Kaçış Yolları ve Yangın Merdivenleri: Tasarım Mantığı

BYKHY Madde 4/ü'ye göre kaçış yolu; oda ve diğer müstakil hacimlerden çıkışlar, katlardaki koridor ve benzeri geçişler, kat çıkışları, zemin kata ulaşan merdivenler ve bina son çıkışına giden yollar dâhil olmak üzere binanın herhangi bir noktasından yer seviyesindeki cadde veya sokağa kadar olan ve hiçbir şekilde engellenmemiş yolun tamamıdır. Tasarımın özü iki kelimedir: kesintisiz ve korunmuş.

Üç bölüm

NFPA 101'in kaçış yolunu üç bölümde ele alan yaklaşımı, BYKHY Madde 31/1'deki bileşenlerle (oda çıkışları, koridorlar, kat çıkışları, zemin kata inen merdivenler, zeminde son çıkışa giden yollar ve son çıkış) örtüşür:

1. Kaçışa erişim. Odadan koridora, koridordan merdiven kapısına kadar olan bölüm. Yangının çıktığı hacme en yakın ve en az korunan kısımdır.
2. Korunmuş kaçış. Merdiven yuvası veya korunumlu koridor. Bu bölümün dumandan ve ısıdan arındırılmış kalması gerekir; kaçış merdivenleri yangına en az 120 dakika dayanıklı duvar ve en az 90 dakika dayanıklı duman sızdırmaz kapı ile ayrılır (Madde 38/3).
3. Son çıkış. Merdiven çıkışından bina dışındaki güvenlikli alana ulaşan bölüm. Burada tıkanma, kilitli kapı ve park eden araç en sık sorunlardır.

Temel ilkeler

• İki yönlü kaçış. Kullanıcı, bir yön yangın nedeniyle kapandığında diğer yöne dönebilmelidir. BYKHY bütün yapılarda aksi belirtilmedikçe en az 2 çıkış ister (Madde 39/1); 25 kişinin aşıldığı yüksek tehlikeli mekânlarda ve 50 kişinin aşıldığı her mekânda en az 2, 500 kişiyi geçince en az 3, 1.000 kişiyi geçince en az 4 çıkış gerekir (Madde 39/2). Tek çıkış ancak sınırlı durumlarda kabul edilir; örneğin zemin kattaki dükkânda kişi sayısı 50'nin altında ve kaçış uzaklığı 25 m'den az ise (Madde 32/8).
• Kaçış uzaklığı. Mekândaki en uzak noktadan en yakın çıkışa yürüme uzunluğu, kullanım sınıfına ve yağmurlama (sprinkler) sistemi olup olmamasına göre Ek-5/B'deki değerleri aşamaz (Madde 32/3, 32/4). En uzak nokta, duvarlardan 40 cm önde alınır (Madde 32/6).
• Çıkış kapasitesi. Kapı, merdiven ve koridor kapasitesi 50 cm'lik birim genişlik esas alınarak hesaplanır; birim genişlikten geçen kişi sayısı Ek-5/B'dedir (Madde 32/2). Toplam çıkış genişliği Madde 33/1 formülünden az olamaz ve hiçbir kaçış yolu 80 cm'den dar olamaz. Hesap tek bir kapı için değil, zincirin tamamı için yapılır; en dar nokta kapasiteyi belirler.
• Kapı yönü ve donanımı. Kullanıcı yükü 50 kişiyi aşan mekânlarda çıkış kapıları kaçış yönüne açılır, kaçış yolu kapıları kilitli tutulamaz (Madde 47/2). Merdivenden zemin seviyesinde güvenlikli alana açılan bütün kaçış yolu kapıları her durumda, bir kattaki kişi sayısı 100'ü geçtiğinde ise ayrıca kaçış merdiveni, kaçış koridoru ve yangın güvenlik holü kapıları kaçış yönünde kapı kolu kullanılmadan açılabilmelidir (Madde 47/5); uygulamada bu, panik bar olarak bilinen düzenektir.
• Çıkmaz koridor. Kullanıcının iki yönden birini seçemediği çıkmaz koridorların uzunluğu sınırlıdır; Ek-5/B'ye göre yağmurlama sistemi yoksa çoğu kullanım sınıfında 15 m, varsa 20 m (yüksek tehlikeli yerlerde 10 m ve 20 m).

Korunumlu merdiven ve basınçlandırma

Bütün korunmuş kaçış merdivenleri doğal yolla havalandırılır ya da mekanik yolla havalandırılır veya basınçlandırılır (Madde 45/1). Basınçlandırma, konutlar hariç binalarda merdiven kovasının yüksekliği 30,50 m'yi aştığında, bodrum kat sayısı 4'ten fazla olduğunda bodruma hizmet veren merdivenlerde ve yapı yüksekliği 51,50 m'yi aşan konutlarda zorunludur (Madde 89/1-3). Basınçlandırma tasarımında iki çelişen gereksinim aynı anda karşılanmalıdır:

• Bütün kapılar kapalıyken merdiven yuvası ile kullanım alanları arasındaki basınç farkı en az 50 Pa, açık kapı durumunda en az 15 Pa olmalıdır (Madde 89/5).
• Kapıyı açmak için kapı koluna uygulanan kuvvet, basınçlı hava ve kapı kapatıcının etkisi birlikte, 110 N'u geçmemelidir (Madde 89/7).

Bu iki gereksinim ancak aşırı basınç damperi veya frekans kontrollü fan (Madde 89/11) ve doğru fan kontrolüyle birlikte sağlanır. Devreye almada hem basınç farkı hem kapı açma kuvveti ölçülür; yalnız birine bakmak sık yapılan bir eksikliktir. Eşiklerin ayrıntısı basınçlandırma eşikleri yazısındadır.

Acil aydınlatma ve yönlendirme

Elektrik kesildiğinde kaçış yolu görünür kalmalıdır. Tasarımda dikkat edilecekler:

1. Bütün kaçış yolları ve kaçış merdivenleri aydınlatılır (Madde 71/1). Acil durum aydınlatması kaçış yolunun merkez hattında en az 1 lux sağlar; çalışma süresi sonunda hiçbir noktada 0,5 lux'ün altına düşmez (Madde 72/4). Aydınlatma yön değişimlerinde, merdiven başlarında, kot farklarında ve çıkış kapılarında yoğunlaştırılır.
2. Yönlendirme işaretleri kesintisiz bir zincir oluşturmalı; kaçış yolu üzerindeki bütün erişim noktalarından görülebilmelidir (Madde 73/7).
3. Yönlendirme işaretleri yerden 200 cm ile 240 cm arasındaki yüksekliğe yerleştirilir (Madde 73/5); işaret yüksekliği 15 cm'den az olamaz (Madde 73/4).
4. Acil aydınlatma ve yönlendirme en az 60 dakika, kullanıcı yükü 200'den fazla ise en az 120 dakika çalışmalıdır (Madde 72/3, 73/3). Akü süresi ve periyodik fonksiyon testi kayıt altına alınır.

Sahada en sık görülen sekiz ihlal

• Yangın merdiveni sahanlığının depo olarak kullanılması (Madde 38/4).
• Yangın kapısının takozla açık bırakılması.
• Çıkış kapısının güvenlik gerekçesiyle kilitlenmesi (Madde 30/4, 47/2).
• Son çıkışın önüne araç park edilmesi.
• Koridor genişliğinin dolap ve pano ile daraltılması.
• Yönlendirme işaretinin tadilatta sökülüp yerine takılmaması.
• Acil aydınlatma armatürünün akü ömrünü doldurmuş olması.
• Merdiven yuvasına tesisat şaftı kapağı açılması veya sayaç, kombi gibi cihaz konulması (Madde 41/9).

Bu sekizinin ortak özelliği, tasarımla değil işletmeyle ilgili olmalarıdır. Yangın güvenliği yönetimi bu yüzden tasarımın tamamlayıcısıdır, alternatifi değil.

Sık Sorulan Sorular

Kaçış yolu neden "kesintisiz ve korunmuş" olmalı?

BYKHY Madde 4/ü kaçış yolunu, binanın herhangi bir noktasından cadde veya sokağa kadar hiçbir şekilde engellenmemiş yolun tamamı olarak tanımlar; Madde 39/1 de çıkışların korunmuş olmasını ister. Bir katı geçmeyen açık merdivenler gibi korunumsuz öğeler Madde 31/7'deki şartlarla kabul edilebilir, ancak kullanıcı sayısı 50'yi geçen katlarda kaçış yollarının kapasite ve sayı bakımından en az yarısı korunmuş olmalıdır.

Çıkış kapasitesi nasıl hesaplanır?

Kapı, merdiven ve koridor kapasitesi 50 cm'lik birim genişlik esas alınarak hesaplanır; birim genişlikten geçen kişi sayısı Ek-5/B'dedir (Madde 32/2). Toplam çıkış genişliği, kattaki kullanıcı sayısının birim genişlikten geçen kişi sayısına bölümünün 0,5 m ile çarpımından az olamaz (Madde 33/1). Hesap zincirin tamamı için yapılır; en dar nokta kapasiteyi belirler.

Basınçlandırmada hangi iki ölçüm yapılır?

Kapılar kapalıyken basınç farkı (en az 50 Pa, açık kapıda en az 15 Pa; Madde 89/5) ve kapı açma kuvveti (en çok 110 N; Madde 89/7). Yalnız birine bakmak sık yapılan bir eksikliktir.

Yağmurlama sistemi kaçış uzaklığını değiştirir mi?

Evet. Ek-5/B'deki en uzun kaçış uzaklıkları yağmurlama sistemli binalarda daha büyüktür; örneğin büro binalarında tek yönde 15 m yerine 30 m, iki yönde 45 m yerine 75 m. Ancak en az iki çıkış ve korunmuş kaçış merdiveni gibi temel ilkeler ortadan kalkmaz.

SprinkCalc — Üç Standartta Yangın Sprinkler Tasarımı

SprinkCalc; NFPA 13, FM Global ve BS EN 12845 için tehlike sınıflandırması, tasarım yoğunluğu ve alanı, K-faktör seçimi, su talebi ve hidrolik hesapları tek iOS uygulamasında toplar ve profesyonel PDF rapor üretir.

SprinkCalc'i App Store'dan indir

MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü

MEP Calc tek iOS uygulamasında 110+ mühendislik modülü sunar: 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz.

MEP Calc'i App Store'dan indir