6.1).

Her kimyasal tankına su spreyli deluge yapılır mı?

Hayır. Suyla şiddetli tepkimeye giren malzemelere doğrudan su uygulanmaz (NFPA 15 4.2.5), LNG gibi kriyojenik sıvılaştırılmış gazlarda su spreyi kullanılmaz (4.2.6). Suda çözünen sıvılar kullanım koşulunda test veya destekleyici veri ister (4.2.4).

SprinkCalc — Üç Standartta Yangın Sprinkler Tasarımı

SprinkCalc; NFPA 13, FM Global ve BS EN 12845 için tehlike sınıflandırması, tasarım yoğunluğu ve alanı, K-faktör seçimi, su talebi ve hidrolik hesapları tek iOS uygulamasında toplar ve profesyonel PDF rapor üretir.

SprinkCalc'i App Store'dan indir

MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü

MEP Calc tek iOS uygulamasında 110+ mühendislik modülü sunar: 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz.

MEP Calc'i App Store'dan indir
Kaynaklar & İleri Okuma

NFPA 15, Standard for Water Spray Fixed Systems, 2022 · NFPA 13, 2025 · NFPA 25, 2026 · NFPA 30, 2024 · FM DS 4-1N (Mayıs 2010) · FM DS 2-81 (Nisan 2019, ara revizyon Ekim 2025) · FM DS 7-14 (Temmuz 2019) · FM DS 7-88 (Ekim 2011) · TS EN 12845+A2 · TS EN 12845-2 · BYKHY Madde 111. Madde numaraları bu baskılardandır; belirtilmeyen madde numaraları NFPA 15-2022'ye aittir. Metin standardın kendisinin yerine geçmez; bağlayıcı olan standart metni, vana üreticisinin listeli talimatı ve yetkili makamın kararıdır.