Yangın suyu deposu hesabı neye göre yapılır?
Türkiye'de bir yangın projesinde depo hacmi önce Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) ile belirlenir. Madde 92 süreleri ve ön hesap yollarını verir; madde 96/5 ise sprinkler tasarımını TS EN 12845'e bağlar. Bu yüzden hesaplayıcı üç kip sunar: BYKHY (varsayılan), TS EN 12845 ve karşılaştırma için NFPA 13.
Tüm tablo değerleri etkin hacimdir: normal su seviyesi ile emmenin çalışabildiği en düşük seviye arasındaki su. Emme ağzının altında kalan su ve taşma payı bu hacmin dışındadır; araçta bunlar yönetmelik değeri olmayan, ayrı bir "tasarım payı" olarak eklenir.
BYKHY madde 92: yangın deposu hacmi için üç yol
- 92/3 — süre: düşük tehlikede 30, orta tehlikede 60, yüksek tehlikede 90 dakika. Tehlike sınıfı madde 19'a göre belirlenir.
- 92/4 — Ek-8/A tablosu: yağmurlama, yangın dolabı ve hidrantı birlikte olan sistemlerde ön hesap Ek-8/A'dan veya 92/5 usulüyle yapılabilir. Tabloda yükseklik olarak sprinklerin kullanıldığı en üst kot esas alınır.
- 92/5 — debi × süre: Ek-8/B'den bulunan sprinkler debisine Ek-8/C'deki yangın dolabı debisi ve hidrant sistemi varsa hidrant debisi eklenir, toplam 92/3 süresiyle çarpılır.
- Hidrolik hesap: 92/4'ün son cümlesine göre depo hacmi hidrolik hesapla bulunmuşsa o sonuç esas alınır.
Hesaplayıcının varsayılan okuması (Yorum)
Hesap yolu: 92/4 iki yola da izin verir. Madde 96/5 ise sprinkler tasarımını TS EN 12845'e bağlar; bu standartta önceden hesaplanmış sistemin sprinkler hacmini Tablo 9 (= Ek-8/A) belirler. Bu yüzden araç varsayılan olarak iki yolun büyüğünü alır ve iki değeri kaynağıyla gösterir. "92/4'e göre yalnız seçilen yolu kullan" anahtarı yönetmeliğin lafzını uygular; sonuç ihtiyatlı değerin altında kalırsa uyarı verir.
Dolap ve hidrant: Ek-8/A'nın başlığı "yağmurlama sistemi, yangın dolabı ve hidrant tasarımı ön hesabı" içindir; bu, tablo değerinin dolap ve hidrantı da kapsadığı biçiminde okunabilir. TS EN 12845 §9.3.2.2 ise tablo hacmini yalnız sprinkler sistemine ayırır. Dolap ve hidrant aynı depodan beslendiğinde araç varsayılan olarak Ek-8/A değerine Ek-8/C debisi × süreyi ekler. "Ek-8/A değeri dolap ve hidrantı da kapsar" anahtarı diğer okumayı seçer. İki kararı da projede yetkili idareyle netleştirin.
Ek-8/A: en az su deposu hacmi (m³)
h, en alttaki ile en üstteki sprinkler arasındaki yüksekliktir. Tabloda birleşik satırlar vardır: örneğin "OT-1 kuru" ile "OT-2 ıslak" aynı değerleri paylaşır.
| Grup ve sistem | h ≤ 15 m | 15 < h ≤ 30 m | 30 < h ≤ 45 m |
|---|---|---|---|
| Düşük tehlike ıslak / ön tepkili | 9 | 10 | 11 |
| OT-1 ıslak | 55 | 70 | 80 |
| OT-1 kuru · OT-2 ıslak | 105 | 125 | 140 |
| OT-2 kuru · OT-3 ıslak | 135 | 160 | 185 |
| OT-3 kuru · OT-4 ıslak | 160 | 185 | 200 |
| OT-4 kuru · Yüksek tehlike | Hidrolik hesap kullanılır | ||
Düşük tehlikede kuru sistem Ek-8/B gereği OT-1 kuru olarak tasarlandığından "OT-1 kuru" satırı okunur. Tablo 45 m'de biter; daha yüksek sistemlerde değer türetilmez, hidrolik hesap gerekir.
Ek-8/B ve Ek-8/C: md. 92/5 hesabının girdileri
Ek-8/B tasarım yoğunluklarını ve koruma alanlarını verir: düşük tehlike 2,25 mm/dk × 84 m²; OT-1…OT-4 5,0 mm/dk × 72 / 144 / 216 / 360 m² (kuruda 90 / 180 / 270 m², OT-4 kuruda YT-1 kullanılır); YT-1, YT-2, YT-3 260 m² (kuruda 325 m²); YT-4 için yoğun su (baskın) koruması. Yönetmelik metni YT-1 için 7,7 mm/dk yazar; TS EN 12845 Tablo 3'te karşılığı 7,5 mm/dk'dır. Araç yönetmelik değerini olduğu gibi kullanır ve farkı not eder.
| Bina tehlike sınıfı (Ek-8/C) | Dolap | Hidrant | Süre |
|---|---|---|---|
| Düşük tehlike | 100 L/dk | 400 L/dk | 30 dk |
| Orta Tehlike-1-2 | 100 L/dk | 400 L/dk | 60 dk |
| Orta Tehlike-3-4 | 100 L/dk | 1000 L/dk | 60 dk |
| Yüksek tehlike | 200 L/dk | 1500 L/dk | 90 dk |
TS EN 12845: Tablo 9, Tablo 10 ve hesaplanmış sistemler
TS EN 12845 §9.3.2.2 önceden hesaplanmış LH ve OH sistemleri için Tablo 9'u en az etkin hacim olarak verir; değerleri Ek-8/A ile birebir aynıdır ve yalnız sprinkler sistemine ayrılır. OH4 kuru satırı "HH koruması kullan" der; Tablo 3 bunu HHP1'e yönlendirir. Tablo 10 HHP ve HHS sistemlerinde hacmi tasarım yoğunluğuna göre verir (ör. 7,5 mm/dk: ıslak 225, kuru 280 m³; 12,5 mm/dk: 350 / 440 m³); yoğunluk iki satır arasındaysa üstteki "en fazla" satırı okunur.
Hesaplanmış sistemlerde (§9.3.2.3) en az etkin hacim, hidrolik hesaptaki en büyük debi Qmax ile §8.1.1 süresinin çarpımıdır: LH 30, OH 60, HHP ve HHS 90 dakika. Tablo 3 yönlendirmesi süreye de uygulanır: LH kuru OH1 olarak (60 dk), OH4 kuru HHP1 olarak (90 dk) hesaplanır. Depoyu besleyen kaynak tam kapasiteli depoyu en çok 36 saatte doldurabilmelidir (§9.3.3). Azaltılmış kapasiteli depoda (§9.3.4) şebekeden en az iki şamandıralı otomatik besleme gerekir, depo ile beslemenin toplamı tam hacmi karşılamalı ve depo Tablo 11 alt sınırının altına inmemelidir (LH 5, OH1 ıslak 10, … HHP/HHS 70 m³ ve tam kapasitenin en az %10'u). Basınçlı tank ise ayrı bir su kaynağıdır; tek kaynak olarak LH'de en az 15, OH1'de en az 23 m³ su ister (§9.5.3).
Örnek hesap: OT-2 ıslak sistem, h ≤ 15 m
Bir yangın projesinde orta tehlike grup 2, ıslak borulu sistem ve en alt–en üst sprinkler farkı 10 m olsun. Hidrant sistemi de var.
- Ek-8/A: "OT-1 kuru · OT-2 ıslak" satırı, h ≤ 15 m sütunu → 105 m³ (sprinkler).
- Ek-8/C: Orta Tehlike-1-2 satırı: 100 L/dk dolap + 400 L/dk hidrant = 500 L/dk; 60 dk ile 30 m³. Ek-8/A + Ek-8/C = 135 m³.
- Md. 92/5 kontrolü: 5,0 × 144 = 720 L/dk sprinkler + 500 L/dk = 1220 L/dk; 60 dk ile 73,2 m³.
- İki yolun büyüğü 135 m³'tür. Ek-8/A'nın dolap ve hidrantı da kapsadığı okumasında sonuç 105 m³ olur.
- Doldurma: 135 m³ ÷ 36 saat = 62,5 L/dk besleme.
- Boyut: 5 m etkin su yüksekliğinde taban alanı 27 m²; silindirde Ø ≈ 5,86 m, kare depoda kenar ≈ 5,20 m. Emme altı ve taşma payı bunun üstüne eklenir.
92/5 örneği ile Tablo 9: 92/5'in verdiği 73,2 m³, dolap ve hidrant suyunu içerdiği hâlde TS EN 12845 Tablo 9'un yalnız sprinklere ayırdığı 105 m³'ün altındadır; içindeki sprinkler payı yalnız 720 L/dk × 60 dk = 43,2 m³'tür. Önceden hesaplanmış bir sistemde TS EN 12845 Tablo 9'u en az etkin hacim saydığı için araç 92/5 sonucunu tek başına yalnız anahtarla ve uyarıyla gösterir.
Hesaplayıcının eski sürümü önceden hesaplanmış sistemlerde yoğunluk × alan × süreyi bir "dengesizlik payı" ile çarpıyordu; OT-2 ıslak için bu yaklaşık 55 m³ verir ve tablo değerinin yarısı kadardır. Önceden hesaplanmış sistemde tablo esastır; bu hata düzeltildi.
Sık yapılan hatalar
- Önceden hesaplanmış sistemde Tablo 9/Ek-8/A yerine yalnız yoğunluk × alan × süre kullanmak.
- h'yi yanlış ölçmek: vana odasındaki sprinklerler hariç, en alt ile en üst sprinkler arasıdır.
- OT-4 kuru, yüksek tehlike ve 45 m'yi aşan sistemlerde tablodan değer "uydurmak"; bu durumlarda hidrolik hesap gerekir.
- Md. 92/5 sonucunu, Tablo 9'un sprinklere ayırdığı hacmin altında kaldığı hâlde tek başına kullanmak.
- Satın alınan brüt depo hacmini etkin hacim saymak.
- TS EN 12845'e göre tasarlanan depoya hidrant ve hortum suyunu eklemeyi unutmak; tablo hacmi yalnız sprinklere ayrılmıştır ve birleşik kaynak §9.6.4 koşullarına tabidir.
NFPA 13 kipi karşılaştırma içindir. §1.6.1.3 gereği ilk verilen ABD değerleri esastır: hesap her iki birim kipinde de gpm/ft², ft² ve gpm ile yapılır, SI değerleri dönüşümdür. Tablo 19.2.3.1.1 tasarım noktası (ör. OH2 0,20 gpm/ft² × 1500 ft²) şu düzeltmelerle kullanılır: kuru ve çift kilitli ön tepkili sistemde alan +%30 (19.2.3.2.6); 2/12'yi aşan eğimli tavanda, 19.2.3.2.4'teki istisnalar sağlanmıyorsa alan +%30; 30 ft (9,1 m) üstündeki tavanlarda 19.2.3.2.5.2 (OH1 alan +%30; OH2 30–40 ft'te en az 0,37, 40 ft üstünde 0,45 gpm/ft² ve alan +%30; ekstra tehlikede en az 0,45 gpm/ft²). Alan artışları çarpılarak birleşir (19.2.3.2.8.1). Hortum payı ve süre Tablo 19.2.3.1.2'den gelir; kısa süre yalnız alarm cihazları elektriksel izleniyorsa geçerlidir (19.2.3.1.3).
Sık Sorulan Sorular
Yangın suyu deposu kaç m³ olmalı?
BYKHY'de ön hesap Ek-8/A tablosundan veya md. 92/5 usulüyle yapılır; hidrolik hesap varsa o esastır. Örneğin OT-2 ıslak sistemde en alt ile en üst sprinkler farkı 15 m'ye kadarsa Ek-8/A 105 m³ verir. Dolap ve hidrant aynı depodan besleniyorsa hesaplayıcı ihtiyatlı olarak Ek-8/C suyunu da ekler: (100 + 400) L/dk × 60 dk = 30 m³, toplam 135 m³ etkin hacim. Emme altı ve taşma payı bunun üstüne eklenir.
Orta Tehlike-3 ıslak sistem için yangın deposu hacmi nedir?
Ek-8/A ve TS EN 12845 Tablo 9'a göre OT-3 ıslak (OT-2 kuru ile aynı satır) için h ≤ 15 m'de 135 m³, 15–30 m'de 160 m³, 30–45 m'de 185 m³. Dolap ve hidrant aynı depodan besleniyorsa Ek-8/C'nin (100 + 1000) L/dk × 60 dk = 66 m³'ü eklenir; h ≤ 15 m'de toplam 201 m³. Md. 92/5 kontrolü 5,0 × 216 + 100 + 1000 = 2180 L/dk × 60 dk = 130,8 m³ verir ve daha küçüktür.
Yangın dolabı ve hidrant suyu Ek-8/A değerine eklenir mi?
Yönetmelik bunu açıkça söylemez; iki okuma vardır. Ek-8/A'nın başlığı tabloyu yağmurlama, dolap ve hidrantın birlikte ön hesabı için verir; bu okumada Ek-8/C ayrıca eklenmez. Madde 96/5 ise sprinkler tasarımını TS EN 12845'e bağlar ve bu standart (§9.3.2.2) tablo hacmini yalnız sprinklere ayırır. Hesaplayıcı varsayılan olarak bu ihtiyatlı okumayı kullanıp Ek-8/C suyunu ekler; diğer okuma bir anahtarla seçilebilir. Hangisinin esas alınacağını yetkili idareyle netleştirin.
Hangi durumda depo hacmi için hidrolik hesap gerekir?
Ek-8/A, Orta Tehlike-4 kuru/alternatif ve yüksek tehlike için "hidrolik hesap kullanılır" der; tablo 45 m'den yüksek sistemleri de kapsamaz. Bu durumda hacim, hesaplanan en büyük debinin md. 92/3 süresiyle (30/60/90 dk) çarpımıdır. Hesaplayıcı 92/5'teki toplama mantığıyla Ek-8/C dolap ve hidrant debisini de varsayılan olarak ekler; hidrolik hesabınız bunları zaten içeriyorsa anahtarı kapatın. TS EN 12845'te §9.3.2.3 ve §8.1.1 aynı mantığı kurar.
Etkin hacim ile brüt depo hacmi arasındaki fark nedir?
Tablolar etkin hacim verir: normal su seviyesi ile emmenin çalışabildiği en düşük seviye arasındaki su. Emme ağzının altında kalan su, vorteks payı ve taşma boşluğu brüt hacme eklenir. Bu pay yönetmelikte sayı olarak verilmez; emme detayına göre hesaplanmalıdır.
SprinkCalc — Üç Standartta Yangın Sprinkler Tasarımı
Bu hesapların tamamını sahada, çevrimdışı ve PDF raporlu yapmak için: NFPA 13, FM Global ve BS EN 12845 tek iOS uygulamasında.
SprinkCalc'i App Store'dan indir