FM Global DS 3-11: Basınç Düşürücü Vanalar (PRV) Saha Rehberi

Yüksek binalarda alt katlardaki statik basınç sistem bileşenlerinin anma basıncını aşabilir. FM DS 3-11 (Flow and Pressure Regulating Devices for Fire Protection Service, October 2021, Interim Revision January 2023, 15 sayfa) bu durumda kullanılan basınç düşürücü vanaları (PRV) ve otomatik kırılma sınırlama vanalarını (ABCV) ele alır. Veri sayfası PRV'yi, yüksek giriş basıncını hem akışsız (statik) hem akışlı durumda daha düşük bir çıkış basıncına indiren vana olarak tanımlar ve "basınç ayar vanası" terimini eş anlamlı kullanır (Bölüm 1.0). Yangın pompası tesisatındaki vanalar DS 3-7'de, ön tepkili ve baskın sistem vanaları DS 2-0'dadır.

DS 3-11'in temel uyarısı Madde 1.1'dedir: PRV'ler akışı kısarak çalıştığı için yangın suyunu engelleyebilir, sprinklerlerin etkinliğini azaltabilir, hatta sprinkler ve hortumların çalışmasını önleyebilir.

Ne Zaman PRV? (Madde 2.3.2)

• Statik giriş basıncı 175 psi (12,1 bar) veya altındaysa sprinkler sistemine PRV konmaz (2.3.2.1).
• Depolama ve imalat kullanımlarında PRV konmaz (2.3.2.2); diğer kullanımlarda sayısı en aza indirilir (2.3.2.3). Örnek yüksek binadır: alt katlarda PRV gerekebilir, basıncın 12,1 bar'a düştüğü üst katlarda gerekmez; ek yangın pompaları PRV sayısını azaltabilir.
• DS 3-7 Madde 2.2.2.3 aynı yaklaşımı pompa tarafından koyar: yüksek binada sistem PRV gerekmeyecek şekilde tasarlanır; kaçınılmazsa FM Approved PRV kullanılır. DS 3-7 Madde 2.3.5.1'e göre yangın pompasının emme veya basma hattına PRV konmaz.
• Kuru veya ön tepkili vananın aşağı akışında pilot kumandalı PRV kullanılmaz; üst haznesinin su dolu olması gerektiğinden kuru sistemin amacını bozar (2.3.2.5).
• Vana üreticinin belirttiği yönde monte edilir; sahada ayar yapılacaksa özel ayar aletleri sahada tutulur ve erişim kontrol altında olur (2.3.2.6-2.3.2.7).

Vana Tipleri (Madde 3.2)

• Doğrudan etkili (direct-acting): iç yay vana oturağına doğrudan kuvvet uygular; çıkış basıncı yay sıkıştırmasıyla ayarlanır. Genellikle sprinkler sistemi içinde bölge kontrol vanası olarak kullanılır. Bazıları fabrikada ayarlıdır ve etiketindeki kata monte edilmelidir (3.3).
• Pilot kumandalı (pilot-operated): diyaframlı otomatik kontrol vanası ve ayarlanabilir pilot vanadan oluşur. DS 3-11 sözlüğüne göre bu vanalara "akış kontrol vanası" (flow control valve) veya "basınç kontrol vanası" da denir.
• Otomatik kırılma sınırlama vanası (ABCV): fark basıncı aşılınca tamamen kapanır. DS 3-11 bu vanaları yangın sistemlerine koymaz, mevcutsa söktürür (2.3.3.1); gerekçe, tam kırılma dışındaki bir durumda kapanırsa aşağı akıştaki korumayı devre dışı bırakmasıdır (3.1).

Tesisat ve Levha (Madde 2.2-2.3)

• Tüm vanalar kuru ve personelin kolay erişebileceği yerlerde olur (2.2.1.1).
• Her vana modeli için işletme şeması sahada bulunur; her vanada ayar basıncını, ayarda kullanılan debi ve giriş basıncını ve çıkıştaki sprinkler tasarım debisi ile basıncını gösteren kalıcı bir levha olur (2.3.1.1).
• Sprinkler sisteminde (Şekil 2.3.5.1-1): giriş ve çıkış manometreleri, akış alarm anahtarı, FM Approved emniyet (relief) vanası; emniyet vanası aşağı akış bileşenlerinin anma basıncının altında ve vananın arızasını gösterecek bir noktaya ayarlanır (2.3.5.2). PRV sistemin en yüksek talebinde tam akışla test edilebilmelidir: kalıcı test hattı ve drenaj, hat içi debimetre veya kelepçe tipi debimetre (2.3.5.3).
• Yangın suyu dağıtım hattında (Şekil 2.3.4.6-1): yangın dışı kullanım için gereken PRV yangın sisteminden ayrı olur; PRV çevresinde ana hatla aynı çapta, normalde kapalı göstergeli kontrol vanalı bir baypas hattı bulunur; her PRV çek valflerle bakım için ayrılabilir; debimetreler PRV çıkış tarafındadır (2.3.4.1-2.3.4.6).
• Düşük debide su darbesi, kavitasyon veya hassas olmayan ayar riski varsa ya da ana vananın asgari debisi alarm testinde akan debiden büyükse paralel ikincil PRV konur; ikincil vana birincilin asgari debisinin %125'ine göre boyutlandırılır (2.3.4.4-2.3.4.5).
• Kolon (standpipe) sistemlerinde: PRV hortum çıkışına konur; hortum bağlantısının girişinde test manometresi için vanalı çıkış bulunur ve tam akış testi imkânı sağlanır (2.3.6-2.3.7).

Boyutlandırma (Madde 3.3)

Vana, statik durumda çıkış basıncını bileşenlerin anma basıncının veya DS 2-0'daki azami sistem basıncının altında tutmalı; akış durumunda ise mevcut giriş basıncıyla sistemin gerektirdiği debi ve basıncı vermelidir. Dikkate alınacaklar: azami statik giriş basıncı, izin verilen azami statik çıkış basıncı, asgari akışlı giriş basıncı, gerekli asgari akışlı çıkış basıncı, debi aralığı ve farklı su kaynakları. Büyük vanalar düşük debide hassas ayar yapamayabilir veya kavitasyona uğrayabilir; bu durumda paralel küçük bir ikincil vana gerekir. Pirinç veya bronz gövde uzun süreli korozyon ve kireç birikimine karşı tercih edilir.

Muayene ve Test (Tablo 2.4.1.2-1)

Görev	Sıklık	Ayrıntı
Görsel muayene	Üç ayda bir	Aşağı akış basıncının tasarımdaki gibi korunduğu, sızıntı belirtisi; tüm PRV'lerin yeri ve kontrol ettiği alanı listeleyen forma kayıt
Kısmi akış testi	Yılda bir	Aşağı akıştaki kontrol test bağlantısı veya ana drenajdan akış; vananın oturağından kalktığı ve akışta ve statik durumda basıncı koruduğu doğrulanır; basınç ve debi kaydedilir
Tam akış testi	5 yılda bir	Aşağı akıştaki ana drenaj yavaşça tam açılır; basıncın korunduğu doğrulanır ve kaydedilir

Yüksek binalarda tahliye kolonunun kapasitesi test debisini karşılamalıdır; aksi halde su geri basarak borunun tasarım basıncını aşabilir. Tüm PRV'ler kurulumda test edilir (2.4.1.1); kaydedilen giriş ve çıkış basınçlarındaki değişimler araştırılır, arızalar gecikmeden giderilir (2.4.1.3-2.4.1.4). Form 2707 (Ek C) yıllık performans testi kaydı içindir.

Türkiye'de BYKHY

BYKHY'de bölge basınç yönetimine ilişkin ayrı bir hüküm yoktur. Madde 96/10, yağmurlama sisteminde basınç düşürücü vana kullanılırsa her birinin önüne ve arkasına 1'er manometre konulmasını; Madde 94'ün yangın dolabı hükümleri (b-5 ve b-6) lüle girişindeki basınç 900 kPa'ı geçerse basınç düşürücü kullanılmasını ister. FM DS 3-11 sigortacı talepli projelerde ek katman olarak uygulanır.

Hızlı Kontrol Listesi

• PRV'siz tasarım denendi (ek pompa, bölgeleme); PRV yalnız 12,1 bar üstü statik girişte
• Depolama ve imalat alanlarında PRV yok; pompa emme ve basma hattında PRV yok
• Kuru ve ön tepkili vananın aşağı akışında pilot kumandalı PRV yok
• Her vanada kalıcı levha; sahada işletme şeması
• Emniyet vanası, manometreler ve tam akış test düzeni kurulu
• Üç aylık görsel, yıllık kısmi akış ve 5 yıllık tam akış testleri kayıtlı
• Sistemde ABCV yok

MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü

Sprinkler, yangın pompası ve FM-200 gazlı söndürme dahil 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz için 110+ modül sunan MEP Calc iOS uygulamasını App Store'dan indirebilirsiniz. Tüm mekanik tesisat hesaplarınız tek uygulamada.

MEP Calc'i App Store'dan indir

Sık Sorulan Sorular

Statik basınç 12 bar'ı aşarsa PRV zorunlu mu?

DS 3-11 PRV'yi zorunlu kılmaz, sınırlar. Madde 2.3.2.1'e göre statik giriş basıncı 12,1 bar (175 psi) veya altındaysa PRV konmaz; bu değerin üstünde de depolama ve imalat kullanımlarında PRV kullanılmaz (2.3.2.2), diğer kullanımlarda sayısı en aza indirilir (2.3.2.3). DS 3-7 Madde 2.2.2.3 yüksek binada önce PRV gerektirmeyen bir tasarım (ek pompa, bölgeleme) ister; PRV kaçınılmazsa FM Approved olmalıdır.

Doğrudan etkili ve pilot kumandalı PRV arasındaki fark nedir?

DS 3-11 Madde 3.2'ye göre doğrudan etkili PRV'de iç yay vana oturağına doğrudan kuvvet uygular ve çıkış basıncı yay sıkıştırmasıyla ayarlanır; genellikle sprinkler sistemi içinde bölge kontrol vanası olarak kullanılır. Pilot kumandalı PRV diyaframlı bir kontrol vanası ve ayarlanabilir pilot vanadan oluşur; bunlara akış kontrol vanası da denir. Pilot kumandalı PRV kuru veya ön tepkili vananın aşağı akışında kullanılmaz (2.3.2.5).

PRV ne sıklıkla test edilir?

DS 3-11 Tablo 2.4.1.2-1'e göre üç ayda bir görsel muayene, yılda bir kısmi akış testi ve beş yılda bir aşağı akıştaki ana drenajdan tam akış testi yapılır. Her testte aşağı akış basıncının akışta ve statik durumda tasarımdaki gibi korunduğu doğrulanır ve kaydedilir; kayıtlardaki değişimler araştırılır (2.4.1.3). Veri sayfası yüzde cinsinden bir sapma sınırı vermez.

Türkiye'de PRV BYKHY'de var mı?

BYKHY'de bölge basınç yönetimine ilişkin ayrı bir hüküm yoktur ve NFPA 14'e atıf yapılmaz. Madde 96/10, yağmurlama sisteminde basınç düşürücü vana kullanılırsa her birinin önüne ve arkasına 1'er manometre konulmasını; Madde 94'teki yangın dolabı hükümleri (b-5 ve b-6), lüle girişindeki basınç 900 kPa'ı geçerse basınç düşürücü kullanılmasını ister. FM DS 3-11 sigortacı talepli projelerde ek katman olarak uygulanır.

PRV yerine pompa ile basınç yönetilebilir mi?

FM bunu tercih eder. DS 3-11 Madde 2.3.2.3 ek yangın pompalarının PRV sayısını azaltabileceğini belirtir, DS 3-7 Madde 2.2.2.3 PRV gerektirmeyen tasarım ister ve Madde 3.1.11 yüksek binada PRV sayısını azaltmayı değişken hızlı pompanın uygun kullanımlarından biri olarak sayar. Değişken hızlı pompanın ek karmaşıklığı ve bakım yükü ise DS 3-7'de ayrıca vurgulanır.