Kaçış hesabı nasıl yapılır?
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) bir katın kaçış tasarımında dört soruya cevap ister: katta kaç kişi bulunabilir, kaç çıkış gerekir, çıkışlar ne genişlikte olmalıdır ve en uzak noktadan çıkışa ne kadar yürünür. Hesaplayıcı yeni yapılar için Üçüncü Kısım hükümlerini (Madde 30–52) ve Ek-5/A ile Ek-5/B tablolarını uygular; her sonucun yanında dayandığı madde yazar. Yangın projesinde mimari tahliye planının ve yangın merdiveni sayısının ön boyutlandırması bu hesapla yapılır.
1. Kullanıcı yükü (Ek-5/A)
Kullanıcı yükü, alanın Ek-5/A'daki m²/kişi katsayısına bölünmesiyle bulunur: ofislerde 10, mağazalarda 5, derslik, lokanta ve konferans salonlarında 1,5, depolarda ve otoparklarda 30 m²/kişi. Tablonun ilk dört satırı (salonlar, dans salonu ve bar, sergi ve stüdyo, terminal bekleme salonu) net alanla, diğerleri brüt alanla hesaplanır. Sabit koltuk gibi kişi sayısı belli olan mahallerde bu sayı esas alınır, ancak tablodan bulunan değerin altına inilemez. Aynı anda kullanılmayan tuvalet, soyunma odası ve depo gibi hizmet alanları hesaptan düşülebilir (Md. 31/6). Hesaplayıcı her alanın sonucunu yukarı yuvarlar; metinde yuvarlama hükmü olmadığından yuvarlamasız toplam da formülde gösterilir ve tek seferde yuvarlama 50/500/1000/2000 eşiklerinden birini değiştiriyorsa bir Yorum satırı çıkar. Ek-5/A'da konut satırı yoktur; apartman katında kişi sayısı tasarım kabulü olarak “belirli kişi sayısı” alanına girilir.
2. Çıkış sayısı (Madde 39)
Aksi belirtilmedikçe her yapıda en az iki korunmuş çıkış bulunur. Bir mekânda 50 kişi (yüksek tehlikeli mekânlarda 25 kişi) aşılırsa en az 2, 500 aşılırsa 3, 1000 aşılırsa 4 çıkış gerekir. Bölünmemiş bir mekânda iki çıkış arasındaki uzaklık köşegenin yarısından, sprinklerli yapıda üçte birinden az olamaz. İki çıkış gereken mekânda her çıkış toplam yükün en az yarısını karşılar (Md. 33/4).
“Aksi belirtilmedikçe” ifadesinin karşılığı olan tek çıkış hâlleri metinde açıktır ve araçta koşullarıyla uygulanır: zemin kattaki dükkânda kişi sayısı 50'nin altında ve dış kapıya uzaklık 25 m'den azsa (32/8); yapı yüksekliği 21,50 m'nin altındaki konutta ikinci çıkış aranmaz (48/5-a; bodrum dâhil 4 katı geçmeyen konutlarda 48/1); yatak sayısı 20'den az, yapı yüksekliği 15,50 m'nin altında ve merdiveni korunumlu veya basınçlandırılmış otelde tek merdiven yeterlidir (50/1-a); fabrika, mağaza, depo ve büroda Madde 52'nin beş koşulu birlikte sağlanırsa tek kaçış merdiveni yeterlidir. Katta 50 kişi (yüksek tehlikede 25) aşılıyorsa 39/2 gereği yine iki çıkış alınır. Yorum: 50/1-a'nın ilk cümlesi kat sayısı ikiden fazla olan otelde her katta iki çıkış istediği için araç üç ve daha fazla katlı otelde tek merdiven istisnasını uygulamaz.
3. Çıkış genişliği (Madde 32/2 ve 33)
Kapasite 50 cm'lik birim genişlik üzerinden hesaplanır. Toplam genişlik, kattaki kişi sayısının birim genişlikten geçen kişi sayısına bölünüp 0,5 m ile çarpılmasıyla bulunur:
W = N ÷ (birim genişlikten geçen kişi) × 0,5 mEk-5/B bu kişi sayısını dört bileşen için ayrı verir: dışarı çıkış kapısı, diğer kapılar ve koridor kapıları, kaçış merdiveni, rampa ve koridor. Formül sonucu alt sınırlarla birlikte değerlendirilir. Hiçbir kaçış yolu 80 cm'den dar olamaz; kişi sayısı 50–500 arasında ise bir kaçış yolu en az 100 cm, 501–2000 arasında 150 cm, 2001 ve üzerinde 200 cm olmalıdır. Kaçış yolu aynı zamanda mekânlara hizmet eden koridor ise en az 110 cm, yüksek binalarda en az 120 cm (33/2), hastane koridorlarında en az 2 m'dir (49/2). Tek kanatlı kapının temiz genişliği 80–120 cm arasında kalır; 200 cm'yi aşan merdivenler korkulukla 100–160 cm'lik parçalara ayrılır.
Ek-5/B'nin “diğer kapılar, koridor kapıları” sütunu kat çıkışı ve kaçış yolu üzerindeki kapılar (merdiven, hol, koridor bölme kapıları) içindir; oda kapıları bu satıra girmez, kendi mekân yüküyle boyutlanır ve temiz genişlikleri en az 80 cm'dir (47/1). Yorum: 33/1 “hiçbir çıkış … hesaplanan bu değerlerden dar olamaz” dediği ve 32/2 “çıkış”ı çıkış kapısı anlamında kullandığı için araç 100/150/200 cm'lik tek yol alt sınırını ve yüksek binadaki 120 cm'yi merdiven ve koridorla birlikte kat çıkışı ve son çıkış kapılarına da uygular; diğer okuma (kapılarda yalnız formül ve 80 cm) bir seçenekle seçilebilir. Zemin kattaki son çıkış kapısı, iç kaçış merdivenlerinden boşalan yükü de karşılamalıdır (41/2); bu yük ayrı bir girdiyle son çıkış satırına eklenir.
4. Kaçış uzaklığı (Ek-5/B)
Kaçış uzaklığı, mekândaki en uzak noktadan en yakın kat çıkışına yürünen yolun uzunluğudur; en uzak nokta duvarlardan 40 cm içeride alınır (Md. 32/6). Sınır, kaçışın tek yönde mi iki yönde mi mümkün olduğuna ve binanın sprinklerli olup olmadığına göre değişir. Odalara ve koridorlara bölünmüş büyük bir katta kuş uçuşu uzaklık, izin verilen değerin üçte ikisini aşmıyorsa kabul edilir (Md. 32/5). Aşağıdaki tabloda uzaklıklar "sprinklersiz / sprinklerli", genişlik sütunları birim genişlikten (50 cm) geçen kişi sayısıdır.
| Kullanım sınıfı | Tek yön (m) | İki yön (m) | Dış kapı | Diğer kapı | Merdiven | Rampa, koridor | Çıkmaz koridor (m) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Yüksek tehlikeli yerler | 10 / 20 | 20 / 35 | 50 | 40 | 30 | 50 | 10 / 20 |
| Endüstri amaçlı yapılar¹ | 15 / 25 | 30 / 60 | 100 | 80 | 60 | 100 | 15 / 20 |
| Yurtlar, yatakhaneler | 15 / 30 | 45 / 75 | 50 | 40 | 30 | 50 | 15 / 20 |
| Mağazalar, dükkânlar, marketler | 15 / 25 | 45 / 60 | 100 | 80 | 60 | 100 | 15 / 20 |
| Büro binaları | 15 / 30 | 45 / 75 | 100 | 80 | 60 | 100 | 15 / 20 |
| Otoparklar ve depolar | 15 / 25 | 45 / 60 | 100 | 80 | 60 | 100 | 15 / 20 |
| Okul ve eğitim yapıları | 15 / 30 | 45 / 75 | 100 | 80 | 60 | 100 | 15 / 20 |
| Toplanma amaçlı binalar | 15 / 25 | 45 / 60 | 100 | 80 | 60 | 100 | 15 / 20 |
| Hastaneler, huzurevleri | 15 / 25 | 30 / 45 | 30 | 30 | 30 | 30 | 15 / 20 |
| Oteller, pansiyonlar | 15 / 20 | 30 / 45 | 50 | 40 | 30 | 50 | 15 / 20 |
| Apartmanlar | 15 / 30 | 30 / 75 | 50 | 40 | 30 | 50 | 15 / 20 |
¹ Kolay alevlenici malzeme üretimi yapmayan endüstriyel yapılarda tek ve iki yönlü uzaklık yarı oranında artırılabilir. Dış kaçış geçitlerinde sprinklerli bina değerleri, açık otoparklarda sprinklerli otopark değerleri esas alınır. Hastaneler satırındaki merdiven değeri değişiklikle 15'ten 30'a çıkarılmıştır.
Örnek hesap: 1.200 m² büro katı
Sprinklersiz bir binada, koridorlu plana sahip brüt 1.200 m² ofis katı:
- Kullanıcı yükü: 1.200 ÷ 10 = 120 kişi; 50 kişi aşıldığı için en az 2 çıkış.
- Merdiven: 120 ÷ 60 × 0,5 = 1,00 m. Kişi sayısı 50–500 aralığında olduğundan her kaçış yolu en az 100 cm'dir; iki merdiven için toplam 2,00 m.
- Koridor: formül 120 ÷ 100 × 0,5 = 0,60 m verir, fakat koridor mekânlara da hizmet ettiği için her biri en az 110 cm, toplam 2,20 m.
- Kaçış uzaklığı: iki yönde 45 m, tek yönde 15 m; çıkmaz koridor 15 m. Bina sprinklerli olsaydı sırasıyla 75, 30 ve 20 m.
Bu ölçekte genişliği formül değil alt sınırlar belirler. Formül kalabalık salonlarda öne çıkar: net 1.500 m² konferans salonunda 1.500 ÷ 1,5 = 1.000 kişi bulunur, 3 çıkış gerekir ve merdiven toplamı 1.000 ÷ 60 × 0,5 ≈ 8,33 m'ye çıkar.
Sık yapılan hatalar
- Katsayı ile birim kişi sayısını karıştırmak. m²/kişi Ek-5/A'dadır; birim genişlikten geçen kişi sayısı Ek-5/B'dedir.
- Merdiveni kapı sütunuyla boyutlandırmak. Merdiven sütunu her satırda en düşük değerdir ve çoğu zaman belirleyicidir.
- Sprinklerli uzaklığı sprinklersiz binada kullanmak. Sprinklerli sütun yalnız bina sprinklerli ise ya da açık otopark ve dış kaçış geçidi notu kapsamında geçerlidir.
- Brüt alan isteyen satırlarda net alan kullanmak. Ofis, mağaza, depo gibi kullanımlarda net alan kişi sayısını olduğundan düşük gösterir.
- Kuş uçuşu ölçümü tam sınırla karşılaştırmak. Kuş uçuşu uzaklık yalnız sınırın üçte ikisiyle kıyaslanır.
- Formül sonucunu nihai genişlik sanmak. 80, 100, 110, 120, 150 ve 200 cm'lik alt sınırlar küçük katlarda formülün önüne geçer.
Mevcut yapılarda Onuncu Kısım İkinci Bölümün farklı kaçış kuralları (Madde 146–159 ve Ek-14) geçerlidir; bu hesaplayıcı yeni yapı hükümlerini uygular. Binanın sprinkler zorunluluğunu BYKHY sprinkler zorunluluğu kontrolü ile belirleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Kaçış yolu genişliği nasıl hesaplanır?
BYKHY Madde 33/1'e göre toplam genişlik, kattaki kişi sayısının Ek-5/B'deki birim genişlikten geçen kişi sayısına bölünüp 0,5 m ile çarpılmasıdır. Sonuç alt sınırlarla karşılaştırılır: en az 80 cm; 50–500 kişide 100 cm, 501–2000 kişide 150 cm, 2001 ve üzerinde 200 cm; koridor olarak da kullanılıyorsa 110 cm, yüksek binada 120 cm.
Kullanıcı yükü katsayısı nedir?
Kişi başına düşen kullanım alanıdır (m²/kişi, Md. 4/bb). Ek-5/A'da verilir: örneğin ofis 10, mağaza 5, lokanta ve konferans salonu 1,5, depo ve otopark 30 m²/kişi. İlk dört satır net, diğerleri brüt alanla hesaplanır.
Kaçış mesafesi en fazla kaç metre olabilir?
Kullanıma, kaçış yönüne ve sprinklere bağlıdır (Ek-5/B). Büro binalarında tek yönde 15 m (sprinklerli 30 m), iki yönde 45 m (sprinklerli 75 m); mağazalarda iki yönde 45 m (sprinklerli 60 m); hastanelerde iki yönde 30 m (sprinklerli 45 m).
Bir katta kaç çıkış gerekir?
Madde 39'a göre aksi belirtilmedikçe en az 2 korunmuş çıkış; 50 kişi (yüksek tehlikede 25 kişi) aşılan mekânda en az 2, 500 kişi aşılırsa 3, 1000 kişi aşılırsa 4 çıkış gerekir. Tek çıkış yalnız metnin açıkça izin verdiği hâllerde mümkündür: zemin kattaki küçük dükkân (32/8), yapı yüksekliği 21,50 m'nin altındaki konut (48/5-a), küçük ve alçak otel (50/1-a) ve Madde 52 koşullarının hepsini sağlayan fabrika, mağaza, depo veya büro.
Sprinkler kaçış mesafesini nasıl etkiler?
Bina sprinklerli ise Ek-5/B'deki daha uzun sütun kullanılır; örneğin büroda iki yönlü sınır 45 m'den 75 m'ye çıkar. Ayrıca bölünmemiş mekânda iki çıkış arası mesafe köşegenin yarısı yerine üçte biri olur (39/3) ve merdivenden dışarıya uzaklık 10 m yerine 15 m olabilir (41/2).
SprinkCalc — Üç Standartta Yangın Sprinkler Tasarımı
Bu hesapların tamamını sahada, çevrimdışı ve PDF raporlu yapmak için: NFPA 13, FM Global ve BS EN 12845 tek iOS uygulamasında.
SprinkCalc'i App Store'dan indir