Dört tesisat tipi var ve seçim tek soruyla başlar: bu hacim donar mı? Cevap hayırsa ıslak. Evetse kuru, alternatif veya ön tepkili arasında bir karar vermek gerekir ve her biri tasarım alanını, su gecikmesini ve maliyeti farklı etkiler.
Dört tip tek tabloda
| Özellik | Islak borulu | Kuru borulu | Alternatif | Ön tepkili (pre-action) |
|---|---|---|---|---|
| Borudaki akışkan | Su | Basınçlı hava / azot | Yazın su, kışın hava | Hava + bağımsız yangın algılama |
| Kullanım yeri | Donma riski yok | Soğuk depo, otopark, çatı arası | Mevsimsel donma | Veri merkezi, arşiv, müze |
| Su gecikmesi | Yok (boru suyla dolu) | EN 12845: LH 90 sn, OH/HH 60 sn'ye kadar | Kuru modda kuru ile aynı | Algılama + boru dolum süresi |
| Tasarım alanı | Baz | EN 12845: +%25; NFPA 13: +%30 | Kuru moda göre +%25 (EN) | EN 12845: ıslak ile aynı; NFPA 13 çift kilitli: +%30 |
| Izgara/halka (grid/loop) düzen | İzinli | İzinli değil | İzinli değil | EN 12845: izinli değil; NFPA 13: sınırlı |
| Yanlış su boşalma riski | Var | Var | Var | En düşük (EN Tip A, NFPA tekli/çift kilitli) |
| Korozyon riski | Orta (MIC) | Yüksek (nemli hava) | En yüksek | Yüksek |
| Bakım yükü | Düşük | Orta (kompresör, hızlandırıcı) | Yüksek (mevsim geçişi) | Yüksek (algılama sistemi) |
| Yüksek tehlikeli depolama (HHS) | Uygun | Kesinlikle önerilmez | Kesinlikle önerilmez | EN 12845 tablolarında ıslak ile aynı sütunda |
Tablodaki alan artışları EN 12845 Tablo 3 (OH1 72 → 90 m², OH2 144 → 180 m², OH3 216 → 270 m², HHP 260 → 325 m²) ile HHS için Tablo 4 ve Tablo 5 notlarından, NFPA 13-2025 19.2.3.2.6 (kuru ve çift kilitli ön tepkili: +%30) maddesinden gelir. EN 12845'te LH ve OH4 için kuru ve alternatif sisteme izin verilmez (sırasıyla OH1 ve HHP1 kullanılır). Izgara ve halka sistemlerde EN 12845 11.1.1 yalnız ıslak tesisata izin verir; NFPA 13 ızgara kuru sistemi (8.2.1) ve ızgara çift kilitli ön tepkiliyi (8.3.2.7.1) yasaklar, tekli ve kilitsiz ön tepkilide ise yalnız yüksek istif depolamada ızgarayı yasaklar (8.3.2.7.2).
Su iletim süresi: kuru sistemin kalbi
EN 12845 tek bir sprinklerin açılmasından su boşalmasına kadar geçen süreyi sınırlar: LH için 90 saniye, OH ve HH için 60 saniye (11.2.2, Tablo 18). Deney, 15.5.2'de tanımlanan uzak test vanasıyla yapılır. Standardın notuna göre hızlandırıcılı bir kuru tesisatta boru hacmi LH ve OH için 4 m³'ü, HH için 3 m³'ü geçmiyorsa bu süre genellikle sağlanır. Sınır aşılırsa üç yol vardır: hızlandırıcı (accelerator) takmak, boru hacmini ayrı tesisatlara bölmek veya boru çaplarını yeniden değerlendirmek.
Kompresör kapasitesi sprinkler sayısına değil boru iç hacmine göre seçilir: NFPA 13-2025 8.2.7.3'e göre hava beslemesi sistemin normal basıncını 30 dakika içinde geri kazandırabilmelidir (−15 °C altında tutulan soğutulmuş mahallerde 60 dakika, 8.2.7.4).
Alternatif sistem: yılda iki kez karar
Alternatif tesisat yazın ıslak, kışın kuru çalışır. Geçiş takvimle değil sıcaklıkla yapılır; pratik referans en soğuk gece sıcaklığının 4 °C'nin üstüne çıkması veya altına inmesidir. Anadolu ikliminde tipik olarak Ekim sonu kuruya, Mart sonu ıslağa geçilir. Islak moda erken dönmek su gecikmesini ortadan kaldırır ve kompresörün çalışma saatlerini azaltır; ancak hidrolik tasarım her durumda kuru mod (%25 büyütülmüş alan) için yapılmış olmalıdır.
En yaygın alternatif sistem hatası: alarm vanasının üstünde kalan su. Vana odası 4 °C üstünde tutulmazsa kuru modda bile o küçük hacim donar. Boru tarafı basınçlı hava ile dolu olduğu için donmaz; risk daima vana odasındadır.
Ön tepkili: EN 12845 Tip A ve Tip B, NFPA 13 kilit türleri
- Tip A (EN 12845 11.4.1.2): Kontrol vanası yalnız otomatik yangın algılama sistemiyle açılır; sprinklerin açılması vanayı açmaz. Borudaki hava basıncı sürekli izlenir ve acil durumda vanayı açmak için en az bir hızlı açılan elle kumandalı vana bulunur. Algılama sisteminde arıza olursa tesisat sıradan kuru borulu sistem gibi çalışmalıdır. Standart, Tip A'yı kaza sonucu su boşalmasının ciddi hasar yaratacağı alanlar için önerir. NFPA 13'teki karşılığı tekli kilitli (single interlock) sistemdir (8.3.2.1(1)).
- Tip B (EN 12845 11.4.1.3): Kontrol vanası ya otomatik yangın algılama sistemiyle ya da sprinklerin açılmasıyla açılır; algılayıcılardan bağımsız olarak borudaki basınç düşüşü alarm vanasını açar. Kuru sistem gereken ve yangının hızlı yayılması beklenen yerlerde, hızlandırıcılı veya hızlandırıcısız kuru sistemin yerine kullanılabilir. NFPA 13'teki karşılığı kilitsiz (non-interlock) sistemdir (8.3.2.1(2)).
- Çift kilitli (double interlock, NFPA 13 8.3.2.1(3)): Su ancak algılama ve sprinkler açılması birlikte gerçekleşince boruya girer. EN 12845'te bu türün karşılığı yoktur. NFPA 13'te tasarım alanı %30 büyütülür (19.2.3.2.6), ızgara düzen yasaktır (8.3.2.7.1); sistem büyüklüğü 8.3.2.3.1'e göre belirlenir (en fazla 1900 L (500 gal) hacimde su iletim süresi şartı yoktur; bir diğer yol, suyun test bağlantısına en fazla 60 saniyede ulaşmasıdır).
Veri merkezi, arşiv gibi suya duyarlı alanlarda EN 12845'in önerdiği tür Tip A'dır; Tip B yanlış su boşalmasına karşı kuru sistemden daha fazla koruma sağlamaz. Çift kilitli sistemde algılama arızası fark edilmezse sprinkler açılsa bile su gelmez; bu yüzden algılama sisteminin düzenli denetimi ve arıza sinyalinin sürekli izlenen bir noktaya iletilmesi şarttır.
Karar akışı
- Ortam sürekli 4–70 °C arasında mı? → Islak. Tartışma bitti.
- Sadece küçük bir bölüm mü dönüyor? → Ana tesisat ıslak, o bölüm yardımcı kuru uzantı (EN 12845 11.5.2: uzantı başına en fazla 100 sprinkler; bir vana setine ikiden fazla uzantı bağlıysa toplam en fazla 250).
- Bina mevsimsel mi dönüyor? → Alternatif.
- Sürekli soğuk mu (soğuk depo)? → Kuru veya ön tepkili; vana ısıtılmış mahalde kalmalı.
- İçerik suya duyarlı mı (sunucu, arşiv, müze)? → Ön tepkili (EN 12845'te Tip A; NFPA 13'te tekli veya çift kilitli).
- Yüksek tehlike depolama mı? → Kuru ve alternatif sistemden kaçının (EN 12845 11.2.2); mahalli ısıtmak gibi başka bir çözüm arayın.
Sık Sorulan Sorular
Kuru sistemde tasarım alanı neden büyütülür?
Hava boşalırken geçen gecikmede yangın büyür ve daha fazla sprinkler açılır. EN 12845 kuru ve alternatif sistemlerde tasarım alanını %25 büyütür (Tablo 3; HHS için Tablo 4 ve 5 notları), NFPA 13 ise kuru ve çift kilitli ön tepkili sistemlerde %30 büyütür (19.2.3.2.6).
Su iletim süresi kaç saniye olmalı?
EN 12845 Tablo 18'e göre LH için en fazla 90 saniye, OH ve HH için en fazla 60 saniye. Deney uzak test vanasından yapılır.
Tip A ile Tip B ön tepkili farkı nedir?
EN 12845'te Tip A yalnız yangın algılama sistemiyle açılır, sprinklerin açılması vanayı açmaz. Tip B ise algılama sistemiyle ya da sprinklerin açılmasıyla açılır. Suya duyarlı alanlar için önerilen Tip A'dır. Hem algılama hem sprinkler açılmasını birlikte isteyen çift kilitli sistem NFPA 13'te tanımlıdır.
Yüksek tehlikeli depolamada kuru sistem kullanılır mı?
EN 12845 11.2.2 bunu kesinlikle önermez: suyun ilk açılan sprinklerlere geç ulaşması sistemin etkinliğini ciddi ölçüde düşürür. Yine de gerekirse tasarım alanı %25 büyütülür.
SprinkCalc — Üç Standartta Yangın Sprinkler Tasarımı
SprinkCalc; NFPA 13, FM Global ve BS EN 12845 için tehlike sınıflandırması, tasarım yoğunluğu ve alanı, K-faktör seçimi, su talebi ve hidrolik hesapları tek iOS uygulamasında toplar ve profesyonel PDF rapor üretir.
SprinkCalc'i App Store'dan indir
MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü
MEP Calc tek iOS uygulamasında 110+ mühendislik modülü sunar: 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz.
MEP Calc'i App Store'dan indirTS EN 12845+A2:2026 Madde 11 (tesisat tipleri, Tablo 17 ve 18) ve Tablo 3–5. NFPA 13 (2025) Bölüm 8 ve 19.2.3.2.6. EN 12259-2 ve EN 12259-3 (alarm vana grupları). Değerler bilgilendirme amaçlıdır.