FM Global DS 3-7: Yangın Pompası Saha Rehberi

İstanbul Tuzla'da bir Avrupa sermayeli lojistik depo projesinde, FM Global adına çalışan bağımsız sigorta denetçisinin (third-party surveyor) raporu beklenmedik bir bulguyla geldi: pompa odası ana binanın içindeydi, yalnızca 1 saatlik yangın duvarıyla ayrılmıştı ve sprinklerle korunmuyordu. Proje BYKHY Madde 93 ve TS EN 12845 şartlarını karşılayarak onaylanmış, mekanik ekip pompa odasını ayrıca NFPA 20'ye göre kurgulamıştı. Denetçi ise FM Global DS 3-7 Bölüm 2.2.1.2'yi gösterdi: pompa, korunan binalardan en az 15 m uzakta yanmaz yapılı ayrı bir binada olmalı; bu mümkün değilse pompa odası binanın geri kalanından 2 saatlik yangın dayanımlı yapıyla ayrılmalı, 1 saatlik ayrım ancak pompa odası ve komşu alanlar sprinklerle korunuyorsa yeterlidir. Sonuç: tasarım revize edildi ve ek maliyet doğdu. Bu yazı FM DS 3-7'nin (April 2012, Interim Revision April 2025) saha için özetidir; yangın pompasının doğru yerde, doğru bağlantılarla ve doğru kontrol mantığıyla çalışmasını sağlayan kuralları madde madde işler.

Pompa odasının yeri ve yapısı (Bölüm 2.2)

FM Global'in en katı kuralı pompa odasının ayrılmasıdır. DS 3-7 Bölüm 2.2.1.2 üç kademe verir:

• Tercih edilen: Korunan binalardan en az 15 m (50 ft) uzakta, yanmaz yapılı ayrı bir bina.
• Ayrı bina mümkün değilse: Pompa odası yangına ve düşen enkaza maruz kalmayacak yere konur, dış duvar üzerinden bir giriş kapısı verilir ve pompa binanın diğer tüm alanlarından 2 saatlik yangın dayanımlı yapıyla ayrılır.
• Sprinklerli durumda: Pompa odası ve komşu alanlar otomatik sprinklerle korunuyorsa ayrım 1 saate indirilebilir.

Pompa odası korumasız (sprinklersiz) bir binanın içinde ya da ona bitişik olamaz (Bölüm 2.2.1.2 D). Motor tahrikli (dizel) pompaların üzerinde otomatik sprinkler bulunur (Bölüm 2.2.1.5). Pompa odası depolama amacıyla kullanılmaz (Bölüm 2.2.1.4); sahada en sık ihlal edilen madde budur, köşeye yığılmış malzemeler denetimde hemen uygunsuzluk (non-conformance) olarak yazılır. Pompa odasının sıcaklığı gereken yerlerde 5 °C'nin üstünde tutulur (Bölüm 2.2.1.6).

Alarmlar (Bölüm 2.2.1.12)

DS 3-7 asgari alarm setinin sürekli izlenen bir yere (constantly attended location) bağlanmasını ister. Elektrikli pompa için dört alarm:

• Pompa (tahrik motoru) çalışıyor
• Enerji kaybı (AC ve/veya DC)
• Kontrol panosu alternatif enerji kaynağına geçti (akü grubu/jeneratör, varsa)
• Çalışmaya başlamadı (failure to start)

Dizel pompada sürekli izlenen yere bağlanan dört alarm şunlardır: dizel motor çalışıyor, enerji kaybı (AC ve/veya DC), kontrol panosu kapalı/el konumunda/test konumunda, çalışmaya başlamadı. Bunlara ek olarak dizel pompada dört görsel veya işitsel uyarı daha verilir (Bölüm 2.2.1.12.1): aşırı devir (overspeed), düşük yağ basıncı, yüksek soğutma suyu sıcaklığı ve motor arızası. Bu dört uyarının merkezde sürekli izlenmesi gerekmez; tek bir "genel pompa arızası" alarmında birleştirilebilir. Alarmların çalışması en az yılda bir, yıllık akış testiyle birlikte doğrulanır (Bölüm 2.2.1.12.2).

Emme borulaması: FM'in kırmızı çizgileri (Bölüm 2.3.2)

Emme (suction) borulaması denetimde en sık itiraz edilen kısımdır. Önemli kurallar:

• 2.3.2.1 Pozitif basınç: Pompa emme basıncı pompanın tüm debi aralığında her zaman pozitif kalır. Statik emme yüksekliği (suction lift) gereken yerde yatay bölünmüş gövdeli, uçtan emişli ve hat tipi santrifüj pompalar kullanılmaz (2.4.1.1); su seviyesi basma flanşının altındaysa dik milli türbin pompa kullanılır (2.4.2.1).
• 2.3.2.2 Sürtünme sınırı: Emme tankı ile pompa emme ağzı arasındaki sürtünme kaybı, pompanın %150 debisinde 0,4 bar'ı (6 psi) aşmaz; dirsek ve fitingslerin eşdeğer boyları hesaba katılır. Böylece tank neredeyse boşken bile pompanın ihtiyaç duyduğu net pozitif emme yüksekliği (NPSH) sağlanır.
• 2.3.2.3 Eksantrik redüksiyon: Emme borusu pompa emme flanşından büyükse ikisi hava cebi oluşmayacak şekilde eksantrik konik redüksiyonla bağlanır (Şekil 2.3.2.3-1 ve 2.3.2.3-2).
• 2.3.2.4 Dirsek mesafesi: Yatay bölünmüş gövdeli (split-case) pompada, eksen düzlemi pompaya paralel olan dirsek ve te, emme flanşından boru çapının 10 katından daha yakına konmaz. Aksi hâlde çarka dengesiz akış gelir.
• 2.3.2.5 Hız sınırı: Pompa anma debisinin %150'sinde emme borusundaki hız 4,6 m/s'yi (15 ft/s) aşmaz; ortak emme kaynağına bağlı çoklu pompalarda tüm pompaların birlikte çalıştığı varsayılır. Tablo 2.3.2.5-1'e göre bu hız DN150 boruda 5000 L/dk, DN200 boruda 8860 L/dk, DN250 boruda 13 850 L/dk debiye karşılık gelir.
• 2.3.2.7-2.3.2.9 Kısıtlama yasakları: Emme tarafına pompanın çalışmasını veya devreye girmesini durduran ya da kısıtlayan hiçbir cihaz (geri akış önleyici dâhil) konmaz; düşük emme basıncında kesme veya emme regülasyon vanası kullanılmaz, bunların yerine alarm veren izleme cihazları konur. Geri akış önleyici mümkün olduğunca pompanın basma tarafına yerleştirilir (2.3.2.8).
• 2.3.2.11 Emme vanası: Emme borusuna FM onaylı yükselen milli (OS&Y) sürgülü vana konur; pompa emme flanşından 16 m (50 ft) içinde yalnız sürgülü vana kullanılır.

Basma borulaması ve emniyet vanası (Bölüm 2.3.3-2.3.5)

Pompanın basma tarafında iki kritik bileşen vardır: çek valf ve gerekiyorsa ana emniyet (tahliye) vanası.

• 2.3.4.1 Önce tasarımla kaçın: Emniyet vanası mümkün olduğunca doğru sistem tasarımıyla gereksiz kılınır; düşük debilerdeki fazla basıncı atmak için normal işletmede kullanılmaz. Pompa ve tank düzeninde emniyet vanası kullanılmaz (2.3.4.1.1).
• 2.3.4.2 Ne zaman gerekir: Pompanın net kapalı vana (churn) basıncı ile azami statik emme basıncının toplamı sistem bileşenlerinin anma basıncını (genellikle 12 bar / 175 psi) aşabiliyorsa ana emniyet vanası konur. Yüksek bina projelerinde bu çoğunlukla gerekir.
• 2.3.4.3 Montaj: Emniyet vanası FM onaylı olur; pompa ile basma çek valfi arasına, boru tesisatı bozulmadan sökülebilecek şekilde takılır. Tahliyesi pompa operatörünün kolayca görebileceği veya fark edebileceği açık bir boruya ya da hunili bir çıkışa verilir; tercihen bina dışına ya da emme tankına döndürülür, ancak pompa emme veya besleme borusuna bağlanmaz. Vananın besleme ve tahliye hattına kesme vanası konmaz. Boyutlar Tablo 2.3.4.3-1'dedir.
• 2.3.5.1 Basınç düşürücü vana yasağı: Yangın pompasının emme veya basma tarafına basınç düşürücü vana (PRV) konmaz. DS 3-7 yüksek binalarda da sistemin basınç düşürücü vana gerektirmeyecek şekilde tasarlanmasını ister; kaçınılamıyorsa FM onaylı vana kullanılır ve DS 3-11'e göre monte edilir (Bölüm 2.2.2.3).
• 2.3.3.4 Test imkânı: Pompa tesisatını anma debisinin en az %150'sinde test edecek bir düzen bulunur; test çıkışları anma debisinin en az %175'ini geçirebilecek boyutta seçilir.

Pompa seçimi ve boyutlandırma (Bölüm 2.4)

DS 3-7'nin temel performans kuralı: pompa anma debisinin %150'sinde en az anma basıncının %65'ini vermelidir (Bölüm 2.4 giriş). Yani pompa eğrisi debi arttıkça düzgün düşer, uç noktada çökmez. Sahada bunun anlamı: 5000 L/dk @ 10 bar anma noktalı bir pompa, 7500 L/dk'da en az 6,5 bar vermelidir. Kapalı vana (sıfır debi) basıncı için anma basıncının %140'ı sınırı DS 3-7'de değil, BYKHY Madde 93'tedir (aşağıya bakın).

Pompa tipi seçimi (Bölüm 2.4.1-2.4.3):

• Yatay bölünmüş gövdeli, uçtan emişli ve hat tipi santrifüj pompalar: statik emme yüksekliği gereken yerlerde kullanılmaz (2.4.1.1). Pompada atmosfere açılan en az 12,7 mm çaplı bir hava tahliye vanası bulunur; üstten basmalı uçtan emişli ve dik monteli bölünmüş gövdeli pompalar havayı kendiliğinden attığı için bu vanayı gerektirmez (2.4.1.2).
• Dik milli türbin pompa: su seviyesi basma flanşının altındaysa ya da su kaynağının basıncı pompa emişini beslemeye yetmiyorsa kullanılır (2.4.2.1); tipik uygulamalar kuyu, rezervuar ve yeraltı haznesidir. Pompanın asgari dalma derinliğinin altındaki su hacmi süre hesabına katılmaz (2.4.2.3).
• Pozitif deplasmanlı pompa: su (su sisi), köpük konsantresi veya katkı maddesi basmak için kullanılır; seçimde sıvının viskozitesi dikkate alınır (2.4.3.1).

Mekanik salmastra (Bölüm 2.4.5): yalnız mekanik salmastrayla kullanım için özel olarak FM onaylı pompalarda ve şu koşulların hepsi sağlanırsa kullanılır: emme suyu temizdir, su kaynaklarından hiçbiri açık su kütlesi (gölet, göl, nehir) değildir; emme basıncı tüm debilerde pozitiftir; sahada yedek bölünmüş salmastra takımı bulunur; pompa haftalık test edilir.

Boyutlandırma (Bölüm 2.4.6): pompa sistemin azami debi ve basınç talebini (Qmax) karşılar. Pompa ve tank düzeninde standart su beslemesi bir adet %100 Qmax pompa ya da üç adet %50 Qmax pompadır; depolama dışı kullanımlarda her biri Qmax'ın en az %75'ini karşılayan, eşit boyutlu bir elektrikli ve bir dizel pompa da kabul edilir. Tek pompada talep anma debisinin en çok %140'ına, çoklu pompada en çok %110'una kadar karşılanabilir.

Kontrol panosu, sıralı çalıştırma ve haftalık test (Bölüm 2.4.7-2.4.10)

FM onaylı yangın pompası kontrol panosu zorunludur (Bölüm 2.4.7.1). Önemli kontrol kuralları:

• 2.4.7.2-2.4.7.3 Otomatik başlatma, elle durdurma: Pompa önceden belirlenen basınçta veya su akışıyla otomatik başlar, ancak elle durdurulur. Pompa her çalıştığında yetkili personel pompa odasına gider, pompa grubunun düzgün çalıştığını ve çalışma nedeninin ortadan kalkıp yangın durumunun sona erdiğini doğrulamadan pompayı durdurmaz. Kontrol panosunun çalışma süresi zamanlayıcısı devre dışı bırakılır; bunun için zamanlayıcı "sıfır"a ayarlanmaz (2.4.10.1).
• 2.4.7.4 Basınç sürdürme (jokey) pompası: Yeraltı şebekesi bakımlı tutulur ve bir basınç sürdürme (jokey) pompası konur. Yangın pompası basınç sürdürme pompası olarak kullanılmaz.
• 2.4.8.1 Sıralı çalıştırma: Talebi karşılamak için paralel birden fazla pompanın çalışması gerekiyorsa pompaların aynı anda devreye girmesi önlenir; bir pompanın çalışmaya başlamaması sonraki pompaların devreye girmesini engellemez.
• 2.4.9.1 Otomatik haftalık test: Kontrol panosunda otomatik haftalık test özelliği varsa pompayı gözetimsiz test etmek için buna güvenilmez. Planlı testler dâhil pompanın çalıştığı her durumda yetkili personel yerinde bulunur, çalışmayı izler, sorunları giderir ve pompayı test sonrası doğru çalışma durumunda bırakır.

NFPA 20 ile pratik farklar

Aynı amaca hizmet eden iki doküman bazı noktalarda ayrışır (NFPA 20 ve NFPA 25 ile ilgili ifadeler bu yazıda kaynak metinden doğrulanmamıştır):

• Ekipman onayı: NFPA 20 listelenmiş (listed) bileşenleri kabul eder; FM DS 3-7 FM onaylı ekipman ister (Bölüm 2.1.1, 2.4, 2.4.7.1, 2.3.4.3).
• Pompa odası ayrımı: NFPA 20 1 saatlik yangın dayanımıyla yetinir; FM, ayrı bina mümkün değilse 2 saat ister, pompa odası ve komşu alanlar sprinklerliyse 1 saati kabul eder.
• Mesafe: NFPA 20 mesafe için doğrudan rakam vermez; FM'in tercihi korunan binalardan en az 15 m uzaktaki ayrı binadır.
• Test rejimi: FM DS 2-81 Tablo 7'ye göre dizel pompa her hafta, elektrikli pompa her ay otomatik modda başlatılıp kapalı vanada çalıştırılır; pompa performansı yılda bir test edilir. DS 2-81'in Appendix C karşılaştırma tablosu NFPA 25'in de dizel pompa için haftalık, elektrikli pompa için haftalık/aylık çalıştırma ve yıllık performans testi öngördüğünü gösterir. DS 3-7 ise otomatik haftalık test zamanlayıcısına gözetimsiz güvenilmemesini ister (2.4.9.1).
• Değişken hızlı pompa: NFPA 20 belirli koşullarla izin verir; FM DS 3-7 Bölüm 2.4.16 yalnız FM onaylı değişken hızlı elektrikli yangın pompası kontrol panolarını kabul eder (2.4.16.2); pompanın kontrolsüz net kapalı vana basıncı ile azami statik emme basıncının toplamı 16 bar'ı (232 psi) aşabiliyorsa ana emniyet vanası ister (2.4.16.1).

Saha hatası: sigortacı sürpriz etmesin

Bir Bursa otomotiv yan sanayi tesisinde 8000 m² bina için 4500 L/dk @ 12 bar dizel yangın pompası kuruldu. Tasarım BYKHY Madde 93 ve TS EN 12845 şartlarına göre onaylıydı, ayrıca NFPA 20 ile de kontrol edilmişti. İki ay sonra Avrupalı OEM müşterisi tedarikçi denetimi yaptı; raporda "Fire pump installation does not comply with FM DS 3-7" uyarısı geldi. Üç ana eksik:

• Pompa odası sprinklersizdi ve yalnız 1 saatlik duvarla ayrılmıştı; sprinklersiz durumda FM 2 saat ister.
• Emme borusunda geri akış önleyici vardı; FM emme tarafında pompayı kısıtlayan cihaza izin vermez, geri akış önleyici basma tarafına alınmalıydı.
• Dizel pompanın yalnız "çalışıyor" alarmı sürekli izlenen yere bağlanmıştı; FM'in istediği enerji kaybı, pano el/test konumu ve çalışmaya başlamadı alarmları eksikti.

Çözüm: pompa odasına sprinkler eklendi, geri akış önleyici basma tarafına taşındı, alarmlar bina yönetim sistemi (BMS) üzerinden izlenen yere bağlandı. FM DS 3-7 baştan esas alınsaydı bu kalemler tasarım aşamasında karşılanırdı.

BYKHY ve Türkiye pratiği

Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) yangın pompası performans şartlarını Madde 93'te kendisi verir: kapalı vana (sıfır debi) basma yüksekliği anma basma yüksekliğinin en fazla %140'ı olabilir, %150 debideki basma yüksekliği anma değerinin %65'inden küçük olamaz, pompa anma debisinin %130'una kadar olan sistem talepleri için kullanılabilir; tek pompa kullanılıyorsa aynı kapasitede yedek pompa gerekir. Sprinkler sistemini besleyen pompa düzeni ayrıca Madde 96/5 gereği TS EN 12845 tasarımının parçasıdır. Yönetmelikte NFPA 20 ve FM DS 3-7'ye atıf yoktur; bunlar sigortacı veya müşteri talebiyle, yönetmeliğin asgari şartlarını karşılamak kaydıyla ek katman olarak uygulanır. Şu projelerde FM uyumu fiilen zorunlu hâle gelir:

• Avrupa sermayeli lojistik depolar
• Uluslararası sigorta portföyündeki endüstriyel tesisler
• Tedarikçi denetiminden geçen otomotiv ve elektronik fabrikaları (Tier 1-2 OEM)
• Veri merkezleri (Tier III/IV sertifikasıyla birlikte FM uyumu da beklenir)

Pratik tavsiye: tasarım aşamasında "FM uyumu istenecek mi?" sorusu açıkça sorulmalıdır. Sigortacı henüz seçilmemiş olsa bile yatırımcı birkaç yıl içinde portföyünü FM tarafına taşıyabilir; baştan FM uyumlu tasarlamak ileride büyük tadilat maliyetini önler.

Hızlı kontrol listesi

• Pompa odası 15 m uzakta ayrı binada ya da 2 saatlik yangın dayanımıyla ayrılmış (pompa odası ve komşu alanlar sprinklerliyse 1 saat).
• Pompa odasında depolama yok, dizel pompanın üstünde sprinkler var.
• Elektrikli pompada 4, dizel pompada 4 alarm sürekli izlenen yere bağlı; dizelde ayrıca 4 yerel uyarı (aşırı devir, yağ basıncı, soğutma suyu, motor arızası).
• Emme basıncı her debide pozitif, sürtünme kaybı %150 debide ≤ 0,4 bar.
• Eksantrik redüksiyon, split-case pompada dirsek/te en az 10D uzakta, emme hızı %150 debide ≤ 4,6 m/s.
• Emme tarafında geri akış önleyici, düşük basınç kesme veya regülasyon vanası yok.
• Emniyet vanası yalnız gerekiyorsa, FM onaylı; emme veya besleme borusuna döndürülmüyor.
• Pompa eğrisi: %150 debide ≥ %65 basınç (DS 3-7); kapalı vanada ≤ %140 basınç (BYKHY Madde 93).
• Otomatik başlatma, elle durdurma; ayrı jokey pompası.
• Paralel pompalarda sıralı çalıştırma.
• Haftalık test gözetimsiz yapılmıyor.
• Pompa, kontrol panosu, emniyet vanası ve vanalar FM onaylı.

MEP Calc — 110+ Mühendislik Hesap Modülü

Sprinkler, yangın pompası ve FM-200 gazlı söndürme dahil 21 yangın hesabının yanı sıra ısıtma, soğutma, HVAC, sıhhi tesisat, buhar ve doğalgaz için 110+ modül sunan MEP Calc iOS uygulamasını App Store'dan indirebilirsiniz. Tüm mekanik tesisat hesaplarınız tek uygulamada.

MEP Calc'i App Store'dan indir

Sık Sorulan Sorular

FM Global DS 3-7 ile NFPA 20 arasındaki en belirgin fark nedir?

DS 3-7 FM onaylı ekipmanı ve sigortacı bakış açısını öne çıkarır. Pompa odasının ayrılması (Bölüm 2.2.1.2: korunan binalardan en az 15 m uzakta ayrı bina; bu mümkün değilse 2 saatlik, pompa odası ve komşu alanlar sprinklerliyse 1 saatlik yangın dayanımı), alarm gereklilikleri (Bölüm 2.2.1.12) ve haftalık testin gözetimsiz yapılmaması (Bölüm 2.4.9.1) sigorta uyumlu projeler için kritiktir. NFPA 20 listelenmiş bileşenleri kabul eder; DS 3-7 ise pompa, tahrik motoru, kontrol panosu ve emniyet vanası için FM onaylı ekipman ister.

FM DS 3-7'ye göre emme borusunda azami hız kaçtır?

DS 3-7 Bölüm 2.3.2.5: pompa anma debisinin %150'sinde çalışırken emme borusundaki hız 4,6 m/s'yi (15 ft/s) aşmaz. Tablo 2.3.2.5-1 boru çapına göre bu hıza karşılık gelen debileri verir; örneğin DN150 boruda 5000 L/dk, DN200 boruda 8860 L/dk.

Emniyet (tahliye) vanası hangi koşullarda gerekir?

DS 3-7 Bölüm 2.3.4.2: pompanın net kapalı vana (churn) basıncı ile azami statik emme basıncının toplamı sistem bileşenlerinin anma basıncını (genellikle 12 bar) aşabiliyorsa ana emniyet vanası konur. Vana FM onaylı olur, pompa ile basma çek valfi arasına takılır, tahliyesi görünür veya kolayca fark edilen bir noktaya verilir ve pompa emme ya da besleme borusuna bağlanmaz. Mümkünse emniyet vanası doğru sistem tasarımıyla gereksiz kılınır (Bölüm 2.3.4.1).

FM DS 3-7'de jokey pompa ile yangın pompası aynı görevi görebilir mi?

Hayır. DS 3-7 Bölüm 2.4.7.4 yangın pompasının basınç sürdürme pompası olarak kullanılmasına izin vermez; yeraltı şebekesi bakımlı tutulur ve ayrı bir basınç sürdürme (jokey) pompası konur. Aksi hâlde yangın pompası sürekli kısa süreli çalışıp aşınır ve gerçek yangında güvenilirliği tehlikeye girer.

Türkiye'de FM Global DS 3-7 hangi projelerde uygulanır?

Avrupa sermayeli lojistik depolar, büyük dağıtım merkezleri, uluslararası sigorta talepli endüstriyel tesisler ve sigorta primi indirimi hedefleyen yatırımcılar DS 3-7'yi uygular. BYKHY temel zorunlulukları belirler; sigortacının kabul ölçütleri ise DS 3-7'yi esas alır.