Madde 17.1 ışığında kaynaklı, yivli, dişli, esnek ve bakır bağlantılarda et kalınlığı, C değeri ve sertifikasyon kuralları.

EN 12845 Madde 17.1.2 yiv yöntemi ile istenen et kalınlığını birbirine bağlar: talaşlı yivde ISO 65, haddelenmiş yivde ISO 4200 D serisi et kalınlığı istenir. Boru bağlantı yöntemi yalnız bir montaj detayı değil, hidrolik hesabın ve standarda uygunluğun tutarlılığını belirleyen bir karardır.

Standart referansı: Madde 17 ne diyor

TS EN 12845+A2:2026 Madde 17.1.2 yer üstü boru tesisatını düzenler. Kontrol vanalarının akış yönündeki (mansap) boru malzemesi çelik, bakır (bkz. Madde 17.1.9) veya kullanım yerinde geçerli şartnamelere uygun diğer malzeme olabilir. Kuru, alternatif ve ön tepkili tesisatlarda tercihen galvanizli çelik kullanılmalıdır. Yer altı boruları için Madde 17.1.1'in notu dökme demir, sfero döküm, santrifüj dökümlü çimento, takviyeli cam elyaf ve yüksek yoğunluklu polietilen boruları önerir.

Madde 17'nin bel kemiği, et kalınlığı ile bağlantı yöntemi arasındaki ilişkidir. Bu ilişki karıştırıldığında standart dışı bir tesisat ortaya çıkar.

Çelik boru: bağlantı yöntemi ve et kalınlığı

Madde 17.1.2'nin anahtar paragrafı şöyle özetlenir:

  • Anma çapı 150 mm'ye kadar olan çelik borular diş açılarak, talaş kaldırılarak yivlenerek (cut-grooved) veya başka biçimde talaşlı işlenerek birleştiriliyorsa en az ISO 65'e uygun et kalınlığına sahip olmalıdır.
  • Boru uçları et kalınlığını önemli ölçüde azaltmadan biçimlendiriliyorsa (örneğin haddeleme ile yivleme ya da kaynak ağzı hazırlığı) en az ISO 4200 D serisi et kalınlığı yeterlidir. Bu daha ince bir seridir; haddeleme ile yivleme malzemeyi kesmez, biçimlendirir.
  • Mekanik bağlantı (yivli kaplin vb.) kullanılıyorsa minimum et kalınlığı ayrıca imalatçı tavsiyelerine de uymalıdır.

İnce seri boru alıp üzerinde talaş kaldırarak yiv açmak Madde 17.1.2'deki ISO 65 et kalınlığı şartını sağlamayabilir. Tedarikçi belgesinde "ISO 4200 D serisi" yazan boruya talaşlı yiv açarsanız tesisat standart dışı kalır.

Kaynak: kim, nasıl, nerede

Madde 17.1.3 net sınırlar çizer:

  • Çapı 50 mm'den küçük boru ve bağlantı parçaları şantiyede kaynaklanmaz; tek istisna, kurulumcunun otomatik kaynak makinesi kullanmasıdır. Yani DN25–DN40 boruları şantiyede elektrot veya TIG ile elle kaynaklamak standart dışıdır.
  • Hiçbir durumda yerinde (in situ), yani monte edilmiş boru üzerinde kaynak, alevle kesme, lehimleme veya başka bir sıcak işlem yapılmaz. Bu kural kaynaklı imalatın atölyede veya şantiyede ayrı bir imalat alanında yapılmasını gerektirir.
  • Tüm kaynak dikişleri sürekli olmalı, kaynağın iç tarafı su akışını engellememeli, boru çapağı alınmalı ve cüruf temizlenmelidir.
  • Kaynakçılar EN ISO 9606-1'e göre onaylı olmalıdır.

Yivli (grooved) bağlantı

Yivli kaplin, sprinkler tesisatlarında yaygın bir bağlantı yöntemidir. EN 12845 metninde yivli kaplin için ayrı bir sertifika sınıfı tanımlanmaz; Madde 17.1.2 mekanik bağlantıları et kalınlığı ve imalatçı tavsiyesi ile, Madde 17.2.2 ise destek konumu ile sınırlar.

Mekanik bağlantılı borularda Madde 17.2.2'nin iki ek kuralı vardır:

  • Her bağlantının 1 m yakınında en az bir destek bulunmalıdır.
  • Her boru parçasında en az bir destek bulunmalıdır.

Dişli (threaded) bağlantı

Madde 17.1.2, anma çapı 150 mm'ye kadar dişli çelik boruların et kalınlığını ISO 65'e bağlar. Diş açılan kesitte et kalınlığı diş derinliği kadar azaldığı için et kalınlığı ISO 65 şartını sağlayan boru seçilmelidir.

Dişli bağlantıda sızdırmazlık PTFE bant veya lifli sızdırmazlık malzemesiyle sağlanır. Madde 17.1.7, galvaniz kaplaması örneğin diş açma sırasında hasar gören galvanizli boruların boyanmasını ister; aksi hâlde diş diplerinde korozyon başlar ve yıllar içinde sızıntıya dönüşür.

Esnek boru ve bağlantılar

Madde 17.1.4'e göre sprinkler sisteminin farklı boru bölümleri arasında göreli hareket olasılığı varsa (örneğin genleşme derzleri veya bazı raf tiplerinde), dağıtım ana borusuna bağlantı noktasına esnek bir bölüm veya bağlantı takılır ve şu şartları sağlar:

  • Test basıncı: kurulumdan önce azami çalışma basıncının 4 katı veya 40 bar, hangisi büyükse, bu basınca dayanabilmelidir.
  • Yangına maruz kaldığında sprinkler sisteminin bütünlüğünü veya performansını bozabilecek parça içermemelidir.
  • Basıncı taşıyan, kesintisiz paslanmaz çelik veya demir dışı metal iç boru bulunmalıdır.
  • Tam uzamış (gergin) konumda takılmaz.
  • Dağıtım ana borusu ile ara seviye sprinkler besleme boruları arasındaki eksen kaçıklığını gidermek için kullanılmaz.

Madde 17.1.4 asma tavandaki sprinklerleri besleyen esnek iniş borularını (flexible drop) ayrıca düzenlemez. Sprinkleri tavan panelinde yerine oturtmak için esnek boruyu germek, Madde 17.1.4'teki "tam uzamış konumda takılmaz" ilkesine ters düşer. Esnek boru bir miktar boşlukla takılmalı ve kıvrımını korumalıdır.

Bakır boru: sınırlı ama kullanışlı

Madde 17.1.9 bakır için özel kurallar koyar:

  • Yalnız ıslak borulu sistemlerde.
  • Yalnız LH, OH1, OH2 ve OH3 sınıflarında; dolayısıyla OH4, HHP ve HHS'de kullanılamaz.
  • Yalnız çelik borulamanın akış yönünde (mansabında).
  • Boru standardı: EN 1057 (Madde 17.1.2).
  • Bağlantı: mekanik bağlantı veya sert lehim; bağlantı parçaları EN 1254'e uygun olmalıdır. Sert lehim EN ISO 3677'ye göre ve yalnız uygun eğitim almış personel tarafından yapılır.
  • Bakır-çelik birleşimleri flanşlı yapılır, cıvatalar paslanmaz çelik olur.
  • Boru sahada bükülmez; galvanik korozyona karşı önlem alınır.
  • Madde 17.2.1: bakır boru destekleri, temas korozyonunu önlemek için yeterli elektriksel dirence sahip bir astarla donatılır.
  • Madde 17.2.2: destek aralığı çelikte en fazla 4 m, bakırda en fazla 2 mdir; 50 mm'den büyük borularda şartlar sağlanırsa %50 artırılabilir.

C değeri farkı: hidrolik hesabı nasıl etkiler

Madde 13.2.1 sürtünme kaybını Hazen-Williams formülüyle verir; Tablo 22 özeti:

Boru tipiC değeri
Dökme demir100
Sfero döküm110
Yumuşak çelik / Galvanizli çelik120
Santrifüj dökümlü çimento / Çimento kaplı dökme demir130
Paslanmaz çelik / Bakır / Takviyeli cam elyaf140

Sürtünme kaybı C1,85 ile ters orantılı olduğu için C=120'den C=140'a geçmek, aynı çap ve debide sürtünme kaybını (120/140)1,85 ≈ 0,75 katına, yani yaklaşık %25 azaltır. Bakırın hidrolik avantajı budur; dezavantajları maliyet ve sınırlı kullanım alanıdır. Hesabı çeliğe göre yapıp sonra borunun bir kısmını bakırla değiştirmek yanlıştır; hesap raporunda her boru bölümü için kullanılan C değeri açıkça belirtilmelidir.

CPVC ve diğer plastik borular

EN 12845 yer üstü borulamada plastik boruyu adıyla saymaz; Madde 17.1.2'deki "kullanım yerinde geçerli şartnamelere uygun diğer malzeme" ifadesiyle kapıyı yalnız dolaylı olarak açık bırakır. Hesap tarafında:

  • EN 12845 Tablo 22 plastik için C değeri vermez; NFPA 13-2025 Tablo 28.2.4.8.1 listelenmiş plastik boru için C=150 kullanır.

Saha hataları: üç tipik vaka

  1. Sert lehimde yetkisiz personel: Madde 17.1.9 uyarınca sert lehim bağlantıları yalnız uygun eğitim almış personel tarafından yapılır.
  2. 50 mm'den küçük boruda şantiyede elle kaynak: Madde 17.1.3 ihlalidir. Tek çözüm, kaynaklı parçayı kesip çıkarmak ve dişli bağlantıya dönmektir.
  3. Bakır-çelik doğrudan dişli bağlantı: galvanik korozyon kısa sürede sızıntıya yol açar. Madde 17.1.9 flanşlı ve paslanmaz cıvatalı birleşim ister.

NFPA 13 ile karşılaştırma

NFPA 13-2025 boru malzemelerini ve boyutlarını Tablo 7.3.1.1'de listeler. Önemli farklar:

  • NFPA 13 (7.5.2.5) kaynak prosedürü ve kaynakçı yeterliliği için AWS B2.1 veya ASME Section IX ya da yetkili makamın istediği başka bir yeterlilik standardını ister; EN 12845 ise kaynakçı onayı için EN ISO 9606-1'i ister. Uluslararası projede hangisinin geçerli olduğu baştan belirlenmelidir.
  • NFPA 13 listelenmiş CPVC boruyu belirli koşullarda açıkça tanır; EN 12845 yer üstü borulamada plastiği adıyla saymaz, "kullanım yerinde geçerli şartname" demekle yetinir.
  • NFPA 13 Tablo 28.2.4.8.1 C değerini sistem tipine göre ayırır: siyah ve galvanizli çelik ıslak sistemde 120, kuru ve ön tepkili sistemde 100 (azot, vakum veya buhar fazı korozyon önleyici kullanılırsa 120); bakır ve paslanmaz 150; listelenmiş plastik 150. EN 12845 Tablo 22 yalnız malzemeye göre ayırır, sistem tipi farkı yapmaz.
  • Yivli kaplin hem NFPA 13'te hem EN 12845 uygulamasında kabul görür; her ikisinde de listelenmiş veya onaylı ürün beklenir.

Türkiye bağlamı: BYKHY ve TS EN 12845

Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) Madde 96/5, yağmurlama (sprinkler) sistemi tasarımının TS EN 12845'e göre yapılmasını ister.

Bakır boru ancak ıslak sistemde, LH ve OH1–OH3'te kullanılabilir ve sahada bükülemez (Madde 17.1.9).

Özet

EN 12845 boru bağlantısında üç kararı birlikte ele alır: malzeme + et kalınlığı + bağlantı yöntemi. Et kalınlığı seçiminizi yiv yöntemine, yiv yönteminizi de mekanik bağlantının imalatçı tavsiyesine bağlarsanız hesabınız ve sahanız birbirini tutar. Bakır hidrolik açıdan avantajlıdır ama ıslak sistem ve LH/OH1–OH3 sınırında kalır. Madde 17.1.4'teki esnek bağlantı, beklenen göreli hareket için vardır; eksen kaçıklığını gidermek için değil. Kaynak ise mümkün olduğunca atölyeye aittir: 50 mm'den küçük borularda şantiye kaynağı yalnız otomatik kaynak makinesiyle yapılabilir, monte edilmiş boru üzerinde ise hiçbir sıcak işlem yapılmaz; her durumda EN ISO 9606-1 onaylı kaynakçı gerekir.

SprinkCalc — Üç Standartta Yangın Sprinkler Tasarımı

SprinkCalc; NFPA 13, FM Global ve BS EN 12845 için tehlike sınıflandırması, tasarım yoğunluğu ve alanı, K-faktör seçimi, su talebi ve hidrolik hesapları tek iOS uygulamasında toplar ve profesyonel PDF rapor üretir.

SprinkCalc'i App Store'dan indir

MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü

Sprinkler, yangın pompası ve temiz gazlı söndürme dahil 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz için 110+ modül sunan MEP Calc iOS uygulamasını App Store'dan indirebilirsiniz. Tüm mekanik tesisat hesaplarınız tek uygulamada.

MEP Calc'i App Store'dan indir