EN 12845 Boru Bağlantı Yöntemleri: Çelik Kaynak, Esnek Boru, Bakır

Madde 17.1 ışığında kaynaklı, yivli, dişli, esnek ve bakır bağlantılarda et kalınlığı, C değeri ve sertifikasyon kuralları.

Bir lojistik depo projesinin son tesisat denetiminde, OH3 alanında yivli kaplinle birleştirilmiş DN100 dağıtım borusunun bir bağlantısını söktüğümüzde boru ucunun haddeleme ile yivlenmediğini (roll-grooved), sahada talaş kaldırılarak yiv açıldığını gördük; et kalınlığı yiv dibinde 2,8 mm'ye düşmüştü. EN 12845 Madde 17.1.2 bu noktada nettir: yiv yöntemi ile istenen et kalınlığı birbirine bağlıdır. O tek bağlantıyı söktükten sonra bütün kolonu değiştirmek zorunda kaldık. Boru bağlantı yöntemi yalnız bir montaj detayı değil, hidrolik hesabın ve standarda uygunluğun tutarlılığını belirleyen bir karardır.

Standart referansı: Madde 17 ne diyor

EN 12845:2015+A1:2019 Madde 17.1.2 yer üstü boru tesisatını düzenler. Kontrol vanalarının akış yönündeki (mansap) boru malzemesi çelik, bakır (bkz. Madde 17.1.9) veya kullanım yerinde geçerli şartnamelere uygun diğer malzeme olabilir. Kuru, alternatif ve ön tepkili tesisatlarda tercihen galvanizli çelik kullanılmalıdır. Yer altı boruları için Madde 17.1.1'in notu dökme demir, sfero döküm, santrifüj dökümlü çimento, takviyeli cam elyaf ve yüksek yoğunluklu polietilen boruları önerir.

Madde 17'nin bel kemiği, et kalınlığı ile bağlantı yöntemi arasındaki ilişkidir. Bu ilişki karıştırıldığında standart dışı bir tesisat ortaya çıkar.

Çelik boru: bağlantı yöntemi ve et kalınlığı

Madde 17.1.2'nin anahtar paragrafı şöyle özetlenir:

Anma çapı 150 mm'ye kadar olan çelik borular diş açılarak, talaş kaldırılarak yivlenerek (cut-grooved) veya başka biçimde talaşlı işlenerek birleştiriliyorsa en az ISO 65'e uygun et kalınlığına sahip olmalıdır.
Boru uçları et kalınlığını önemli ölçüde azaltmadan biçimlendiriliyorsa (örneğin haddeleme ile yivleme ya da kaynak ağzı hazırlığı) en az ISO 4200 D serisi et kalınlığı yeterlidir. Bu daha ince bir seridir; haddeleme ile yivleme malzemeyi kesmez, biçimlendirir.
Mekanik bağlantı (yivli kaplin vb.) kullanılıyorsa minimum et kalınlığı ayrıca imalatçı tavsiyelerine de uymalıdır.

Sahada en yaygın hata, ince seri boru alıp üzerinde talaş kaldırarak yiv açmaktır. Bu hem ISO 65 et kalınlığı şartını sağlamaz hem de kaplin imalatçısının tavsiyelerine aykırıdır. Tedarikçi belgesinde "ISO 4200 D serisi" yazan boruya talaşlı yiv açarsanız tesisat standart dışı kalır.

Kaynak: kim, nasıl, nerede

Madde 17.1.3 net sınırlar çizer:

Çapı 50 mm'den küçük boru ve bağlantı parçaları şantiyede kaynaklanmaz; tek istisna, kurulumcunun otomatik kaynak makinesi kullanmasıdır. Yani DN25–DN40 boruları şantiyede elektrot veya TIG ile elle kaynaklamak standart dışıdır.
Hiçbir durumda yerinde (in situ), yani monte edilmiş boru üzerinde kaynak, alevle kesme, lehimleme veya başka bir sıcak işlem yapılmaz. Bu kural kaynaklı imalatın atölyede veya şantiyede ayrı bir imalat alanında yapılmasını gerektirir.
Tüm kaynak dikişleri sürekli olmalı, kaynağın iç tarafı su akışını engellememeli, boru çapağı alınmalı ve cüruf temizlenmelidir.
Kaynakçılar EN ISO 9606-1'e göre onaylı olmalıdır. Her kaynakçının sertifikası ve geçerlilik tarihi proje dosyasında bulunmalıdır.

Saha pratiği: çoğu projede kolon ve dağıtım boruları atölyede kaynaklanıp sahada flanşlı veya yivli olarak birleştirilir. Sprinkler bağlantı çıkışları ise neredeyse her zaman dişlidir (DN15–DN25, R1/2"–R1"). Bu kombinasyon hem standardı karşılar hem de montaj hızını korur.

Yivli (grooved) bağlantı

Yivli kaplin, sprinkler tesisatlarında yaygın bir bağlantı yöntemidir. EN 12845 metninde yivli kaplin için ayrı bir sertifika sınıfı tanımlanmaz; Madde 17.1.2 mekanik bağlantıları et kalınlığı ve imalatçı tavsiyesi ile, Madde 17.2.2 ise destek konumu ile sınırlar. Sahada kabul gören onaylar genellikle UL listelenmiş, FM onaylı veya LPCB sertifikalı kaplin ve bağlantı parçalarıdır.

Mekanik bağlantılı borularda Madde 17.2.2'nin iki ek kuralı vardır:

Her bağlantının 1 m yakınında en az bir destek bulunmalıdır.
Her boru parçasında en az bir destek bulunmalıdır.

Saha hatası: kaplin cıvata sıkma momenti üretici değerinin altında kalırsa contadan sızıntı, üstüne çıkarsa kulak kırılması görülür. Her üretici kendi tork değerini boyuta göre verir; basınç testinden önce tüm kaplin cıvatalarının tork anahtarıyla bir kez daha kontrol edilmesi önerilir.

Dişli (threaded) bağlantı

Madde 17.1.2, anma çapı 150 mm'ye kadar dişli çelik boruların et kalınlığını ISO 65'e bağlar. Dişli bağlantı pratikte DN50 ve altında kullanılır; diş açılan kesitte et kalınlığı diş derinliği kadar azaldığı için ince seri boruya diş açılamaz. DN65 ve üzeri için yivli veya flanşlı bağlantı tercih edilir.

Dişli bağlantıda sızdırmazlık PTFE bant veya lifli sızdırmazlık malzemesiyle sağlanır. Madde 17.1.7, galvaniz kaplaması örneğin diş açma sırasında hasar gören galvanizli boruların boyanmasını ister; aksi hâlde diş diplerinde korozyon başlar ve yıllar içinde sızıntıya dönüşür.

Esnek boru ve bağlantılar

Madde 17.1.4'e göre sprinkler sisteminin farklı boru bölümleri arasında göreli hareket olasılığı varsa (örneğin genleşme derzleri veya bazı raf tiplerinde), dağıtım ana borusuna bağlantı noktasına esnek bir bölüm veya bağlantı takılır ve şu şartları sağlar:

Test basıncı: kurulumdan önce azami çalışma basıncının 4 katı veya 40 bar, hangisi büyükse, bu basınca dayanabilmelidir.
Yangına maruz kaldığında sprinkler sisteminin bütünlüğünü veya performansını bozabilecek parça içermemelidir.
Basıncı taşıyan, kesintisiz paslanmaz çelik veya demir dışı metal iç boru bulunmalıdır.
Tam uzamış (gergin) konumda takılmaz.
Dağıtım ana borusu ile ara seviye sprinkler besleme boruları arasındaki eksen kaçıklığını gidermek için kullanılmaz.

Madde 17.1.4 asma tavandaki sprinklerleri besleyen esnek iniş borularını (flexible drop) ayrıca düzenlemez. Sahada en sık gördüğümüz yanlış, sprinkleri tavan panelinde yerine oturtmak için esnek boruyu germektir; bu hem Madde 17.1.4'teki "tam uzamış konumda takılmaz" ilkesine hem de ürün montaj talimatına aykırıdır. Esnek boru bir miktar boşlukla takılmalı ve kıvrımını korumalıdır.

Bakır boru: sınırlı ama kullanışlı

Madde 17.1.9 bakır için özel kurallar koyar:

Yalnız ıslak borulu sistemlerde.
Yalnız LH, OH1, OH2 ve OH3 sınıflarında; dolayısıyla OH4, HHP ve HHS'de kullanılamaz.
Yalnız çelik borulamanın akış yönünde (mansabında).
Boru standardı: EN 1057 (Madde 17.1.2).
Bağlantı: mekanik bağlantı veya sert lehim; bağlantı parçaları EN 1254'e uygun olmalıdır. Sert lehim EN ISO 3677'ye göre ve yalnız uygun eğitim almış personel tarafından yapılır.
Bakır-çelik birleşimleri flanşlı yapılır, cıvatalar paslanmaz çelik olur.
Boru sahada bükülmez; galvanik korozyona karşı önlem alınır.
Madde 17.2.1: bakır boru destekleri, temas korozyonunu önlemek için yeterli elektriksel dirence sahip bir astarla donatılır.
Madde 17.2.2: destek aralığı çelikte en fazla 4 m, bakırda en fazla 2 mdir; 50 mm'den büyük borularda şartlar sağlanırsa %50 artırılabilir.

C değeri farkı: hidrolik hesabı nasıl etkiler

Madde 13.2.1 sürtünme kaybını Hazen-Williams formülüyle verir; Tablo 22 özeti:

Boru tipi	C değeri
Dökme demir	100
Sfero döküm	110
Yumuşak çelik / Galvanizli çelik	120
Santrifüj dökümlü çimento / Çimento kaplı dökme demir	130
Paslanmaz çelik / Bakır / Takviyeli cam elyaf	140

Sürtünme kaybı C^1,85 ile ters orantılı olduğu için C=120'den C=140'a geçmek, aynı çap ve debide sürtünme kaybını (120/140)^1,85 ≈ 0,75 katına, yani yaklaşık %25 azaltır. Bakırın hidrolik avantajı budur; dezavantajları maliyet ve sınırlı kullanım alanıdır. Hesabı çeliğe göre yapıp sonra borunun bir kısmını bakırla değiştirmek yanlıştır; hesap raporunda her boru bölümü için kullanılan C değeri açıkça belirtilmelidir.

CPVC ve diğer plastik borular

EN 12845 plastik boruyu adıyla saymaz; Madde 17.1.2'deki "kullanım yerinde geçerli şartnamelere uygun diğer malzeme" ifadesiyle kapıyı yalnız dolaylı olarak açık bırakır. Avrupa'daki uygulama:

CPVC genellikle LH tesisatlarında, asma tavan içinde gizlenen hatlarda kullanılır.
Sıcaklık dayanımı sınırlıdır; mutfak, kazan dairesi gibi sıcak ortamlarda kullanılmaz.
Ürün mutlaka UL/FM/LPCB sertifikalı olmalı ve üreticinin tasarım kılavuzuna göre hesaplanmalıdır. EN 12845 Tablo 22 plastik için C değeri vermez; NFPA 13-2025 Tablo 28.2.4.8.1 listelenmiş plastik boru için C=150 kullanır.

OH ve üzeri sınıflarda veya depolama alanlarında CPVC kullanmak EN 12845'in yaklaşımıyla bağdaşmaz; denetimde çoğu zaman kabul görmez.

Saha hataları: üç tipik vaka

Yivli kaplin tork hatası: elle sıkılmış cıvatalar basınç testinde sızıntı yapar. Çözüm: tork anahtarıyla, üretici değerine göre ikinci kontrol.
50 mm'den küçük boruda şantiyede elle kaynak: Madde 17.1.3 ihlalidir. Tek çözüm, kaynaklı parçayı kesip çıkarmak ve dişli bağlantıya dönmektir.
Bakır-çelik doğrudan dişli bağlantı: galvanik korozyon kısa sürede sızıntıya yol açar. Madde 17.1.9 flanşlı ve paslanmaz cıvatalı birleşim ister.

NFPA 13 ile karşılaştırma

NFPA 13-2025 boru malzemelerini ve boyutlarını Tablo 7.3.1.1'de listeler. Önemli farklar:

NFPA 13 (7.5.2.5) kaynak prosedürü ve kaynakçı yeterliliği için AWS B2.1 veya ASME Section IX ya da yetkili makamın istediği başka bir yeterlilik standardını ister; EN 12845 ise kaynakçı onayı için EN ISO 9606-1'i ister. Uluslararası projede hangisinin geçerli olduğu baştan belirlenmelidir.
NFPA 13 listelenmiş CPVC boruyu belirli koşullarda açıkça tanır; EN 12845 plastiği adıyla saymaz, "kullanım yerinde geçerli şartname" demekle yetinir.
NFPA 13 Tablo 28.2.4.8.1 C değerini sistem tipine göre ayırır: siyah ve galvanizli çelik ıslak sistemde 120, kuru ve ön tepkili sistemde 100 (azot, vakum veya buhar fazı korozyon önleyici kullanılırsa 120); bakır ve paslanmaz 150; listelenmiş plastik 150. EN 12845 Tablo 22 yalnız malzemeye göre ayırır, sistem tipi farkı yapmaz.
Yivli kaplin hem NFPA 13'te hem EN 12845 uygulamasında kabul görür; her ikisinde de listelenmiş veya onaylı ürün beklenir.

Türkiye bağlamı: BYKHY ve TS EN 12845

Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) Madde 96/5, yağmurlama (sprinkler) sistemi tasarımının TS EN 12845'e göre yapılmasını ister. Türkiye'deki yaygın saha uygulaması şöyledir:

DN65 ve üzeri kolon ve dağıtım borularında haddeleme ile yivlenmiş galvanizli çelik + UL/FM kaplin,
DN50 ve altı dağıtım ve sprinkler bağlantılarında dişli galvanizli çelik,
Genleşme derzlerinde ve sökülebilir asma tavanlarda listelenmiş esnek boru.

Bakır, yüksek maliyet ve sahada bükme yasağı nedeniyle pratikte nadir kullanılır. Kabul denetiminde bağlantılarla ilgili olarak genellikle kaynakçıların EN ISO 9606-1 sertifikaları, kaplinlerin UL/FM belgeleri ve esnek boruların listeleme belgeleri istenir; bu belgeleri dosyada hazır tutmak kabulü kolaylaştırır.

Özet

EN 12845 boru bağlantısında üç kararı birlikte ele alır: malzeme + et kalınlığı + bağlantı yöntemi. Et kalınlığı seçiminizi yiv yöntemine, yiv yönteminizi de mekanik bağlantının imalatçı tavsiyesine bağlarsanız hesabınız ve sahanız birbirini tutar. Bakır hidrolik açıdan avantajlıdır ama ıslak sistem ve LH/OH1–OH3 sınırında kalır. Madde 17.1.4'teki esnek bağlantı, beklenen göreli hareket için vardır; eksen kaçıklığını gidermek için değil. Kaynak ise mümkün olduğunca atölyeye aittir: 50 mm'den küçük borularda şantiye kaynağı yalnız otomatik kaynak makinesiyle yapılabilir, monte edilmiş boru üzerinde ise hiçbir sıcak işlem yapılmaz; her durumda EN ISO 9606-1 onaylı kaynakçı gerekir.

MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü

Sprinkler, yangın pompası ve FM-200 gazlı söndürme dahil 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz için 110+ modül sunan MEP Calc iOS uygulamasını App Store'dan indirebilirsiniz. Tüm mekanik tesisat hesaplarınız tek uygulamada.

MEP Calc'i App Store'dan indir

Sık Sorulan Sorular

EN 12845'e göre sahada DN50 altı çelik boruyu kaynak yapabilir miyim?

Hayır. Madde 17.1.3 açıkça şöyle der: çapı 50 mm'den küçük boru ve bağlantı parçaları, kurulumcu otomatik kaynak makinesi kullanmadıkça şantiyede kaynaklanamaz. Ayrıca monte edilmiş boru üzerinde (in situ) kaynak, alevle kesme, lehim veya başka bir sıcak işlem hiçbir durumda yapılamaz. 50 mm'den küçük borularda yaygın yöntem dişli bağlantıdır.

Yivli (grooved) kaplin kullanırsam et kalınlığı değişir mi?

Evet. Madde 17.1.2 ayrımı nettir: anma çapı 150 mm'ye kadar olan ve diş açılan, talaş kaldırılarak yivlenen (cut-grooved) veya başka biçimde talaşlı işlenen borular ISO 65 et kalınlığını sağlamalı; haddeleme ile yivlenen (roll-grooved) veya kaynak ağzı hazırlanan borular ise en az ISO 4200 D serisi et kalınlığını sağlamalıdır. Mekanik bağlantılarda ayrıca imalatçı tavsiyesine uyulur.

Bakır boruyu hangi tehlike sınıflarında kullanabilirim?

Madde 17.1.9 bakıra yalnız ıslak borulu sistemlerde ve LH, OH1, OH2, OH3 sınıflarında izin verir. HHP, HHS ve OH4 için bakır kullanılamaz. Bakır mutlaka çelik borunun mansabında (downstream) yer almalı, EN 1057 standardında olmalı ve mekanik bağlantı veya sert lehimle birleştirilmelidir.

Esnek boruyu raf ve genleşme derzi dışında, asma tavandaki sprinkler bağlantısında kullanabilir miyim?

EN 12845 Madde 17.1.4 esnek bölüm veya bağlantıyı, boru bölümleri arasında göreli hareket olasılığı bulunan yerlerde (genleşme derzleri, bazı raf tipleri) dağıtım ana borusuna bağlantı noktasında tarif eder; asma tavandaki sprinkleri besleyen esnek iniş borularını ayrıca düzenlemez. Esnek boru tam uzamış (gergin) konumda takılmamalı ve dağıtım ana borusu ile ara seviye sprinkler besleme boruları arasındaki eksen kaçıklığını gidermek için kullanılmamalıdır. Listelenmiş (UL/FM/LPCB) ürün kullanmak sahada güvence sağlar.

Hazen-Williams C farkı hidrolik hesabı ne kadar etkiler?

Tablo 22'ye göre yumuşak ve galvanizli çelik C=120, bakır ve paslanmaz C=140. Kayıp C^1,85 ile ters orantılı olduğundan aynı çap ve debide bakır borunun sürtünme kaybı (120/140)^1,85 ≈ 0,75 katına, yani yaklaşık %25 daha düşük çıkar. Son sprinklerdeki basınca etkisi hat uzunluğuna ve debiye bağlıdır; sistem sınırda çalışıyorsa bu fark kritik olabilir.