Sprinkler borusu seçimi yalnız fiyat meselesi değildir: malzeme hem izinli tehlike sınıfını hem sürtünme katsayısını hem de yirmi yıl sonraki korozyon tablosunu belirler.
Karşılaştırma tablosu
| Kriter | Siyah çelik | Galvaniz çelik | Bakır | CPVC | Paslanmaz |
|---|---|---|---|---|---|
| İzinli tehlike sınıfı | Tümü | Tümü | Yalnız ıslak; LH, OH1–OH3 | Sınırlı (hafif yük, düşük sıcaklık) | Tümü |
| Hazen-Williams C (EN 12845 Tablo 22) | 120 | 120 | 140 | EN'de yok (NFPA: listelenmiş plastik 150) | 140 |
| Kuru / alternatif sistem | Uygun ama korozyon riskli | Tercih edilir | Uygun değil | Uygun değil | Uygun |
| Birleştirme | Kaynak, dişli, yivli | Dişli, yivli | Sert lehim, mekanik | Solvent kaynak | Kaynak, yivli |
| DN50 altı sahada kaynak | Yasak (otomatik makine hariç) | Yasak (otomatik makine hariç) | — | — | Yasak (otomatik makine hariç) |
| Korozyon direnci | Düşük | Orta (iç yüzey MIC'e açık) | Yüksek | Çok yüksek | Çok yüksek |
| Yangına dayanım | Yüksek | Yüksek | Orta | Düşük (erir) | Yüksek |
| Maliyet | En düşük | Düşük | Yüksek | Orta | En yüksek |
| Tipik kullanım | Standart tesisat | Kuru, alternatif, ön tepkili | Ofis, otel; çelik hattın mansabında | Konut, düşük tehlike | Deniz, kimya, gıda |
C değerleri EN 12845 Tablo 22'dendir. NFPA 13-2025 Tablo 28.2.4.8.1 farklı değerler verir: siyah ve galvaniz çelik ıslak sistemde 120, kuru ve ön tepkili sistemde 100 (azot, vakum veya buhar fazlı korozyon önleyici kullanılırsa 120); bakır, pirinç ve paslanmaz 150; listelenmiş plastik 150. Bakırın izinli sınıfları EN 12845 17.1.9'dan, kuru ve alternatif sistemde galvaniz tercihi 17.1.2'den, DN50 altı kaynak kuralı 17.1.3'ten gelir.
Et kalınlığı: hesabı sessizce değiştiren detay
EN 12845 17.1.2 iki farklı en az et kalınlığı tanımlar. DN150'ye kadar dişli, kesme yivli (cut-grooved) veya başka biçimde talaşlı işlenmiş çelik borular ISO 65; et kalınlığını belirgin azaltmadan hazırlanan, yani haddeleme yivli (roll-grooved) veya kaynak ağzı açılmış borular ISO 4200 D serisi şartını sağlamalıdır. Mekanik boru bağlantısı kullanılıyorsa et kalınlığı ayrıca üreticinin önerisine de uymalıdır. Kalın etli boru aynı DN'de 1,5–2,5 mm daha küçük iç çap verir ve Hazen-Williams sürtünme kaybı belirgin artar. Hidrolik hesapta nominal çap değil gerçek ortalama iç çap kullanılır; değer üretici sertifikasından alınır.
Galvaniz: iki yüzü olan çözüm
Dış galvaniz (toprak altı, dış mekân) koruyucudur. İç galvaniz ise ikili bir tablo çizer: oksijen korozyonunu yavaşlatır ama mikrobiyolojik korozyona (MIC) besin sağlayabilir. EN 12845 17.1.2 kuru, alternatif ve ön tepkili tesisatlarda galvaniz çelik kullanılmasını tercih eder; çünkü bu sistemlerde boru nemli hava tutar (alternatif sistemde yaz boyunca su, kış boyunca hava) ve korozyon riski ıslak sistemin çok üstündedir. Kaplamasız siyah çelik seçilirse iki yılda bir endoskopik korozyon takibi önerilir.
Galvanik çift uyarısı: galvaniz çelik boruya doğrudan bronz sprinkler bağlamak, nem ve kondansat varlığında galvanik korozyonu diş bölgesinden başlatır. Paslanmaz fitting veya yalıtkan ara eleman kullanın.
Bakırın üç sınırı
- Yalnız ıslak borulu sistemlerde (EN 12845 17.1.9).
- Yalnız LH, OH1, OH2, OH3 sınıflarında; OH4, HHP ve HHS'de kullanılamaz.
- Daima çelik borunun mansabında; EN 1057'ye uygun, EN 1254 fittinglerle mekanik bağlantı veya sert lehimle birleştirilmiş. Bakır-çelik birleşimi paslanmaz cıvatalı flanşla yapılır, boru sahada bükülmez.
Bakırın C=140 avantajı gerçektir: aynı iç çap ve debide Hazen-Williams sürtünme kaybı C=120 çeliğe göre yaklaşık %25 düşük çıkar ((120/140)^1,852 ≈ 0,75). Ancak bu kazanç uzun hatlarda anlamlıdır; kısa ofis kolunda maliyet farkını karşılamaz.
Askı ve destek farkı
Malzeme askı aralığını da değiştirir. EN 12845 17.2.2 çelik boruda en fazla 4 m, bakır boruda en fazla 2 m askı aralığı ister; 50 mm üstündeki borularda doğrudan yapıya bağlı iki bağımsız destek veya Tablo 40'taki yükün %50 fazlasını taşıyan bir destek kullanılırsa bu mesafeler %50 artırılabilir. Bakırın daha sık desteklenmesinin nedeni elastisite modülünün çelikten düşük olması, yani aynı yükte daha fazla sarkmasıdır. Bakır boru desteklerine temas korozyonunu önleyen, yeterli elektriksel direnci olan bir astar konur (17.2.1).
Sık Sorulan Sorular
Bakır boru hangi tehlike sınıflarında kullanılabilir?
EN 12845 17.1.9'a göre yalnız ıslak borulu sistemlerde ve LH, OH1, OH2, OH3 sınıflarında. OH4, HHP ve HHS'de kullanılamaz. Daima çelik borunun mansabında ve EN 1057 standardında olmalıdır.
Galvaniz boru neden kuru sistemde tercih edilir?
Kuru ve alternatif tesisatlarda boru nemli hava tutar ve korozyon riski ıslak sistemin çok üstündedir. Galvaniz iç kaplama ek ömür sağlar; ancak MIC bakterilerine besin de olabilir.
Yivli boruda et kalınlığı değişir mi?
Evet. EN 12845 17.1.2'ye göre dişli ve kesme yivli borular ISO 65, haddeleme yivli ve kaynak ağzı açılmış borular ISO 4200 D serisi et kalınlığını sağlamalıdır. Kalın et aynı DN'de iç çapı küçültür ve sürtünmeyi artırır.
DN50 altı boruyu sahada kaynatabilir miyim?
Hayır. EN 12845 17.1.3'e göre 50 mm altındaki boru ve fittingler otomatik kaynak makinesi kullanılmadıkça sahada kaynatılamaz; monte edilmiş boru üzerinde kaynak, alevle kesme, lehim veya başka bir sıcak işlem hiçbir durumda yapılamaz.
SprinkCalc — Üç Standartta Yangın Sprinkler Tasarımı
SprinkCalc; NFPA 13, FM Global ve BS EN 12845 için tehlike sınıflandırması, tasarım yoğunluğu ve alanı, K-faktör seçimi, su talebi ve hidrolik hesapları tek iOS uygulamasında toplar ve profesyonel PDF rapor üretir.
SprinkCalc'i App Store'dan indir
MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü
MEP Calc tek iOS uygulamasında 110+ mühendislik modülü sunar: 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz.
MEP Calc'i App Store'dan indirTS EN 12845+A2:2026 boru ve bağlantı maddeleri (17.1–17.2, Tablo 22); ISO 65 ve ISO 4200 et kalınlığı sınıfları; EN 1057 (bakır boru). NFPA 13 (2025) boru ve bağlantı bölümü, Tablo 28.2.4.8.1. FM Global DS 2-0. Değerler bilgilendirme amaçlıdır.