Su motorlu alarm gongu çalmıyorsa tesisat teslim edilmez: su motorlu gong, basınç şalteri, gecikme odası ve saha hataları.
Bir lojistik deposunda devreye alma sırasında ıslak alarm vanasını açtık ve gongun sesini bekledik; gongdan tek bir tıkırtı bile çıkmadı. Panodaki LED yandı, bina otomasyonuna sinyal geldi, ama dış duvardaki dökme demir gong sessizdi. Söktüğümüzde motor nozulunda kireçten bir tıkaç ve çarkın kanadına yapışmış kurumuş bir arı yuvası çıktı. EN 12845 Madde 16.1, elektriksel uzaktan alarmın yanında suyun kendi enerjisiyle çalışan mekanik bir alarm da ister; bu yazı o hükmü ve sahadaki karşılığını ele alır.
EN 12845 Madde 16.1 ne diyor
Standart bunu üç alt maddede toplar (TS EN 12845+A2:2026, TSE s.113 / EN s.110):
- 16.1.1 Genel: Her kontrol vana seti, EN 12259-4'e uygun bir su motorlu alarm (water motor alarm) ve uzaktan alarm göstergesi için elektriksel bir cihazla donatılır; ikisi de alarm vanasına mümkün olduğunca yakın yerleştirilir. Aynı vana odasındaki bir grup ıslak alarm vanası tek bir alarm motoru ve gongu ortak kullanabilir; bu durumda her alarm vanasına, çalıştığını gösteren bir gösterge takılır. Her gongun üzerine tesisat numarası belirgin biçimde yazılır.
- 16.1.2 Su motoru ve gong: Su motoru, gong bir dış duvarın dış yüzünde kalacak ve merkez ekseni alarm vanası bağlantı noktasından en fazla 6 m yukarıda olacak şekilde monte edilir. Motor nozulu ile alarm vanası bağlantısı arasına temizlik için kolay erişilebilir bir süzgeç takılır. Su çıkışı, akan su görülebilecek şekilde düzenlenir.
- 16.1.3 Su motoru borusu: 20 mm çaplı galvanizli çelik veya demir dışı metal boru kullanılır. Alarm vanası ile su motoru arasındaki eşdeğer boru uzunluğu, her yön değişikliği 2 m sayılarak en fazla 25 m olur. Boruya bina içinde bir durdurma vanası ve çapı en fazla 3 mm olan bir orifis üzerinden kalıcı bir drenaj konur; orifis plakası paslanmaz çelik veya demir dışı metal olur.
Gongun üzerindeki tesisat numarası, çok vanalı bir vana odasında hangi tesisatın çaldığını dışarıdan anlamayı sağlar.
Su motorlu gongun çalışma prensibi
Alarm vanası açılınca klapesi kalkar ve alarm çıkışından gelen basınçlı su 20 mm'lik boruyla dışarıdaki motor gövdesinin nozuluna ulaşır. Nozul suyu kepçeli (Pelton tipi) bir çarka teğet olarak püskürtür; çark döner ve miline bağlı çekiç gongun iç yüzüne vurur. Gong yalnız suyun enerjisiyle çalışır; panoya, aküye veya şebeke gerilimine bağlı değildir. EN 12845 bu mekanik alarmı elektriksel uzaktan alarm cihazına ek olarak ister (16.1.1).
Motordan geçen su dışarı akar; Madde 16.1.2'nin "akan su görülebilmeli" şartı hem testi kolaylaştırır hem de nozuldaki tıkanmayı erken belli eder. Nozul çapı ve motor debisi EN 12259-4 ile üretici verisine bağlıdır; EN 12845 bunlar için değer vermez.
Konum: dış duvar, görünürlük, 6 m kuralı
Gongu vana odasının içine asıp "zaten duyulur" demek sahada yaygın bir eğilimdir. EN 12845 buna izin vermez:
- Gong her zaman bir dış duvarın dış yüzüne monte edilir (16.1.2).
- İtfaiyenin ve saha personelinin rahatça duyup görebileceği bir cephe seçilmelidir; standart cephe seçimi için ayrıca bir ölçüt vermez.
- Alarm vanası bağlantı noktası ile gong merkezi arasındaki düşey fark en fazla 6 m'dir. Standart bu sınırın gerekçesini yazmaz; yükseklik arttıkça nozuldaki basınç azalır.
- Hat üzerindeki durdurma vanası bina içinde kalır (16.1.3); böylece dışarıdan kurcalanamaz veya yanlışlıkla kapatılamaz.
Borulama: 20 mm, 25 m eşdeğer, drenaj orifisi
Madde 16.1.3 gong hattının kurallarını koyar:
| Parametre | EN 12845 değeri | Saha notu |
|---|---|---|
| Boru çapı | 20 mm | Galvanizli çelik veya demir dışı metal; siyah çelik boru korozyonla tıkanır |
| Azami eşdeğer uzunluk | 25 m | Her yön değişikliği 2 m sayılır; örneğin dört dirsek (4 × 2 m) + 17 m düz boru tam sınırdır |
| Durdurma vanası | Bina içinde, gong hattında | Bakım için gerekli; açık konumda mühürlü ve etiketli tutulur |
| Kalıcı drenaj orifisi | ≤ 3 mm, paslanmaz çelik veya demir dışı metal | Alarmdan sonra hatta kalan suyu boşaltır, donma riskini azaltır |
| Süzgeç | Nozul ile alarm vanası bağlantısı arasında, temizlik için kolay erişilebilir (16.1.2) | Rakor veya flanşla takılırsa her testten sonra sökülüp temizlenebilir |
| Yükseklik | Alarm vanası bağlantısının en fazla 6 m üstü | Aşılırsa nozuldaki basınç düşer |
Alarm vanası kapalıyken gong borusu basınçsızdır. 3 mm'lik orifis, alarm veya test sonrasında hatta kalan suyu boşaltır; böylece boru normalde boş kalır ve donma riski azalır. Standart orifis plakasının paslanmaz çelik veya demir dışı metal olmasını ister; siyah çelik bir plakanın korozyonla genişlemesi, alarm sırasında suyun fazlasının drenajdan kaçmasına ve gongun zayıf çalmasına yol açar.
Basınç şalteri: alternatif değil, tamamlayıcı
Madde 16.1.1 açıkça "ve" der: su motorlu gong ve elektriksel uzaktan alarm cihazı. Madde 16.2.1 elektriksel cihaz olarak iki tipi kabul eder: EN 12259-5'e uygun su akış anahtarları veya basınç şalterleri.
- Su akış anahtarı (flow switch): Yalnız ıslak tesisatlarda kullanılır (16.2.2). Her anahtarın akış aşağısına, tek bir sprinklerin çalışmasını taklit eden ve drenajı olan bir test bağlantısı konur; tam açık test vanası ile boşaltma borusunun basınç/debi karakteristiği, anahtar üzerinden beslenen en küçük anma çaplı sprinklerinkine eşit olur. Boşaltma borusu galvanizli çelik veya bakırdır.
- Basınç şalteri: Alarm vanasının alarm çıkışındaki basınç artışını algılar; akış anahtarı yalnız ıslak tesisatta kullanılabildiğinden kuru, alternatif ve ön tepkili tesisatlarda elektriksel seçenek budur.
Uygulamada ıslak alarm vanasının alarm çıkışına önce (varsa) gecikme odası, sonra basınç şalteri bağlanır; gong borusu da aynı hattan beslenir. Gong mekanik, basınç şalteri elektrikseldir; biri arızalanırsa diğeri sinyal vermeye devam eder.
Alarm gecikme odası (retard chamber)
EN 12845 metninde gecikme odası (retard chamber) şartı yoktur. Islak alarm vanası üreticileri bu odayı, besleme basıncındaki ani dalgalanmaların yarattığı yalancı alarmları süzmek için sunar. Çalışma mantığı:
- Alarm çıkışı açılınca su önce gecikme odasını doldurmaya başlar.
- Akış gerçekse oda dolar ve su, taşma çıkışından gong ve basınç şalteri hattına geçer.
- Anlık bir basınç dalgalanmasında odanın altındaki kalibre drenaj deliği suyu boşaltır ve alarm oluşmaz.
Gecikme süresi üreticiye ve modele göre değişir; çok uzun bir gecikme gerçek bir yangında alarmı geciktirir. NFPA 13-2025 16.11.4, değişken su basıncında kullanılan her alarm çek vanasına bir gecikme düzeni konmasını ister; EN 12845'te bunun karşılığı yoktur.
Saha hataları
Devreye alma raporlarımda en sık gördüğüm dört hata:
- Gong içinde arı yuvası. Çıkış ağzı tel kafesle kapatılmazsa sık görülür; yıllık testte çark dönmez ya da zor döner. Çözüm: çıkış ağzına paslanmaz tel kafes.
- Hiç temizlenmemiş süzgeç. Sudaki kireç ve tortu nozulu kısmen tıkar; gong çalar ama zayıf. Standart süzgecin "temizlik için kolay erişilebilir" olmasını ister (16.1.2); rakor veya flanşla takılması bu yüzden pratiktir.
- Siyah çelik ve korozyonla genişlemiş drenaj orifisi. 3 mm'lik delik korozyonla büyürse alarm suyunun bir kısmı drenajdan kaçar ve gong zayıf çalar. Yıllık bakımda çap mastarla kontrol edilir.
- 20 mm yerine 15 mm boru. Tesisatçı daha ucuz diye 1/2″ galvanizli boru çekerse uzun bir hatta gong zayıf çalar veya hiç çalmaz; standardın şartı açıktır: 20 mm.
12 bar üzeri sistemler: Ek E.2.5
Yüksek bina sistemlerinde (Ek E) basınç 12 bar'ı aşabilir. Ek E.2.5 önce boru, bağlantı parçası, vana ve diğer ekipmanın karşılaşılabilecek en yüksek basınca dayanıklı olmasını ister; 12 bar'ı aşan basınç sorununu gidermek için de iki yol gösterir: hidrolik alarm gongları (a) bir basınç düşürücü vana üzerinden ya da (b) şehir şebekesi gibi ikincil bir su kaynağından, ana tesisat kontrol vanasının alarm çıkışına bağlı bir diyafram vana ile kumanda edilerek beslenebilir.
NFPA 13 ile karşılaştırma
İki standart da su motorlu gongu elektriksel alarmla birlikte tarif eder. Elimizdeki NFPA 13-2025 metninde doğrulanabilen farklar:
| Konu | EN 12845 Madde 16.1 | NFPA 13-2025 Bölüm 16.11 |
|---|---|---|
| Boru | 20 mm, galvanizli çelik veya demir dışı metal | En az 3/4 in (20 mm); galvanizli çelik, pirinç, bakır veya onaylı başka korozyona dayanıklı metal (16.11.1.4) |
| Azami eşdeğer uzunluk | 25 m | NFPA 13'te sayısal sınır bulunamadı |
| Azami yükseklik | 6 m | NFPA 13'te sayısal sınır bulunamadı |
| Drenaj orifisi | ≤ 3 mm | NFPA 13'te sayısal sınır bulunamadı |
| Süzgeç | Zorunlu, temizlik için erişilebilir | Listelenmiş 3/4 in (20 mm) süzgeç, akış algılama cihazının alarm çıkışında (16.11.8.1) |
| Gecikme düzeni | Hüküm yok | Değişken su basıncında her alarm çek vanasında zorunlu (16.11.4) |
Donanım büyük ölçüde ortaktır; ancak uzunluk, yükseklik ve orifis sınırları EN 12845'e özgüdür ve iki standart arasında geçişte ayrıca kontrol edilmelidir.
Türkiye bağı: BYKHY ve TS EN 12845
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) Madde 96/5, yağmurlama sistemi tasarımının TS EN 12845'e göre yapılmasını şart koşar; alarm vanası ve donanımı da bu kapsamdadır. Uygulamada iki yanlış sık görülür:
- "Pano sinyal alıyor, gonga gerek yok" yaklaşımı. BYKHY Madde 96/1 yağmurlama sisteminin elemanları arasında alarm zillerini ve akış göstergelerini sayar; tasarım 96/5 gereği TS EN 12845'e göre yapıldığından alarm düzeni de bu standarda uymalıdır. Basınç şalteri tek başına yetmez.
- Gongun içerideki vana odasına monte edilmesi. Madde 16.1.2 gongun dış duvarın dış yüzünde olmasını ister. Vana odası bodrum kattaysa gong, 6 m ve 25 m sınırları içinde kalınarak dış cepheye taşınmalıdır.
Yıllık bakım formunda gong testi (alarm test vanası açılarak su motoruna su verilir, gong sesi sahada teyit edilir, drenaj orifisinden boşalma gözlenir) ayrı bir madde olarak yazılmalı; yalnız "alarm vanası test edildi" satırı yetmez.
Sık sorulanlar
Su motorlu gong elektrik gerektirir mi?
Hayır. Kepçeli (Pelton tipi) su çarkı tamamen mekanik çalışır; gongu suyun akışı çaldırır. Bu yüzden elektrik kesintisinde de çalışır. EN 12845 Madde 16.1.1 bu mekanik alarmı elektriksel uzaktan alarm cihazına ek olarak ister.
Gong ile alarm vanası arasındaki mesafe sınırsız mı?
Hayır. EN 12845 Madde 16.1.2 gongun merkez ekseninin alarm vanası bağlantı noktasından en fazla 6 m yukarıda olmasını, 16.1.3 ise 20 mm galvanizli çelik veya demir dışı metal boruda, her yön değişikliği 2 m eşdeğer uzunluk sayılarak toplam eşdeğer uzunluğun 25 m'yi aşmamasını şart koşar.
Alarm gecikme odası (retard chamber) zorunlu mu?
EN 12845 metninde gecikme odası şartı yoktur. Besleme basıncındaki dalgalanmaların yalancı alarm yarattığı tesislerde ıslak alarm vanası üreticisinin gecikme odası kullanılır; süre üreticiye göre değişir. NFPA 13-2025 16.11.4 ise değişken basınçta gecikme düzenini zorunlu tutar.
Basınç şalteri gongun yerine geçer mi?
Geçmez. Madde 16.1.1 her kontrol vana seti için hem su motorlu alarm hem de elektriksel uzaktan alarm cihazının, alarm vanasına mümkün olduğunca yakın konumlandırılmasını ister. İkisi birbirinin yedeğidir.
12 bar üzeri sistemlerde gong nasıl beslenir?
Ek E.2.5, 12 bar'ı aşan basınç sorununu gidermek için hidrolik alarm gonglarının bir basınç düşürücü vana üzerinden ya da şehir şebekesi gibi ikincil bir su kaynağından, ana kontrol vanasının alarm çıkışına bağlı bir diyafram vanayla kumanda edilerek beslenebileceğini söyler.
MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü
Sprinkler, yangın pompası ve FM-200 gazlı söndürme dahil 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz için 110+ modül sunan MEP Calc iOS uygulamasını App Store'dan indirebilirsiniz. Tüm mekanik tesisat hesaplarınız tek uygulamada.
MEP Calc'i App Store'dan indir