Islak borulu bir sprinkler sisteminde boru içinde hapsolan su, sıcaklık yükseldikçe genleşir. Buna su koçu gibi dalgalanmalar da eklenince, basınç sinsice ekipmanın anma sınırını (genelde 175 psi / 12 bar) aşabilir. NFPA 13 (2025) bunu önlemek için sistem genelinde küçük çaplı 1/2″ basınç rahatlatma (relief) vanaları veya yardımcı hava depoları ister. Bu yazıda hangi durumda hangisinin gerektiğini saha diliyle tablolaştırdık.

⚠️ Karıştırmayalım: Buradaki 1/2″ (15 mm) yardımcı emniyet vanaları, NFPA 20 uyarınca yangın pompası çıkışına konan büyük sirkülasyon rahatlatma vanasından tamamen bağımsızdır. Bunlar doğrudan sprinkler şebekesinin, alarm vanası bağlantı donanımının (trim) ve antifriz döngülerinin aşırı basınç emniyeti içindir.

1. Islak Borulu Tesisatta Relief Vanası Gereksinimleri (Bölüm 8.1.2)

NFPA 13 Bölüm 8.1.2, ıslak sistemi aşırı basınç birikimine karşı korumak için şu kuralları koyar:

  • Temel kurulum zorunluluğu (Madde 8.1.2.1): Sisteme yardımcı hava deposu kurulmadıysa, her ıslak borulu sistemde en az 1/2″ (15 mm) boyutunda listelenmiş bir basınç rahatlatma vanası bulunmalıdır.
  • Çalışma basınç sınırı (Madde 8.1.2.1): Rahatlatma vanası; 175 psi (12 bar) değerinde veya sistemin maruz kalabileceği maksimum çalışma basıncının 10 psi (0,7 bar) üzerinde — hangisi büyükse — tahliye yapacak şekilde ayarlanır.
  • Çek valf çıkışı (Madde 8.1.2.3): 8.1.2.1'e uygun bir rahatlatma vanası, standardın 16.15.2.2(1) atfıyla gerekli kıldığı çek valflerin akış aşağı tarafında da bulunmalıdır; böylece çek valfin gerisinde hapsolan suyun basınç artışı güvenle tahliye edilir. Kural her çek valf için değil, yalnız bu atıftaki çek valfler içindir.
  • Açılma/kapanma aralığı (Ek A.8.1.2.1): Ek bilgiye göre standart rahatlatma vanaları anma basıncının %90–%105'i aralığında açılır ve anma basıncının %80'inin üzerindeki bir basınçta kapanır; bu nedenle vananın anma değeri, sistemin normal basıncı bu aralığa girmeyecek şekilde seçilmelidir.

2. Yardımcı Hava Depoları ve Antifriz Genleşme Kontrolü

Yardımcı hava deposu (auxiliary air reservoir)

Madde 8.1.2.2 uyarınca, basınç artışlarını emecek uygun bir yardımcı hava deposu kurulursa rahatlatma vanası zorunluluğu ortadan kalkar. Hava deposu; ıslak sistem borularındaki su ile aynı basınçta havayı güvenle tutan, suyun genleşmesine esnek bir hava yastığı görevi gören sızdırmaz haznedir (Bölüm 3.3.3).

Antifriz sistemlerinde genleşme (Bölüm 8.6.3)

Antifriz solüsyonunun ısınınca genleşmesi ciddi basınç artışı yaratır. İki yol var:

  • Genleşme odası (Madde 8.6.3.3.1–8.6.3.3.2): Boyutlandırılırken ön şarj hava sıcaklığı ve basıncı hesaba katılır; hazne, maksimum sistem basıncının bileşen anma basıncını aşmamasını sağlayacak büyüklükte olmalıdır.
  • 1/2″ rahatlatma vanası alternatifi (Madde 8.6.3.4): Toplam antifriz hacmi 150 litreyi (40 galon) aşmayan küçük sistemlerde, pahalı genleşme odası yerine listelenmiş 1/2″ (15 mm) rahatlatma vanası kullanılabilir.

3. Basınç Düşürücü Vana (PRV) Çıkışında Rahatlatma Vanası (Madde 16.9.7.3)

Yüksek katlı binalarda veya özel bölgelerde kullanılan PRV istasyonlarının deşarj tarafına, sistem bileşenlerinin anma basıncını aşmayacak değere ayarlı en az 1/2″ (15 mm) listelenmiş rahatlatma vanası konur. Vana açıldığında su iç mekândaki yürüme veya çalışma yüzeylerine boşalacaksa, Ek A.16.9.7.3 tahliyenin borulanarak bir drenaj bağlantısına ya da başka bir güvenli noktaya götürülmesini önerir.

4. Gemi (Marine) Islak Sistemlerinde Emniyet (Bölüm 31)

Gemiler sarsıntı, sıcaklık dalgalanması ve darbeye daha fazla maruz kaldığından kurallar daha sıkıdır:

  • Zorunlu koruma (Madde 31.3.1): NFPA 13 Bölüm 31 kapsamındaki gemilerde tüm ıslak borulu sistemlere rahatlatma vanası konur.
  • Basınç tankı emniyeti (Madde 31.7.2.3.1): Su kaynağını besleyen basınç tanklarının aşırı basınçlanmasını sönümlemek ve genleşmenin kuru vana donanımlarını yanlışlıkla tetiklemesini (false actuation) önlemek için tank üzerine emniyet vanaları konur.

Özet Karşılaştırma: Hangi Uygulamada Ne Gerekir?

Uygulama AlanıAsgari BoyutAyar basıncı / görevNFPA 13 Referansı
Standart ıslak borulu sprinkler şebekesi1/2″ (15 mm)175 psi (12 bar) veya maks. çalışma + 10 psiMadde 8.1.2.1, 8.1.2.2
Antifriz sistemleri (hacim ≤ 150 L / 40 gal)1/2″ (15 mm)Genleşme sönümleme ayarlı emniyet tahliyesiMadde 8.6.3.4, Şekil 8.6.3.4
Basınç düşürücü vana (PRV) çıkışları1/2″ (15 mm)Sistem bileşenlerinin anma basıncını aşmayacak değerMadde 16.9.7.3, Ek A.16.9.7.3
Gemi (marine) ıslak sistemleriBölüm 31'de boyut verilmez; 8.1.2.1'e göre en az 1/2″ (15 mm)Tüm ıslak sistemlerde rahatlatma vanası; basınç tankında emniyet vanasıMadde 31.3.1, 31.7.2.3

Sık Sorulan Sorular

Islak borulu sprinkler sisteminde neden 1/2″ rahatlatma vanası gerekir?

Boru içinde hapsolan su, çevre sıcaklığı yükseldiğinde genleşir; ayrıca su koçu gibi dalgalanmalar olur. Bu sinsi basınç birikimi ekipmanın anma sınırını (genelde 175 psi / 12 bar) aşıp boru ve sprinkler başlıklarına zarar verebilir. NFPA 13 Madde 8.1.2, bunu önlemek için her ıslak sistemde 1/2″ (15 mm) rahatlatma vanası ya da yardımcı hava deposu ister.

Rahatlatma vanası hangi basınca ayarlanır?

175 psi (12 bar) değerinde veya sistemin maksimum çalışma basıncının 10 psi (0,7 bar) üzerinde — hangisi büyükse ona göre. Vana, anma basıncının %90–%105'i aralığında açılır ve %80'inin üzerinde kapanır (NFPA 13 Madde 8.1.2.1 & Ek A.8.1.2.1).

Yardımcı hava deposu koyarsam rahatlatma vanası zorunlu mu?

Hayır. NFPA 13 Madde 8.1.2.2 uyarınca, basınç artışlarını emecek uygun bir yardımcı hava deposu (auxiliary air reservoir) kurulursa rahatlatma vanası zorunluluğu ortadan kalkar. Hava deposu, su ile aynı basınçta havayı tutan ve genleşmeye esnek bir hava yastığı sağlayan sızdırmaz haznedir.

Antifriz sistemde genleşme odası mı yoksa 1/2″ rahatlatma vanası mı?

Toplam antifriz hacmi 150 litreyi (40 galon) aşmayan küçük sistemlerde, pahalı ve yer kaplayan genleşme odası yerine listelenmiş 1/2″ (15 mm) rahatlatma vanasına izin verilir (Madde 8.6.3.4). Daha büyük sistemlerde ise ön şarj hava sıcaklığı ve basıncı hesaba katılarak boyutlandırılmış bir genleşme odası kullanılır (Madde 8.6.3.3.1–8.6.3.3.2).

Basınç düşürücü vana (PRV) çıkışında rahatlatma vanası şart mı?

Evet. Madde 16.9.7.3 uyarınca PRV'nin deşarj tarafına, sistem bileşenlerinin anma basıncını aşmayacak değere ayarlı en az 1/2″ (15 mm) listelenmiş rahatlatma vanası konur. Tahliye iç mekândaki yürüme veya çalışma yüzeylerine boşalacaksa, Ek A.16.9.7.3 çıkışın borulanarak drenaja ya da başka bir güvenli noktaya götürülmesini önerir.

Bu 1/2″ rahatlatma vanası, pompa çıkışındaki büyük sirkülasyon rahatlatma vanasıyla aynı şey mi?

Hayır, ikisi tamamen farklı. NFPA 20 uyarınca yangın pompası çıkışına konan büyük sirkülasyon rahatlatma vanası pompayı sıfır debide (churn) ısınmaya karşı korur. Buradaki 1/2″ (15 mm) yardımcı emniyet vanaları ise doğrudan sprinkler şebekesinin, alarm vanası bağlantı donanımının (trim) ve antifriz döngülerinin aşırı basınç emniyeti içindir.

SprinkCalc — Üç Standartta Yangın Sprinkler Tasarımı

SprinkCalc; NFPA 13, FM Global ve BS EN 12845 için tehlike sınıflandırması, tasarım yoğunluğu ve alanı, K-faktör seçimi, su talebi ve hidrolik hesapları tek iOS uygulamasında toplar ve profesyonel PDF rapor üretir.

SprinkCalc'i App Store'dan indir

MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü

Sprinkler, yangın pompası ve genleşme tankı dahil 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC ve sıhhi tesisat için 110+ modül sunan MEP Calc iOS uygulamasını App Store'dan indirebilirsiniz.

MEP Calc'i App Store'dan indir