BYKHY Yangın Pompası ve Su Deposu Gereksinimleri

Bir yapının yangın söndürme sistemleri ancak yeterli su ve basınçla beslenirse iş görür. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY), yangın suyu deposu, yangın pompa istasyonu, hidrant ve yangın dolabı gereksinimlerini belirler. Depo süreleri (Madde 92) ve pompa performans şartları (Madde 93) doğrudan yönetmelikte yazılıdır; sprinkler sisteminin tasarımı ise Madde 96/5 gereği TS EN 12845'e göre yapılır. NFPA 20 ve NFPA 13, yönetmeliğin asgari şartlarını karşılamak kaydıyla ek katman veya iyi uygulama kaynağı olarak kullanılabilir. Bu yazı, su deposu kapasitesinin hesap mantığını, pompa istasyonu bileşenlerini ve yedek/dizel pompa gerekliliğini pratik biçimde özetler.

Su Deposu Hesabının Temel Mantığı

Yangın suyu deposunun hacmi tek bir formülle özetlenebilir:

Depo hacmi = Gerekli debi (L/dk) × Çalışma süresi (dk)

Buradaki "gerekli debi", en olumsuz yangın senaryosunda eşzamanlı çalışması beklenen sistemlerin toplam su ihtiyacıdır. "Çalışma süresi" ise sistemin bu debiyi kesintisiz sağlaması gereken süredir; BYKHY'de 19 uncu maddedeki bina tehlike sınıflarına göre düşük tehlike için 30 dakika, orta tehlike için 60 dakika, yüksek tehlike için 90 dakikadır (Madde 92/3). Deponun ne eksik (yetersiz koruma) ne de gereğinden fazla (maliyet) boyutlanması için iki büyüklük de doğru seçilmelidir.

BYKHY'deki Su Deposu Hükümleri (Madde 92)

Fıkra	Hüküm
92/1	Sistemde en az bir güvenilir su kaynağı bulunması şarttır.
92/2	Su deposunun yangın rezervi olarak ayrılmış bölümü başka amaçla kullanılmaz; yalnız söndürme sistemlerine hizmet eder.
92/3	Depo hacmi; düşük tehlike için 30 dakika, orta tehlike için 60 dakika, yüksek tehlike için 90 dakika esas alınarak bulunur.
92/4	Yağmurlama, yangın dolabı ve hidrant sistemi bulunan sistemlerde ön hesap Ek-8/A (Yağmurlama Sistemi, Yangın Dolabı ve Hidrant Tasarımı Ön Hesabı İçin Su Deposu En Az Hacmi) tablosuyla veya beşinci fıkradaki usulle yapılabilir; hidrolik hesap yapılırsa hidrolik hesapla bulunan hacim esas alınır.
92/5	Ön hesap: Ek-8/B'ye göre yağmurlama debisine Ek-8/C'deki yangın dolabı debisi ve hidrant sistemi varsa hidrant debisi eklenir; toplam, 92/3'teki süreyle çarpılır.
92/6	Yalnız yangın dolabı varsa: 94 üncü maddedeki tasarım debisi × 92/3'teki süre. Kullanım alanı yüksek tehlike sınıfı değilse dolaplar kullanım suyu sistemine bağlanabilir.
92/7	Yalnız çevre hidrant sistemi varsa: en az 1900 l/dak debiyi 90 dakika karşılayacak kapasite, tehlike sınıfına göre hidrolik hesapla. (Ek cümle: RG 20/11/2021-31665) 7/12 kapsamındaki alanlarda dış hidrant sistemi için en az 5700 l/dak debiyi 60 dakika karşılayacak depo tesis edilir.

Madde 7/12 kapsamı: orman alanları içinde veya bitişiğinde yapılacak rafineriler, fosil yakıt kaynaklı elektrik üretim tesisleri, kurulu gücü 500 MW ve üzeri enerji üretim tesisleri, toplam kapalı kullanım alanı 2000 m²'den büyük fabrikalar gibi endüstriyel tesisler ve bunların depolama tesisleri/sahaları. Yalnız hidrantlı bir yapıda 1900 l/dak × 90 dk = 171 m³ genel alt değerdir; 7/12 alanlarında dış hidrant için 5700 l/dak × 60 dk = 342 m³ depo gerekir.

Hangi Sistemler Eşzamanlı Kabul Edilir?

Depo, en kötü senaryoya göre boyutlandırılır. BYKHY'nin ön hesap usulü bu konuda açıktır: Ek-8/B'ye göre hesaplanan yağmurlama debisine Ek-8/C'deki yangın dolabı debisi ve hidrant sistemi varsa hidrant debisi eklenir, toplam 92/3'teki süreyle çarpılır (Madde 92/5). Hidrolik hesap yapılırsa hidrolik hesapla bulunan hacim esas alınır (Madde 92/4). Ayrıntılı hidrolik hesapta hangi sistemlerin aynı anda dikkate alınacağı TS EN 12845'e ve risk sınıfına bağlıdır:

Sistem	İşlevi	Su Deposuna Etkisi
Sprinkler (yağmurlama)	Otomatik söndürme/kontrol	Ek-8/B debisi (ön hesap) veya TS EN 12845 hidrolik hesabı × süre — çoğu tesiste ana yük
Hidrant (çevre)	İtfaiye dış müdahalesi	BYKHY ön hesabında hidrant sistemi varsa debiye eklenir (92/5)
Yangın dolabı	İlk müdahale (bina içi)	Ek-8/C debisi (ön hesap); yalnız dolap varsa 92/6

Uluslararası standartlar arasında sprinkler + hidrant eşzamanlılığını esas alan da, "en büyük tek sistem" yaklaşımını esas alan da vardır; BYKHY ön hesabında ise 92/5'teki toplama yöntemi uygulanır. Doğru eşzamanlılık senaryosunun seçilmesi, depo hacminin gerçekçi çıkması için kritiktir.

Pompa Performans Şartları (Madde 93/1)

Yangın pompaları anma debi ve anma basınç değeri ile ifade edilir. BYKHY pompa eğrisinin biçimini doğrudan sınırlar:

• Kapalı vana (sıfır debi) basma yüksekliği, anma basma yüksekliğinin en fazla %140'ı olabilir.
• %150 debideki basma yüksekliği, anma basma yüksekliğinin %65'inden küçük olamaz.
• İstenen basıncı karşılamak şartıyla pompa, anma debisinin %130'u kapasitedeki sistem talepleri için kullanılabilir.

Pompa kontrolü basınç kumandalıdır; tam veya yarı otomatik olabilir (Madde 93/8). Pompa, elektrik motoru yanı sıra içten yanmalı motor veya türbinle çevrilebilir (Madde 93/3).

Yangın Pompa İstasyonu Bileşenleri

Su deposu tek başına yeterli değildir; sisteme gerekli debi ve basıncı sağlayacak bir pompa istasyonu şarttır. Tipik bir istasyon şu bileşenlerden oluşur:

• Ana yangın pompası: Sistemin gerekli debisini tasarım basıncında sağlar.
• Yedek pompa: Ana pompayla aynı kapasitede; çoğunlukla dizel tahrikli.
• Jokey (basınç koruma) pompası: Küçük kaçakları karşılayıp sistem basıncını korur, ana pompanın gereksiz çalışmasını önler.
• Kumanda panoları: Her pompanın ayrı ve kilitli kumanda panosu olur; pano faz hatası, faz sırası hatası ve kumanda fazı hatası bilgi ışıklarıyla donatılır ve ana giriş devre kesicisine pano kilidi açılmadan erişilemez (Madde 93/6).
• Yardımcı elemanlar: Otomatik hava boşaltma valfi ve sirkülasyon rahatlama valfi gibi yardımcı elemanlar bulunur (Madde 93/5).
• Emme/basma kolektörleri, test hattı ve debimetre: Devreye alma ve periyodik test için.
• Basınç anahtarları ve göstergeler: Her pompanın ayrı kumanda basınç anahtarı olur; anahtar pano içine yerleştirilmiş, su basıncını boru bağlantısıyla hisseden, su darbelerine karşı korumalı, alt ve üst değerleri ayrı ve bağımsız ayarlanabilen ve ayardan sonra kilitlenebilen tipte olmalıdır (Madde 93/7).

Pompa dairesinin emme koşulları (pozitif emme tercih edilir), havalandırma ve dizel pompa için yakıt tankı/egzoz çözümleri de tasarımın ayrılmaz parçasıdır. BYKHY pompa odası veya istasyonu için ayrıca şunları ister: elektrik motor tahrikli pompalar için +4 °C, dizel motor tahrikli pompalar için +10 °C üzerinde sıcaklığın sürekli sağlanması (Madde 93/9); servis, muayene ve ayar gerektiren cihazların çalışma alanı etrafında acil aydınlatma (Madde 93/10); suyu pompadan, sürücüden ve kontrol panosu gibi kritik cihazlardan uzaklaştıracak şekilde eğimli ve drenajlı zemin (Madde 93/11).

Yedeklilik ve Dizel Pompa Gerekliliği

Yangın anında pompanın çalışmaması kabul edilemez; bu yüzden BYKHY yedekliliği doğrudan şart koşar (Madde 93/2). Yedek pompanın enerji bağımsızlığı da önemlidir: elektrik kesintisinde de sistemin çalışması gerekir.

• Sistemde tek pompa kullanılıyorsa aynı kapasitede yedek pompa olmalıdır (Madde 93/2).
• Birden fazla pompa varsa, toplam kapasitenin en az %50'si yedeklenecek şekilde yeterli sayıda yedek pompa kullanılır (Madde 93/2).
• Yedek dizel motor tahrikli pompa kullanılmıyorsa, yangın pompalarının enerji beslemesi güvenilir kaynaktan ve binanın genel elektrik sisteminden bağımsız olarak sağlanır (Madde 93/4). Bu şart karşılanamıyorsa dizel yedek pompa pratik çözümdür.
• Yüksek binalar, büyük depolar ve AVM gibi kritik yapılarda uygulamada genellikle bir elektrikli ana pompaya ek olarak dizel yedek pompa kullanılır; bu, BYKHY'de ayrıca yazılı bir şart değil, iyi uygulamadır.
• Dizel pompanın yakıt tankı, uygulanan standardın öngördüğü çalışma süresini karşılayacak kapasitede olmalıdır.

Yangın Dolabı ve Hidrant Kriterleri

Yangın dolapları, bina içindeki ilk müdahale hortum sistemleridir. BYKHY tasarım değerlerini doğrudan verir: içinde itfaiye su alma ağzı olmayan yuvarlak yarı-sert hortumlu dolaplarda tasarım debisi 100 l/dak, tasarım basıncı 400 kPa'dır; lüle girişindeki basınç 900 kPa'ı geçerse basınç düşürücü kullanılır (Madde 94/b-5). Yetişmiş yangın söndürme görevlisi bulundurmak mecburiyetinde olan yapılarda kullanılabilecek yassı hortumlu (TS EN 671-2) dolaplarda tasarım debisi 400 l/dak, tasarım basıncı en az 400 kPa'dır (Madde 94/b-6). Tasarım, en uzak/kritik dolapta bu değerlerin sağlanmasına göre yapılır; eşzamanlı çalışması beklenen dolap sayısı depo/pompa kapasitesine yansır.

Hidrant sistemi, itfaiyenin dışarıdan müdahalesi için kurulur. Dizayn debisi en az 1900 l/dak'dır ve binanın tehlike sınıfına göre artırılır; hidrant çıkışında 700 kPa basınç olması gerekir (Madde 95/2). Hidrantlar arası uzaklık çok riskli bölgelerde 50 m, riskli bölgelerde 100 m, orta riskli bölgelerde 125 m, az riskli bölgelerde 150 m alınır (Madde 95/3). Genel yerleşme alanlarından ayrı planlanan yerleşim alanlarında binaların taban alanları toplamı 5000 m²'den büyükse dış hidrant sistemi mecburidir; 7/12 kapsamındaki alanlarda da dış hidrant sistemi yapılır (Madde 95/7). Yerleşke büyüdükçe hidrant sayısı ve toplam debi ihtiyacı artar; bu da doğrudan su deposu ve pompa boyutunu büyütür.

Deponun Bölünmesi ve Süreklilik

BYKHY depoyu bölme şartı koymaz; yangın rezervi olarak ayrılan bölümün başka amaçla kullanılmamasını ve yalnız söndürme sistemlerine hizmet etmesini ister (Madde 92/2). Bakım veya arıza sırasında sistemin susuz kalmaması için yangın suyu deposunun bölünebilir (en az iki bölme) olması tercih edilir. Böylece bir bölme temizlenirken diğeri sistemi beslemeye devam eder. Ayrıca:

• Depo, otomatik su seviyesi tamamlama düzeneğiyle temiz sudan beslenmelidir.
• Depo malzemesi korozyona dayanıklı olmalı ve suyun bayatlaması önlenmelidir.
• Kritik tesislerde süreklilik, tek büyük depo yerine bölünmüş depoyla güvence altına alınır.

BYKHY, NFPA 20 ve EN 12845 İlişkisi

BYKHY yalnız çerçeve çizmez: su deposu süreleri (Madde 92) ile pompa performans, yedeklilik ve pompa odası şartları (Madde 93) doğrudan yönetmelikte yazılıdır. Sprinkler sisteminin tasarımı Madde 96/5 gereği TS EN 12845'e göre yapılır; Madde 96/1 su pompalarını yağmurlama sisteminin elemanları arasında sayar ve elemanların TS EN 12259'a uygunluğunu şart koşar.

• BYKHY Madde 92–93 — Depo süreleri, hidrant deposu alt değerleri, pompa eğrisi sınırları, yedek pompa, enerji beslemesi, kumanda panosu, basınç anahtarı ve pompa odası şartları.
• TS EN 12845 — Sprinkler tasarımı, su kaynağı debisi ve çalışma süresi (Madde 96/5 gereği zorunlu).
• NFPA 20 / NFPA 13 — Sigortacı, yatırımcı veya uluslararası şartname istediğinde, yönetmeliğin asgari şartlarını karşılamak kaydıyla ek katman ya da iyi uygulama kaynağı.

Bir projede hesaplar tutarlı yapılmalıdır. Sprinkleri EN 12845'e, pompayı NFPA 20'ye göre boyutlandırmak gibi karışık yaklaşımlar, su kaynağı süresi ve debi tanımlarında uyumsuzluk yaratabilir. Ek katman gerekiyorsa her standartla ayrı bir kontrol yapılır ve kısıtlayıcı olan sonuç uygulanır; yönetmelik şartları her durumda sağlanır. Ek katman ihtiyacı çoğu zaman yatırımcı, sigortacı ve TPI tercihiyle şekillenir.

Sık Sorulan Sorular

BYKHY yangın suyu deposu kapasitesini nasıl belirler?

Depo hacmi, eşzamanlı çalışması kabul edilen sistemlerin debisi ile çalışma süresinin çarpımıdır. Süre BYKHY'de bina tehlike sınıfına göre verilir: düşük tehlike 30 dakika, orta tehlike 60 dakika, yüksek tehlike 90 dakika (Madde 92/3). Ön hesapta Ek-8/B'ye göre yağmurlama debisine Ek-8/C'deki yangın dolabı debisi ve varsa hidrant debisi eklenir (Madde 92/5); hidrolik hesap yapılırsa onun sonucu esas alınır (Madde 92/4). Yalnız çevre hidrant sistemi varsa en az 1900 l/dak × 90 dakika; 7/12 kapsamındaki alanlarda dış hidrant sistemi için en az 5700 l/dak × 60 dakika depo gerekir (Madde 92/7).

Su deposu hesabında hangi sistemler eşzamanlı çalışır kabul edilir?

BYKHY ön hesabında yağmurlama debisi (Ek-8/B), yangın dolabı debisi (Ek-8/C) ve hidrant sistemi varsa hidrant debisi toplanır ve tehlike sınıfına göre 30, 60 veya 90 dakikayla çarpılır (Madde 92/3, 92/5). Hidrolik hesap yapılırsa hidrolik hesapla bulunan hacim esas alınır (Madde 92/4); ayrıntılı hesapta sprinkler tarafı TS EN 12845'e göre yapılır (Madde 96/5).

BYKHY'ye göre yedek yangın pompası zorunlu mu?

Evet. Sistemde tek pompa kullanılıyorsa aynı kapasitede yedek pompa olmalıdır; birden fazla pompa varsa toplam kapasitenin en az %50'si yedeklenecek şekilde yeterli sayıda yedek pompa kullanılır (Madde 93/2). Küçük kaçakları karşılamak için ayrıca bir jokey (basınç koruma) pompası kullanılması yaygın uygulamadır.

Dizel yangın pompası ne zaman gerekir?

BYKHY dizel pompayı doğrudan şart koşmaz, ama şunu ister: yedek dizel motor tahrikli pompa kullanılmıyorsa, yangın pompalarının enerji beslemesi güvenilir kaynaktan ve binanın genel elektrik sisteminden bağımsız olarak sağlanır (Madde 93/4). Bu bağımsız besleme sağlanamıyorsa dizel yedek pompa pratik çözümdür. Dizel motor tahrikli pompaların bulunduğu pompa odasında sıcaklık sürekli +10 °C üzerinde tutulur (Madde 93/9).

Yangın dolabı debisi ve basıncı BYKHY'de nedir?

İçinde itfaiye su alma ağzı olmayan yuvarlak yarı-sert hortumlu yangın dolaplarında tasarım debisi 100 l/dak, tasarım basıncı 400 kPa'dır; lüle girişindeki basınç 900 kPa'ı geçerse basınç düşürücü kullanılır (Madde 94/b-5). Yassı hortumlu (TS EN 671-2) dolaplarda tasarım debisi 400 l/dak, tasarım basıncı en az 400 kPa'dır (Madde 94/b-6). Tasarım, en uzak/kritik dolapta bu değerlerin sağlanmasına göre yapılır.

Hidrant sistemi BYKHY'de ne zaman zorunludur?

İçerisinde her türlü kullanım alanı bulunan ve genel yerleşme alanlarından ayrı planlanan yerleşim alanlarında binaların taban alanları toplamı 5000 m²'den büyükse dış hidrant sistemi mecburidir; 7/12 kapsamındaki alanlarda (orman alanları içinde veya bitişiğindeki rafineriler, fosil yakıt kaynaklı elektrik üretim tesisleri, kurulu gücü 500 MW ve üzeri enerji üretim tesisleri, toplam kapalı kullanım alanı 2000 m²'den büyük fabrikalar gibi tesisler) da dış hidrant sistemi yapılır (Madde 95/7). Dizayn debisi en az 1900 l/dak, hidrant çıkışında basınç 700 kPa'dır (Madde 95/2); hidrantlar arası uzaklık risk durumuna göre 50, 100, 125 veya 150 m alınır (Madde 95/3).

Yangın pompa istasyonunda hangi ekipmanlar bulunur?

Tipik bir yangın pompa istasyonu; ana yangın pompası, yedek pompa, jokey pompası, her pompa için ayrı ve kilitli kumanda panosu (Madde 93/6), her pompa için ayrı kumanda basınç anahtarı (Madde 93/7), otomatik hava boşaltma ve sirkülasyon rahatlama valfleri (Madde 93/5), emme/basma kolektörleri, test hattı, debimetre ve basınç göstergelerinden oluşur. Pompa istasyonunda acil aydınlatma ve drenaj da şarttır (Madde 93/10, 93/11). Sprinkler sistemini besleyen pompalar yağmurlama sisteminin elemanıdır (Madde 96/1) ve tasarımı TS EN 12845'e göre yapılır (Madde 96/5); NFPA 20 ek katman olarak istenebilir.

Su deposu hesabında en kritik senaryo nasıl seçilir?

Depo, tesisin sistemleri arasından su ihtiyacı en yüksek olan senaryoya göre boyutlandırılır. Sprinkler tasarımında en olumsuz (en uzak/en yüksek dirençli) hidrolik alan seçilir; bu alanın debisi belirlenen çalışma süresiyle çarpılır ve varsa eşzamanlı hidrant/dolap debisi eklenir. Depolama tehlike sınıfı yükseldikçe hem debi hem de çalışma süresi artar. En kritik senaryonun doğru seçilmesi, deponun ne fazla ne eksik boyutlanmasını sağlar.

Tek depo yeterli mi, bölünmüş depo gerekir mi?

Bakım ve arıza sırasında sistemin susuz kalmaması için yangın suyu deposunun bölünebilir (en az iki bölme) olması tercih edilir. Böylece bir bölme temizlenirken diğeri sistemi beslemeye devam eder. Kritik tesislerde bu, süreklilik açısından önemli bir gerekliliktir. Deponun malzemesi, temiz su ile beslenmesi ve otomatik su seviyesi tamamlama düzeneği de tasarımda dikkate alınır. Bölme BYKHY'de yazılı bir şart değildir; yönetmelik yangın rezervinin başka amaçla kullanılmamasını ve yalnız söndürme sistemlerine hizmet etmesini ister (Madde 92/2). Bölme gerekliliği tesis kritikliği ve seçilen standarda göre değerlendirilir.

BYKHY ile NFPA 20 ve EN 12845 arasındaki ilişki nedir?

BYKHY depo sürelerini (Madde 92) ve pompa performans, yedeklilik ve pompa odası şartlarını (Madde 93) doğrudan yazar; sprinkler tasarımının TS EN 12845'e göre yapılmasını şart koşar (Madde 96/5). NFPA 20 ve NFPA 13, sigortacı, yatırımcı veya uluslararası şartname istediğinde, yönetmeliğin asgari şartlarını karşılamak kaydıyla ek katman ya da iyi uygulama kaynağı olarak kullanılır. Hesaplar tutarlı yapılmalı; sprinkleri EN, pompayı NFPA'ya göre boyutlandırmak gibi karışık yaklaşımlar uyumsuzluk yaratır.

Bu yazıdaki değerler yasal olarak bağlayıcı mı?

Hayır. Bu yazı, BYKHY kapsamındaki yangın pompası ve su deposu gereksinimlerini pratik bir çerçevede açıklar; madde numarasıyla verilen değerler güncel konsolide yönetmelik metnindendir. Bağlayıcı olan, yürürlükteki güncel Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik metni, TS EN 12845 ve yetkili idarenin onayıdır. Uygulamada mutlaka güncel resmi metni kontrol edin ve gerektiğinde yangın güvenliği uzmanına danışın.

SprinkCalc — Üç Standartta Yangın Sprinkler Tasarımı

SprinkCalc; NFPA 13, FM Global ve BS EN 12845 için tehlike sınıflandırması, tasarım yoğunluğu ve alanı, K-faktör seçimi, su talebi ve hidrolik hesapları tek iOS uygulamasında toplar ve profesyonel PDF rapor üretir.

SprinkCalc'i App Store'dan indir

MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü

Sprinkler, yangın pompası ve FM-200 gazlı söndürme dahil 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz için 110+ modül sunan MEP Calc iOS uygulamasını App Store'dan indirebilirsiniz. Tüm mekanik tesisat hesaplarınız tek uygulamada.

MEP Calc'i App Store'dan indir