Kısa cevap: TS EN 12845+A2:2026 Madde 11.5.1 (EN s.69) yalnız iki kullanım tanımlar: a) aksi hâlde yeterince ısıtılmış bir binada don hasarı ihtimali bulunan küçük alanlarda, ıslak boru tesisatına kuru boru veya alternatif uzantı olarak; b) soğuk hava depolarında ve yüksek sıcaklıklı fırın veya ocaklarda, ıslak boru ya da alternatif tesisata kuru boru uzantısı olarak.

Bir binanın tamamı için kuru sistem kurmak, suyun sprinklere ulaşmasındaki gecikme yüzünden pahalı bir tercihtir. TS EN 12845+A2:2026 bunun yerine, ıslak bir tesisatın yalnız donma riski taşıyan küçük bölümünü kuru ya da alternatif çalıştırmaya izin verir: tali (subsidiary) kuru boru veya alternatif uzantı. Madde 11.5 iki kısa alt maddeden oluşur; buna rağmen etrafındaki kural seti geniştir. Kaynak: TS EN 12845+A2:2026, Madde 11.5, EN s.69 (TSE s.72).

1. Madde 11.5.1: Tanım ve iki kullanım koşulu

Tali kuru boru veya alternatif uzantılar, sınırlı kapsamda olmaları ve normal ıslak tesisatlara uzantı oluşturmaları dışında, 11.2 ve 11.3'e uygun olmalıdır. Madde 11.5.1, EN s.69

"11.2 ve 11.3'e uygun" ifadesi, uzantının kuru tesisat ve alternatif tesisat için geçerli bütün teknik şartları (hava/inert gaz beslemesi, Tablo 18 su ulaşma süresi vb.) taşıması demektir. Eğim (Madde 17.1.8) ve dik sprinkler (Madde 12.1.3) şartları da kuru ve alternatif tesisatlar için ayrıca geçerlidir.

Kurulum yalnız iki hâlde mümkündür:

Bu iki koşul kapalı bir listedir. Uzantı, tesisatın büyük bir bölümünü kuru hâle getirme aracı değildir; Madde 11.5.1'in kendi ifadesiyle "sınırlı kapsamda" olur.

2. Madde 11.5.2: Boyut sınırı

Kısıt Değer
Herhangi bir tali uzantıdaki sprinkler sayısı ≤ 100
Bir kontrol vana seti ikiden fazla tali uzantıyı kontrol ediyorsa, tali uzantılardaki toplam sprinkler sayısı ≤ 250

Kaynak: Madde 11.5.2, EN s.69 (TSE s.72).

Aynı sayılara antifriz koruması tarafında paralel bir set vardır (Madde 11.1.2.2, EN s.66): bölüm başına ≤ 20 ve toplam ≤ 100 sprinkler. Antifriz yöntemi tali uzantıya göre çok daha küçük bölgeler içindir.

3. Kuru tesisat şartları (Madde 11.2)

Tali uzantı bunlara uymak zorunda olduğu için Madde 11.2 doğrudan ilgilidir.

Madde 11.2.1 (EN s.67): Kuru boru tesisatları normalde kuru alarm vanasının mansabında basınç altında hava veya inert gaz, membaında ise basınç altında su ile doludur. Boru tesisatındaki basıncı korumak için kalıcı bir hava/inert gaz beslemesi kurulur. Tesisat, alarm vanası tedarikçisinin tavsiye ettiği basınç aralığına girecek şekilde basınçlandırılır. Kuru boru tesisatları yalnız don hasarı ihtimali olan ya da sıcaklığın 70 °C'yi aştığı yerlere (ör. kurutma fırınları) kurulur.

Madde 11.2.2 (EN s.67): Tek bir sprinklerin açılması ile suyun boşalması arasındaki azami süre Tablo 18'deki değeri aşmaz. Test, Madde 15.5.2'de belirtilen uzaktan test vanası kullanılarak yapılır.

Azami su ulaşma süresi (s)
LH 90
OH ve HH 60

Kaynak: Tablo 18, Madde 11.2.2, EN s.67 (TSE s.70).

Aynı maddede iki önemli ifade daha vardır:

Kuru ve alternatif tesisatların HHS uygulamalarında kullanılmaması şiddetle tavsiye edilir; çünkü suyun ilk çalışan sprinklerlere ulaşmasındaki gecikme sistemin etkinliğini ciddi biçimde bozabilir.

NOT Deneyimler, hızlandırıcı ile LH veya OH için en fazla 4 m³ ve HH kullanımları için 3 m³ hacmin 11.2.2 şartlarını sağlamasının beklendiğini göstermiştir.

Madde 11.3.1 (EN s.68) alternatif tesisatı tanımlar: alternatif tesisatlar ya bir alternatif alarm vanası ya da bir ıslak alarm vanası ile bir kuru alarm vanasından oluşan kompozit set içerir. Kış aylarında alternatif veya kuru alarm vanasının mansabındaki tesisat boru tesisatı basınç altında hava veya inert gazla, sistemin alarm vanası membaındaki geri kalanı ise basınç altında suyla doludur. Yılın diğer zamanlarında tesisat ıslak boru tesisatı olarak çalışır. Madde 11.3.2 boyut sınırını Tablo 18'e bağlar.

4. Sprinkler konumu: dik (upright) sprinkler zorunluluğu

Madde 12.1.3 (EN s.70):

Kuru sarkık (dry pendent) tip sprinklerler kullanılması hâli dışında, kuru boru, alternatif ve ön tepkili tesisatlardaki sprinklerler dik (upright) olmalıdır. Dik sprinkler, çatal kolları boruya paralel olacak şekilde takılmalıdır.

Maddenin NOT 1'i gerekçeyi verir: dik sprinklerler mekanik hasara ve sprinkler bağlantı parçalarında yabancı madde birikmesine daha az eğilimli olabilir; dik yönelim ayrıca sprinkler su yollarındaki suyun tam drenajını kolaylaştırır. NOT 2 ise sarkık (pendent) sprinklerlerin sprinkler ekseninin hemen altında ve bitişiğinde daha yüksek hızda ve daha yüksek yoğunlukta su verebileceğini, bu nedenle raf içi koruma ve depolama alanı koruması gibi bazı uygulamalarda daha iyi yangın kontrol kabiliyeti gösterebileceğini belirtir.

5. Drenaj ve eğim

Madde 17.1.8 (EN s.112): "Kuru, alternatif ve ön tepkili tesisatlarda branşman boruları (range pipe) dağıtım borusuna doğru en az %0,4, dağıtım boruları ise uygun drenaj vanasına doğru en az %0,2 eğimli olmalıdır." NOT'ta, şiddetli donma şartlarının mümkün olduğu soğuk iklimlerde ıslak sistemlere de eğim verilmesinin ve kuru sistemlerde eğimin artırılmasının gerekebileceği belirtilir. Branşman boruları yalnız dağıtım borularının yan veya üst tarafına bağlanır.

Drenaj vanası çapları Tablo 39'dadır (Madde 15.4, EN s.108):

Esas olarak neyi drene eden vana Asgari vana ve boru çapı (mm)
LH tesisatı 40
OH veya HHP veya HHS tesisatı 50
Tali tesisat 50
Bir zon 50
Tuzaklı dağıtım boruları, çap ≤ 80 mm 25
Tuzaklı dağıtım boruları, çap > 80 mm 40
Tuzaklı branşman boruları 25
Kuru veya tali alarm vanası ile test amacıyla kurulmuş tali durdurma vanası arasındaki tuzaklı boru tesisatı 15

Madde 15.4 (EN s.107-108) drenaj vanalarının takılacağı beş konumu da sayar; bunlardan ikisi doğrudan tali uzantıyı ilgilendirir: "herhangi bir tali alarm vanasının hemen mansabı" (b bendi) ve "bir kuru boru veya tali kontrol vana seti ile test için kurulmuş herhangi bir tali durdurma vanası arasında" (d bendi). Vanalar boru tesisatının alt ucuna takılır, çıkış zeminden en fazla 3 m yükseklikte olur ve uygun bir tapa ile donatılır.

6. Test ve bakım

Konu Hüküm Kaynak
Uzaktan test vanası Bir dağıtım borusunun hidrolik olarak en uzak konumuna bağlanmış, tek bir sprinklerin deşarjına eşdeğer debi veren test vanası ve ilgili armatür/boru tesisatı Madde 15.5.2, EN s.109
Haftalık basınç kontrolü Kuru, alternatif ve ön tepkili tesisatlarda boru tesisatındaki basınç haftada 1,0 bar'dan fazla düşmemesi beklenir (standartta "should") Madde 20.2.2.2 a, EN s.119
Altı aylık rutin Kuru boru tesisatlarındaki ve tali uzantılardaki kuru alarm vanalarının hareketli parçaları ile hızlandırıcı (accelerator) ve boşaltıcılar (exhauster) tedarikçi talimatlarına göre çalıştırılır. NOT: Alternatif tesisatların bu şekilde test edilmesi gerekmez, çünkü yılda iki kez ıslaktan kuruya ve tekrar geri geçiş sonucu zaten çalıştırılmış olurlar Madde 20.3.3.2, EN s.121
Devreye alma Kuru boru tesisatı en az 24 saat boyunca en az 2,5 bar basınçta pnömatik olarak test edilir; 24 saatte 0,15 bar'dan fazla basınç kaybına yol açan her kaçak giderilir Madde 19.1.1.1, EN s.117
Devreye alma Bütün tesisat boru tesisatı en az 2 saat boyunca, en az 15 bar veya sistemin maruz kalacağı azami basıncın 1,5 katı (hangisi büyükse) basınçta hidrostatik olarak test edilir Madde 19.1.1.2, EN s.117
Soğuk hava deposu Hava sirkülasyonlu soğutmalı soğuk hava depolarını koruyan tesisatlar, her çalışmadan sonra kurutulmak üzere sökülmesi önerilir Ek J.4.2 (bilgilendirici), EN s.158

7. Tesisat büyüklüğü sınırı

Tali uzantıdaki sprinklerler, bağlı oldukları ıslak tesisatın kontrol vana seti alanına dâhildir. Madde 11.1.3 (EN s.67): "Tek bir ıslak alarm vanası ile kontrol edilen azami alan, bir tali uzantıdaki sprinklerler dâhil, Tablo 17'de gösterileni aşmamalıdır."

Tehlike sınıfı Kontrol vana seti başına azami korunan alan (m²)
LH 10 000
OH (içindeki LH sprinklerler dâhil) 12 000, Ek D ve Ek F'de izin verilenler hariç
HH (içindeki OH ve LH sprinklerler dâhil) 9 000

Kaynak: Tablo 17, Madde 11.1.3, EN s.67 (TSE s.70).

8. Alternatif yöntemlerle karşılaştırma

Donma riskine karşı standardın verdiği üç araç, farklı ölçekler içindir:

Yöntem Ölçek sınırı Ek şart Kaynak
Antifriz sıvı Bölüm başına ≤ 20, toplam ≤ 100 sprinkler Hidrometre kontrolü, geri akış önleyici Madde 11.1.2.2, EN s.66
Elektrikli ısıtma kablosu (trace heating) Sayı sınırı yok İkiz ısıtıcı eleman, her biri ≥ 4 °C tutabilecek; ayrı devrelerle izleme; A1/A2 yalıtım ≥ 25 mm; bant ≤ 10 W/m Madde 11.1.2.3, EN s.66-67
Tali kuru/alternatif uzantı Uzantı başına ≤ 100, toplam ≤ 250 sprinkler Tablo 18 su ulaşma süresi, dik sprinkler, eğim Madde 11.5, EN s.69

Sık Sorulan Sorular

Tali kuru veya alternatif uzantı hangi iki durumda kurulabilir?

TS EN 12845+A2:2026 Madde 11.5.1 (EN s.69) yalnız iki kullanım tanımlar: a) aksi hâlde yeterince ısıtılmış bir binada don hasarı ihtimali bulunan küçük alanlarda, ıslak boru tesisatına kuru boru veya alternatif uzantı olarak; b) soğuk hava depolarında ve yüksek sıcaklıklı fırın veya ocaklarda, ıslak boru ya da alternatif tesisata kuru boru uzantısı olarak.

Tali uzantıda kaç sprinkler bulunabilir?

Madde 11.5.2 (EN s.69): herhangi bir tali uzantıdaki sprinkler sayısı 100'ü aşmamalıdır. Bir kontrol vana seti ikiden fazla tali uzantıyı kontrol ediyorsa, tali uzantılardaki toplam sprinkler sayısı 250'yi aşmamalıdır.

Kuru ve alternatif tesisatlarda su ne kadar sürede ulaşmalıdır?

Madde 11.2.2 ve Tablo 18 (EN s.67): tek bir sprinklerin açılması ile suyun boşalması arasındaki azami süre LH'te 90 saniye, OH ve HH'te 60 saniyedir. Test, Madde 15.5.2'de belirtilen uzaktan test vanası kullanılarak yapılır.

Kuru ve alternatif tesisatlarda sprinklerler hangi konumda monte edilir?

Madde 12.1.3 (EN s.70): kuru sarkık (dry pendent) tip sprinklerler kullanılması hâli dışında, kuru boru, alternatif ve ön tepkili tesisatlardaki sprinklerler dik (upright) olmalıdır. Dik sprinkler, çatal kolları boruya paralel olacak şekilde takılmalıdır.

HHS depolamada kuru veya alternatif tesisat kurulabilir mi?

Madde 11.2.2 (EN s.67) şiddetle caydırır: 'Kuru ve alternatif tesisatların HHS uygulamalarında kullanılmaması şiddetle tavsiye edilir; çünkü suyun ilk çalışan sprinklerlere ulaşmasındaki gecikme sistemin etkinliğini ciddi biçimde bozabilir.' Tablo 4'ün NOT'u da aynı yönde uyarır ve buna rağmen kuru/alternatif kurulması gerekiyorsa operasyon alanının %25 artırılmasını ister.

Soğuk hava deposunda sprinkler çalıştıktan sonra ne yapılır?

Ek J.4.2 (EN s.158): hava sirkülasyonlu soğutma ile çalışan soğuk hava depolarını koruyan tesisatlar, her çalışmadan sonra kurutulmak üzere sökülmesi önerilir. Ek J bilgilendirici (informative) niteliktedir.

Kaynakça

Kaynaklar & Uyarı

Kaynaklar yazı sonundaki Kaynakça bölümünde listelenmiştir. Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; madde numaraları, eşik değerler ve muafiyetler için Resmî Gazete'de yayımlanan güncel yönetmelik ve standart metinleri esas alınmalı, projelendirme yetkili mühendis tarafından yapılmalıdır.